Virtuallashtirish — hisoblash resurslari yoki ularning mantiqiy birlashmasini apparat darajasidagi amalga oshirish usulidan mavhumlashtirilgan holda taqdim etish hamda bitta jismoniy resursda bajarilayotgan hisoblash jarayonlarini bir-biridan mantiqiy jihatdan ajratib qo‘yishni ta’minlashdir.
Virtuallashtirishdan foydalanishga bitta kompyuterda bir nechta operatsion tizimni ishga tushirish imkoniyati misol bo‘la oladi. Bunda har bir mehmon operatsion tizim o‘ziga ajratilgan mantiqiy resurslar (protsessor, tezkor xotira va saqlash qurilmalari) to‘plami bilan ishlaydi. Uskuna darajasida mavjud umumiy resurslar jamg‘armasidan ularni taqdim etishni gipervizor boshqaradi. Shuningdek, ma’lumot uzatish tarmoqlari, ma’lumot saqlash tarmoqlari, platformaviy va amaliy dasturiy ta’minot ham virtuallashtirilishi mumkin (emulyatsiya).
Tarixi
1964-yilda IBM kompaniyasining Kembrij ilmiy markazida vaqtni taqsimlash tizimi — CP/CMS’ni IBM System/360 kompyuterlari uchun ishlab chiqish boshlandi. CP boshqaruv dasturi har bir foydalanuvchiga alohida virtual mashina taqdim etgan, CMS esa foydalanuvchi va uning dasturlarining shu mashina ichida ishlashini ta’minlagan. Tajribaviy CP-40 tizimi manzillarni dinamik o‘zgartirish vositalari qo‘shilgan, modifikatsiyalangan System/360 Model 40 kompyuterida ishlagan. CP-67 versiyasi seriyali System/360 Model 67 kompyuterining tegishli apparat imkoniyatlaridan foydalangan. CP va CMS’dan sanoat miqyosida foydalanish 1967-yilda boshlangan.
2-avgust, 1972-yilda IBM VM/370 tizimi chiqarilishini dastlabki IBM System/370 modellari bilan bir vaqtda e’lon qildi. Bu modellar virtual xotirani qo‘llab-quvvatlagan. Avvalgi loyihalarda yaratilgan CP va CMS komponentlari ushbu tizimga asos bo‘ldi.
Virtuallashtirish turlari
Uskunalar
- To‘liq virtuallashtirish — o‘zgartirilmagan mehmon operatsion tizim ishlashi uchun apparat interfeyslarini taqdim etish.
- Emulyatsiya — apparat platformasini, shu jumladan asosiy kompyuter platformasidan farq qiladigan platformani qayta yaratish.
Operatsion tizimlar
- Dasturiy virtuallashtirish
- Dinamik translyatsiya; dinamik (binar) translyatsiyada mehmon operatsion tizimning muammoli buyruqlarini tutib oladigan dastur — gipervizor.
- Paravirtuallashtirish: operatsion tizim xotira sahifalari jadvali kabi resurslardan bevosita foydalanish o‘rniga, unga maxsus mehmon APIni taqdim etadigan gipervizor dasturi bilan o‘zaro ishlaydi.
- O‘rnatilgan virtuallashtirish
- Apparat virtuallashtirish — protsessorning maxsus vositalari, masalan, Intel VT va AMD-V kengaytmalaridan foydalanib virtuallashtirish.
- Operatsion tizim darajasidagi virtuallashtirish: bitta operatsion tizim doirasida foydalanuvchi makonining bir nechta nusxasini ishlatish. Misollar: Docker, LXC
Dasturiy ta’minot
- Ilovalarni virtuallashtirish (ish muhitini virtuallashtirish deb ham ataladi): ayrim ilovalarni asosiy operatsion tizimdan ajratilgan muhitda ishlatish. Bu tushuncha ko‘chma ilovalar bilan chambarchas bog‘liq. Misollar: Citrix XenApp, Microsoft App-V[ingl.].
- Xizmatlarni virtuallashtirish: ilovani sozlash va sinash maqsadida uning ishlashi uchun zarur tizim komponentlarining xatti-harakatini emulyatsiya qilish (ingl. Application Under Test). Bu texnologiya komponentlarni to‘liq virtuallashtirish o‘rniga faqat kerakli qismlarini virtuallashtiradi. Misollar: SoapUI, Parasoft Virtualize[ingl.].
Xotira
- Xotirani virtuallashtirish (ingl. memory virtualization) — turli resurslarning tezkor xotirasini yagona massivga birlashtirish. Amalga oshirilgan yechimlar: Oracle Coherence[ingl.], GigaSpaces XAP[ingl.].
- Virtual xotira — ilovaning manzillar makonini umumiy manzillar makonidan ajratish. Barcha zamonaviy operatsion tizimlarda qo‘llanadi.
Saqlash tizimlari
- Ma’lumotlar saqlashni virtuallashtirish — jismoniy saqlash vositalari to‘plamini yagona jismoniy saqlash vositasi sifatida ko‘rsatish.
- Blok darajasidagi virtuallashtirish
- Fayl darajasidagi virtuallashtirish
- Taqsimlangan fayl tizimi — kompyuter tarmog‘i orqali bir nechta qurilmadan fayllarga kirish imkonini beradigan har qanday fayl tizimi.
- Virtual fayl tizimi — fayl tizimining muayyan amalga oshirilishidan yuqorida joylashgan abstraksiya qatlami. VFS’ning maqsadi — mijoz ilovalarga har xil turdagi fayl tizimlariga bir xil usulda kirish imkonini ta’minlash.
- Saqlash gipervizori (ingl. storage hypervisor) — ma’lumotlarni saqlash makonini virtuallashtirishni boshqaradigan va turli jismoniy saqlash makonlarini yagona mantiqiy massivga birlashtira oladigan dastur.
- Saqlash qurilmalarini virtuallashtirish: qattiq diskni (mantiqiy disk) yoki optik diskni virtuallashtirish (masalan, DAEMON Tools).
Ma’lumotlar bazalari
- Ma’lumotlarni virtuallashtirish (ingl. data virtualization) — ma’lumotlarni ularni boshqarish va saqlashning quyi tizimlari hamda tuzilishidan qat’i nazar, mavhum ko‘rinishda taqdim etish. Bu bir nechta manbadan olingan ma’lumotlarni bitta qatlamda birlashtirish yondashuvidir. Natijada ilovalar, hisobot vositalari va yakuniy foydalanuvchilar ma’lumotlarning dastlabki manbalari, joylashuvi va tuzilishi haqida batafsil ma’lumotga ega bo‘lmasdan ularga kirishlari mumkin.
Tarmoq
- Tarmoqni virtuallashtirish — apparat va dasturiy tarmoq resurslarini yagona virtual tarmoqqa birlashtirish jarayoni.
- Tashqi virtuallashtirish — bir nechta tarmoqni bitta virtual tarmoqqa birlashtiradi.
- Ichki virtuallashtirish — bitta tizim ichidagi dasturiy konteynerlar o‘rtasida virtual tarmoq yaratadi.
- Virtual xususiy tarmoq — boshqa tarmoq ustida bir yoki bir nechta tarmoq ulanishini ta’minlash.
Operatsion tizimlarni virtuallashtirish
Operatsion tizimlarni virtuallashtirish uchun bir qancha yondashuvlar qo‘llanadi. Ular amalga oshirish usuliga ko‘ra dasturiy va apparat turlariga bo‘linadi.
To‘liq virtuallashtirish
To‘liq virtuallashtirishda (ingl. full virtualization) virtual mashina unga mos mehmon operatsion tizim va uning ilovalari virtual muhitga maxsus moslashtirilmasdan ishlashi uchun apparat interfeyslarini taqdim etadi. Har bir mehmon tizimga virtual protsessorlar, xotira va kiritish-chiqarish qurilmalari ajratiladi. Gipervizor (virtual mashinalar monitori) jismoniy resurslarni virtual mashinalar o‘rtasida taqsimlaydi va ularning bir-biridan ajratilgan holda ishlashini ta’minlaydi. Bunday yondashuv bitta kompyuterda bir nechta operatsion tizimni ishga tushirish imkonini beradi.
To‘liq virtuallashtirishda mashina buyruqlarini protsessorda bevosita bajarish gipervizor tomonidan ayrim amallarni qayta ishlash bilan uyg‘unlashishi mumkin. Klassik yondashuvda mehmon operatsion tizim imtiyozlari pasaytirilgan holatda ishlaydi. Gipervizor aralashuvini talab qiladigan amallar boshqaruvni unga uzatadi, shundan so‘ng gipervizor ularning virtual mashina holatiga ta’sirini emulyatsiya qiladi.
Ayniqsa, x86 protsessorlarida virtuallashtirishning maxsus kengaytmalari bo‘lmaganda, ayrim buyruqlar bu yondashuvni qo‘llashga to‘sqinlik qilgan. O‘zgartirilmagan operatsion tizimlarni to‘liq virtuallashtirishni binar translyatsiyadan foydalanadigan dasturiy yechimlar, jumladan VMware Workstation va Virtual PC ta’minlagan. Intel VT va AMD-V kengaytmalarining paydo bo‘lishi amallarni apparat yordamida tutib olish va emulyatsiya qilish imkonini berdi.
Masalan, paravirtuallashtirishda mehmon tizim tegishli apparat interfeyslari o‘rniga gipervizorning maxsus interfeyslaridan foydalanadi. Disk va tarmoq kontrollerlari kabi ayrim qurilmalarning paravirtual interfeyslarini to‘liq virtuallashtirish tizimlarida ham qo‘llash mumkin. Emulyatsiya apparat platformasini, jumladan asosiy kompyuter platformasidan farq qiladigan platformani qayta yaratish va unga mo‘ljallangan o‘zgartirilmagan operatsion tizimni ishga tushirish imkonini beradi.
Dasturiy virtuallashtirish
Dinamik translyatsiya
Dinamik binar translyatsiyada mashina kodi bajarilish vaqtida o‘zgartiriladi. VMware dasturiy virtual mashinalar monitorida mehmon operatsion tizim kodi monitor boshqaruvi ostida xavfsiz bajariladigan buyruqlar ketma-ketligiga aylantiriladi. Bu bevosita bajarilganda boshqaruvni zarur tarzda tutib olishni ta’minlamaydigan yoki virtual protsessor o‘rniga jismoniy protsessor holatini oshkor qiladigan buyruqlarning kerakli xatti-harakatini qayta yaratish imkonini beradi. Translyatsiya mashina kodiga nisbatan qo‘llanadi va mehmon operatsion tizimning dastlabki kodini o‘zgartirishni talab qilmaydi.
Paravirtuallashtirish
Paravirtuallashtirish — mehmon operatsion tizimlarni virtual muhitda ishlashga tayyorlash usuli. Buning uchun ularning yadrosiga kichik o‘zgartirishlar kiritiladi. Operatsion tizim xotira sahifalari jadvali kabi resurslardan to‘g‘ridan-to‘g‘ri foydalanish o‘rniga, unga maxsus mehmon APIni taqdim etadigan gipervizor dasturi bilan o‘zaro ishlaydi.
Paravirtuallashtirish usuli dinamik translyatsiyaga qaraganda yuqoriroq unumdorlikka erishish imkonini beradi.
Paravirtuallashtirish usulini faqat mehmon operatsion tizimlarning boshlang‘ich kodi ochiq bo‘lib, uni litsenziyaga muvofiq o‘zgartirish mumkin bo‘lganida yoki gipervizor bilan mehmon operatsion tizimni bitta ishlab chiqaruvchi mehmon tizimni paravirtuallashtirish imkoniyatini hisobga olib yaratganida qo‘llash mumkin (bunda gipervizor ostida quyi darajadagi boshqa gipervizorni ishga tushirish mumkin bo‘lsa, gipervizorning o‘zini ham paravirtuallashtirish nazarda tutiladi).
Paravirtuallashtirish atamasi ilk bor quyidagi loyihada paydo bo‘lgan: Denali[ingl.].
O‘rnatilgan virtuallashtirish
Afzalliklari:
- Resurslardan bir nechta mehmon operatsion tizimning birgalikda foydalanishi (kataloglar, printerlar va boshqalar).
- Turli tizimlardagi ilovalar oynalari uchun qulay interfeys (ilovalar oynalarining ustma-ust joylashishi, asosiy tizimdagidek bir xil tarzda kichraytirilishi).
- Apparat platformasiga puxta moslanganda unumdorlik asl operatsion tizimnikidan deyarli farq qilmaydi. Tizimlar o‘rtasida tez almashish (bir soniyadan kam).
- Mehmon operatsion tizimni yangilashning sodda tartibi.
- Ikki tomonlama virtuallashtirish (bir tizimning ilovalari boshqasida va aksincha ishga tushadi).
Amalga oshirilgan yechimlar:
- BlueStacks Multi-OS (MOS).
Apparat virtuallashtirish
Afzalliklari:
- Virtual mehmon tizimlarni boshqarish va qo‘llab-quvvatlash uchun apparat interfeyslari taqdim etilishi tufayli virtuallashtirish dasturiy platformalarini ishlab chiqish soddalashadi. Bu virtuallashtirish tizimlarini yaratishga sarflanadigan mehnat va vaqtni kamaytiradi.
- Virtuallashtirish platformalarining ishlash tezligini oshirish imkoniyati. Virtual mehmon tizimlarni gipervizor deb ataladigan kichik oraliq dasturiy qatlam bevosita boshqaradi, bu esa tezlikni oshiradi.
- Himoyalanganlik yaxshilanadi, apparat darajasida bir vaqtda ishlayotgan bir nechta mustaqil virtuallashtirish platformasi o‘rtasida almashish imkoniyati paydo bo‘ladi. Har bir virtual mashina o‘z apparat resurslari makonida boshqalardan to‘liq ajratilgan holda mustaqil ishlashi mumkin. Bu asosiy platformani qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘liq tezlik yo‘qotishlarini kamaytirish va himoyani kuchaytirishga imkon beradi.
- Mehmon tizim asosiy platforma arxitekturasi va virtuallashtirish platformasining amalga oshirilish usuliga bog‘lanib qolmaydi. Apparat virtuallashtirish texnologiyasi 64-bitli mehmon tizimlarni 32-bitli asosiy tizimlarda (asosiy kompyuterdagi 32-bitli virtuallashtirish muhitlarida) ishga tushirish imkonini beradi.
Texnologiyalar:
- Virtual 8086 rejimi (eskirgan)
- Intel VT (VT-x, Intel Virtualization Technology for x86)
- AMD-V
Apparat virtuallashtirishdan foydalanadigan platformalar:
Konteynerli virtuallashtirish
Konteynerli virtuallashtirish — operatsion tizim darajasidagi virtuallashtirish bo‘lib, bitta jismoniy tugunda izolyatsiyalangan virtual tizimlarni ishga tushirish imkonini beradi. Ammo u asosiy operatsion tizim yadrosidan boshqa turdagi yadroga ega operatsion tizimlarni ishga tushirishga imkon bermaydi. Bu yondashuvda alohida gipervizor qatlami yo‘q. Buning o‘rniga asosiy operatsion tizim apparat resurslarini bir nechta mehmon tizim (konteyner) o‘rtasida taqsimlaydi va ularning mustaqil ishlashini ta’minlaydi. Ayrim yechimlar: FreeBSD Jail (2000), Virtuozzo Containers (2000), Solaris Containers (2005), Linux-VServer[ingl.], OpenVZ (2005), LXC (2008), iCore Virtual Accounts (2008), Docker (2013).
Virtuallashtirishning qo‘llanish sohalari
Virtual mashinalar

Virtual mashina mehmon operatsion tizimga virtual apparat resurslarini taqdim etadi. Virtual mashinalarni boshqaruvchi gipervizor bevosita jismoniy uskunada yoki asosiy operatsion tizim ustida ishlashi mumkin.
Qo‘llanishiga misollar:
- Sinov laboratoriyalari va ta’lim: operatsion tizim sozlamalariga ta’sir ko‘rsatadigan ilovalarni, masalan, o‘rnatish dasturlarini virtual mashinalarda sinash qulay. Virtual mashinalarni ishga tayyorlash oson bo‘lgani sababli ular ko‘pincha yangi mahsulotlar va texnologiyalarni o‘rgatishda qo‘llanadi.
- Oldindan o‘rnatilgan dasturiy ta’minotni tarqatish: ko‘plab dasturiy mahsulot ishlab chiquvchilar o‘z mahsulotlari oldindan o‘rnatilgan tayyor virtual mashina obrazlarini yaratib, ularni bepul yoki tijoriy asosda taqdim etadi. Bunday xizmatlarni VMware’ning VMTN yoki Parallels’ning PTN.
Resurslarni virtuallashtirish
Resurslarni virtuallashtirish (yoki resurslarni taqsimlash, ingl. partitioning) — bitta jismoniy tugunni bir nechta qismga ajratish bo‘lib, ularning har biri egasiga alohida server sifatida ko‘rinadi. Bu virtual mashina texnologiyasi emas, operatsion tizim yadrosi darajasida amalga oshiriladi.
Ikkinchi turdagi gipervizor ishlatiladigan tizimlarda ikkala operatsion tizim (mehmon tizim va gipervizor tizimi) jismoniy resurslarni sarflaydi hamda alohida litsenziyalashni talab qiladi. Operatsion tizim yadrosi darajasida ishlaydigan virtual serverlarda unumdorlik deyarli kamaymaydi. Bu bitta jismoniy serverda qo‘shimcha litsenziya talab qilmaydigan yuzlab virtual serverlarni ishga tushirish imkonini beradi.
Disk makoni yoki tarmoqning o‘tkazish qobiliyati bir nechta kichikroq qismga bo‘linadi. Natijada bir xil turdagi bu resurslardan foydalanish osonlashadi.
Masalan, resurslarni taqsimlash yechimiga OpenSolaris Network Virtualization and Resource Control (Crossbow loyihasi) kiradi. U bitta jismoniy tarmoq interfeysi asosida bir nechta virtual tarmoq interfeysini yaratish imkonini beradi.
Ko‘plab resurslarni taqsimlash, kattaroq resurslarga qo‘shish yoki birlashtirish (agregatsiya). Masalan, simmetrik ko‘p protsessorli tizimlar ko‘plab protsessorlarni birlashtiradi; RAID va disk boshqaruvchilari bir nechta diskni bitta katta mantiqiy diskka birlashtiradi; RAID va tarmoq uskunalari esa bir nechta kanalni bitta keng polosali kanal kabi ko‘rinadigan qilib birlashtiradi. Yuqoriroq darajada kompyuter klasterlari yuqorida sanalganlarning barchasini amalga oshiradi. Ba’zan bunga asos bo‘lgan saqlash qurilmalaridan mavhumlashtirilgan tarmoq fayl tizimlari ham kiritiladi, masalan, VMware’ning VMFS, Solaris/OpenSolaris ZFS, NetApp WAFL.
Ilovalarni virtuallashtirish
Ilovalarni virtuallashtirish — operatsion tizimga o‘rnatishni talab qiladigan ilovani o‘rnatishsiz ishlaydigan ko‘rinishga o‘tkazib, undan foydalanish jarayoni (faqat ishga tushirish talab qilinadi). Ilovalarni virtuallashtirish uchun virtuallashtiruvchi dastur ilova o‘rnatilayotganda operatsion tizimning qaysi komponentlari zarurligini aniqlaydi va ularni emulyatsiya qiladi. Shu tarzda aynan shu ilovaga kerakli maxsus muhit yaratiladi va ilovaning boshqalardan ajratilgan holda ishlashi ta’minlanadi. Virtual ilova yaratish uchun virtuallashtiriladigan ilova konteynerga joylashtiriladi; u odatda papka ko‘rinishida bo‘ladi. Virtual ilova ishga tushirilganda ilovaning o‘zi va uning ish muhiti bo‘lgan konteyner ham ishga tushadi. Ish muhiti avvaldan yaratilgan mahalliy resurslarni, jumladan reyestr kalitlari, fayllar va ilovani ishga tushirish hamda ishlatish uchun zarur boshqa komponentlarni taqdim etadi. Bu virtual muhit ilova va operatsion tizim o‘rtasida oraliq qatlam vazifasini bajarib, ilovalar o‘rtasidagi ziddiyatlarning oldini olishga yordam beradi. Ilovalarni virtuallashtirishni, masalan, Citrix XenApp, SoftGrid va VMware ThinApp.
Afzalliklari:
- Ilovalarning ajratilgan holda bajarilishi: nomuvofiqlik va ziddiyatlarning bo‘lmasligi;
- Har safar dastlabki holatida bo‘lishi: reyestr ortiqcha yozuvlar bilan to‘lib ketmaydi, konfiguratsiya fayllari bo‘lmaydi — bu server uchun zarur;
- Butun operatsion tizimni emulyatsiya qilishga qaraganda kamroq resurs sarflanadi.
Havolalar
- Virtuallashtirish usullari, arxitekturalari va yechimlari sharhi (Linux), www.ibm.com
- Virtuallashtirish markazi, Microsoft
- Serverlarni virtuallashtirish. Neyl Makallister, InfoWorld, 2007
- Standart arxitekturali serverlarni virtuallashtirish. Leonid Chernyak, «Ochiq tizimlar», 2008
- 2009-yilda yetakchilarga muqobil variantlar, 17-avgust, 2009-yil
- Apparat virtuallashtirish texnologiyalari, ixbt.com, 22-may, 2007-yil
- Apparat virtuallashtirishining spirallari. Aleksandr Aleksandrov, «Ochiq tizimlar»
- Xatarli virtuallashtirish. Sergey Chekmasov, «Axborot xizmati direktori» jurnali, № 03, 2014-yil