Mashina ko‘rish tizimi

1983-yilda ko‘rgazmada Avtomatiks kompaniyasining dastlabki Avtovijn II mashina ko‘rishi tizimi namoyish etilgan. Shtativga o‘rnatilgan kamera yoritilgan stolga pastga qarab yo‘naltirilgan bo‘lib, ekranda aniq tasvir hosil qiladi; keyin bu tasvir o‘zaro bog‘langan piksellar sohalari — bloblarni aniqlash uchun tekshiriladi[noma’lum atama]

Mashina ko‘rishi (ingl. machine vision) — kompyuter ko‘rishini mashinalar, robotlar, jarayonlarga tatbiq etish yoki sifatni nazorat qilishda qo‘llashdir.

Ayrim hollarda mashina ko‘rishi va kompyuter ko‘rishi atamalari sinonim sifatida ishlatiladi. Biroq aksariyat hollarda mashina ko‘rishi atamasi sanoatdagi qo‘llanishlarga nisbatan ishlatiladi, kompyuter ko‘rishi esa umuman olganda vizual ma’lumotlarni qayta ishlashning amaliy sohasini anglatadi. Rus tilida mashina ko‘rishi atamasiga sinonim sifatida ko‘pincha texnik ko‘rish atamasi ishlatiladi. Tarixan mashina ko‘rishiga oid vazifalar televizion avtomatika doirasida, ya’ni amaliy televideniye.

Kirish

Mashina ko‘rishi tizimlari konveyerdagi buyumlarni sanash, seriya raqamlarini o‘qish yoki sirt nuqsonlarini aniqlash kabi tor ixtisoslashgan vazifalarni bajarishga dasturlashtiriladi. Mashina ko‘rishiga asoslangan vizual tekshiruv tizimining afzalliklari — yuqori ish tezligi va ishlab chiqarish hajmini oshirish imkoniyati, 24 soat davomida uzluksiz ishlash hamda takroriy o‘lchashlarning aniqligidir. Bundan tashqari, mashinalar odamlar kabi charchamaydi, kasal bo‘lmaydi va e’tiborsizlikka yo‘l qo‘ymaydi. Shunga qaramay, odamlar qisqa vaqt oralig‘ida nozik vizual tafsilotlarni yaxshiroq sezadi va nuqsonlarni tasniflash hamda ilgari uchramagan nuqsonlarni aniqlashga moslashishda ko‘proq moslashuvchanlikka ega.

Kompyuterlar odamlar kabi «ko‘ra» olmaydi. Fotokameralar insonning ko‘rish tizimiga teng kelmaydi: odamlar taxmin va farazlarga tayanishi mumkin, mashina ko‘rishi tizimlari esa tasvirdagi alohida piksellarni tahlil qilish, ularni qayta ishlash hamda bilimlar bazasi va tasvirni tanib olish vositasi kabi funksiyalar majmuasi yordamida xulosa chiqarish orqali «ko‘rishi» kerak. Mashina ko‘rishining ayrim algoritmlari insonning vizual idrokini taqlid qilish uchun ishlab chiqilgan bo‘lsa-da, tasvirlarni qayta ishlash va ularning tegishli xususiyatlarini aniqlash uchun juda ko‘p o‘ziga xos usullar ham yaratilgan.

Mashina ko‘rishi tizimining tarkibiy qismlari

Mashina ko‘rishi kompyuter ko‘rishini sanoatda qo‘llash jarayoni bo‘lsa-da, bunda keng ishlatiladigan apparat va dasturiy ta’minot qismlarini sanab o‘tish foydalidir. Mashina ko‘rishi tizimining odatiy yechimi quyidagi tarkibiy qismlarning bir nechtasidan iborat bo‘ladi:

  1. Tasvir olish uchun mos optikaga ega bir yoki bir nechta raqamli yoki analog kamera (oq-qora yoki rangli)
  2. Tasvirlarni qayta ishlash uchun tayyorlaydigan dasturiy ta’minot. Analog kameralar uchun bu tasvirni raqamlashtiruvchi qurilmadir
  3. Protsessor (zamonaviy shaxsiy kompyuterdagi ko‘p yadroli protsessor yoki o‘rnatilgan protsessor, masalan, raqamli signal protsessori)
  4. Alohida dasturiy ilovalarni ishlab chiqish uchun vositalar taqdim etadigan mashina ko‘rishi dasturiy ta’minoti.
  5. Olingan natijalarni uzatish uchun kiritish-chiqarish uskunalari yoki aloqa kanallari
  6. Aqlli kamera: yuqorida sanab o‘tilgan barcha qismlarni o‘z ichiga oladigan yagona qurilma.
  7. Maxsus vazifalarga mo‘ljallangan yorug‘lik manbalari (yorug‘lik diodlari, lyuminessent va galogen lampalar va hokazolar)
  8. Tasvirlarni qayta ishlash va tegishli xususiyatlarni aniqlashga mo‘ljallangan maxsus dasturiy ilovalar.
  9. Tasvir olish va qayta ishlash bosqichlarini sinxronlashtiruvchi datchik (ko‘pincha optik yoki magnit datchik).
  10. Nuqsonli detallarni saralash yoki ajratib chiqarish uchun ishlatiladigan muayyan turdagi ijro mexanizmlari.

Sinxronlash datchigi ko‘pincha konveyerda harakatlanayotgan detal qachon tekshirish uchun kerakli holatga kelganini aniqlaydi. Detal kamera ostidan o‘tayotganda datchik kameraga suratga olish signalini beradi va aniq tasvir hosil qilish uchun ko‘pincha yoritish impulsi bilan sinxron ishlaydi. Detallarni yoritish uchun qo‘llanadigan yorug‘lik tekshiruv uchun muhim xususiyatlarni yaqqol ko‘rsatishi, ahamiyatsiz xususiyatlarni (masalan, soyalar yoki akslarni) esa yashirishi yoxud imkon qadar kamaytirishi kerak. Buning uchun ko‘pincha o‘lchami va joylashuvi mos keladigan yorug‘lik diodli panellardan foydalaniladi.

Kameradan olingan tasvir kadrlarni ushlash qurilmasiga (frame grabber), bunday qurilma ishlatilmaydigan tizimlarda esa bevosita kompyuter xotirasiga tushadi. Kadrlarni ushlash qurilmasi — kamera chiqishidagi ma’lumotlarni raqamli ko‘rinishga aylantiradigan qurilma (aqlli kamera tarkibidagi qism yoki kompyuterga o‘rnatiladigan alohida plata). Raqamli tasvir odatda ko‘rish maydonidagi ma’lum nuqtalar — piksellarning yorug‘lik intensivligi darajasini ifodalovchi sonlardan tuzilgan ikki o‘lchamli massivdir. Qurilma tasvirni mashina ko‘rishi dasturiy ta’minoti yordamida qayta ishlash mumkin bo‘lishi uchun kompyuter xotirasiga joylashtiradi.

Dasturiy ta’minot odatda tasvirlarni bir necha bosqichda qayta ishlaydi. Ko‘pincha dastlab tasvirdagi shovqin kamaytiriladi yoki kulrangning ko‘plab tuslari oddiy oq va qora ranglar majmuasiga aylantiriladi (binarizatsiya). Dastlabki qayta ishlashdan keyin dastur tasvirdagi obyektlarni, ularning o‘lchamlarini, nuqsonlarini va boshqa xususiyatlarini sanaydi, o‘lchaydi va/yoki aniqlaydi. Yakuniy bosqichda belgilangan mezonlarga qarab detal qabul qilinadi yoki yaroqsiz deb topiladi. Agar detal nuqsonli bo‘lsa, dastur mexanik qurilmaga uni ajratib chiqarish uchun signal yuboradi. Boshqa holatda tizim ishlab chiqarish liniyasini to‘xtatishi, muammoni hal qilish uchun xodimni ogohlantirishi va tekshiruv muvaffaqiyatsiz tugashining sababini ko‘rsatishi mumkin.

Mashina ko‘rishi tizimlarining aksariyati «oq-qora» kameralarga tayansa-da, rangli kameralardan foydalanish tobora kengayib bormoqda. Bundan tashqari, bunday tizimlarda alohida kadrlarni ushlash qurilmasiga ega kameralar o‘rniga to‘g‘ridan to‘g‘ri ulanadigan raqamli kameralar tobora ko‘proq ishlatilmoqda. Bu xarajatlarni kamaytiradi va tizimni soddalashtiradi.

Ichiga protsessor o‘rnatilgan «aqlli» kameralar mashina ko‘rishi bozorida tobora katta ulushni egallamoqda. O‘rnatilgan (ko‘pincha optimallashtirilgan) protsessorlardan foydalanish kadrlarni ushlash platasiga va tashqi kompyuterga ehtiyojni yo‘qotadi. Natijada tizimning narxi va murakkabligi kamayadi, shu bilan birga har bir kamera o‘z hisoblash quvvatiga ega bo‘ladi. «Aqlli» kameralar odatda kamera, quvvat manbai va/yoki tashqi kompyuterdan tashkil topgan tizimlarga qaraganda arzonroq. Shu bilan birga, o‘rnatilgan protsessor hamda raqamli signal protsessori quvvatining oshishi ko‘pincha oddiy shaxsiy kompyuterga asoslangan tizimlarga teng yoki ulardan yuqori unumdorlik va kengroq imkoniyatlarga erishishga yordam beradi.

Tasvirlarni qayta ishlash usullari

Mashina ko‘rishi uchun mo‘ljallangan tijoriy va ochiq kodli dasturlar to‘plami odatda quyidagi tasvirni qayta ishlash usullarini o‘z ichiga oladi:

  • Piksellarni sanash: och yoki to‘q rangli piksellar sonini hisoblaydi
  • Binarizatsiya: kulrang tuslardagi tasvirni ikkilik tasvirga (oq va qora piksellarga) aylantiradi
  • Segmentatsiya: detallarni topish va/yoki sanash uchun ishlatiladi
    • Bloblarni qidirish va tahlil qilish: tasvirdagi o‘zaro bog‘langan piksellardan iborat alohida sohalarni (masalan, kulrang obyekt ustidagi qora teshikni) tasvirning tayanch nuqtalari sifatida tekshiradi. Bunday bloblar ko‘pincha qayta ishlash, tutib olish yoki ishlab chiqarishda yaroqsiz deb topish kerak bo‘lgan obyektlarni bildiradi.
    • Shablon asosida ishonchli tanib olish: burilgan, boshqa obyekt tomonidan qisman to‘silgan yoki o‘lchami o‘zgargan obyektni ham shablon orqali topadi.
  • O‘qish — shtrix-kodlar: mashinalar o‘qishi yoki skanerlashi uchun yaratilgan bir o‘lchamli (1D) va ikki o‘lchamli (2D) kodlarni dekodlaydi
  • Belgilarni optik tanib olish: matnlarni, masalan, seriya raqamlarini avtomatik o‘qiydi
  • O‘lchash: obyektlarning o‘lchamlarini dyuym yoki millimetrda o‘lchaydi
  • Chegaralarni aniqlash: obyektlarning chetlarini topadi
  • Shablonlarni moslashtirish: muayyan namunalarni qidirish, mosini tanlash va/yoki sanash

Aksariyat hollarda mashina ko‘rishi tizimlari to‘liq tekshiruvni bajarish uchun ushbu qayta ishlash usullarini ketma-ket qo‘llaydi. Masalan, shtrix-kodni o‘qiydigan tizim bir vaqtning o‘zida sirtni tirnalishlar yoki shikastlanishlar bor-yo‘qligiga tekshirishi hamda ishlov berilayotgan tarkibiy qismlarning uzunligi va kengligini o‘lchashi mumkin.

Mashina ko‘rishining qo‘llanish sohalari

Mashina ko‘rishi turli faoliyat sohalarida qo‘llanadi. Ular, jumladan, quyidagilarni o‘z ichiga oladi, biroq faqat shular bilan cheklanmaydi:

  • Yirik sanoat ishlab chiqarishi
  • Noyob mahsulotlarni tezlashtirilgan usulda ishlab chiqarish
  • Tibbiy diagnostika
  • Sanoat sharoitidagi xavfsizlik tizimlari
  • Oldindan tayyorlangan buyumlarni tekshirish (masalan, sifat nazorati, yo‘l qo‘yilgan xatolarni tahlil qilish)
  • Vizual nazorat va boshqaruv tizimlari (hisobga olish, shtrix-kodlarni o‘qish)
  • Avtomatlashtirilgan transport vositalarini nazorat qilish
  • Oziq-ovqat mahsulotlarining sifatini nazorat qilish va tekshirish

Avtomobil sanoatida mashina ko‘rishi tizimlari sanoat robotlarining harakatini yo‘naltirish, shuningdek bo‘yalgan avtomobil sirtini, payvand choklarini, silindrlar bloklarini va boshqa ko‘plab qismlarni nuqsonlar mavjudligiga tekshirish uchun ishlatiladi.

Turdosh sohalar

Mashina ko‘rishi sanoat va ishlab chiqarishdagi avtomatlashtirilgan muhandislik vizualizatsiya tizimlariga kiradi. Shu jihatdan u kompyuter fanlarining ko‘plab yo‘nalishlari — kompyuter ko‘rishi, boshqaruv uskunalari, ma’lumotlar bazalari, tarmoq tizimlari va mashinali o‘rganish bilan bog‘liq.

Adabiyotlar