Tavsiya tizimlari, tavsiya texnologiyalari — dasturlar (veb-xizmat), ular foydalanuvchining qaysi obyektlarga (filmlar, musiqa, kitoblar, yangiliklar, veb-saytlar) qiziqishini bashorat qilishga urinadi. Tavsiya texnologiyalari foydalanuvchilarning afzalliklari, xatti-harakatlari va qiziqishlarini tahlil qilib, shaxsiylashtirilgan tavsiyalarni shakllantira oladi. Tavsiya tizimlari qidiruv algoritmlariga qulay muqobil hisoblanadi, chunki ular qidiruv algoritmlari topa olmaydigan obyektlarni aniqlash imkonini beradi.
Tavsiya tizimlarini yaratishning ikkita asosiy strategiyasi — kontentga asoslangan filtrlash (content-based filtering) va kollaborativ filtrlash (collaborative filtering).
Agar kontentga asoslangan filtrlash usuli qo‘llansa, foydalanuvchilar va obyektlar uchun profillar yaratiladi. Foydalanuvchi profili demografik ma’lumotlar yoki muayyan savollarga berilgan javoblarni o‘z ichiga olishi mumkin. Obyekt profiliga esa obyekt turiga qarab janrlar nomlari, aktyorlar va ijrochilarning ismlari hamda xususiyatlarni tavsiflovchi boshqa ma’lumotlar kiritilishi mumkin. Masalan, Musiqa genomi loyihasi (Music Genome Project) doirasida musiqa tahlilchisi har bir kompozitsiyani yuzlab turli musiqiy xususiyatlar bo‘yicha baholaydi. Bu xususiyatlardan foydalanuvchining musiqaga oid didini aniqlashda foydalanish mumkin.
Agar kollaborativ filtrlash qo‘llansa, foydalanuvchilarning o‘tmishdagi xatti-harakatlariga oid ma’lumotlardan, masalan, xaridlar yoki berilgan baholar haqidagi ma’lumotlardan foydalaniladi. Bunda qanday turdagi obyektlar bilan ishlanayotgani ahamiyatli emas, shu bilan birga profil yaratish vaqtida hisobga olish qiyin bo‘lgan yashirin xususiyatlar ham inobatga olinishi mumkin. Bunday tavsiya tizimlarining asosiy muammosi — «sovuq start» (cold start), ya’ni tizimda yaqinda paydo bo‘lgan foydalanuvchilar yoki obyektlar haqida ma’lumot yo‘qligidir.
Tavsiya tizimlari ishlash jarayonida bevosita va bilvosita usullarni birgalikda qo‘llab, foydalanuvchilar haqida ma’lumot yig‘adi.
Ma’lumotlarni bevosita yig‘ish usullariga misollar:
- foydalanuvchidan obyektni tabaqalashtirilgan shkala bo‘yicha baholashni so‘rash;
- foydalanuvchidan obyektlar guruhini eng yaxshisidan eng yomonigacha tartiblashni so‘rash;
- foydalanuvchiga ikkita obyektni ko‘rsatib, ulardan qaysi biri yaxshiroq ekanini so‘rash;
- foydalanuvchiga o‘zi yoqtirgan obyektlar ro‘yxatini tuzishni taklif qilish.
Ma’lumotlarni bilvosita yig‘ish usullariga misollar:
- foydalanuvchining internet-do‘konlarda yoki boshqa turdagi ma’lumotlar bazalarida nimalarni ko‘rayotganini kuzatish;
- foydalanuvchining internetdagi xatti-harakatlarini qayd etish;
- foydalanuvchi kompyuterining tarkibini kuzatib borish.
Tavsiya tizimlari turli odamlardan olingan bir xil turdagi ma’lumotlarni taqqoslaydi va muayyan foydalanuvchi uchun tavsiyalar ro‘yxatini hisoblab chiqadi. Ulardan tijorat va notijorat maqsadlarida foydalanishga oid ayrim misollar kollaborativ filtrlash haqidagi maqolada keltirilgan. Tavsiyalarni hisoblash uchun qiziqishlar grafigi (interest graph).
1-oktabr, 2023-yildan boshlab Rossiyada platformalar tomonidan suiiste’mollarning oldini olish va foydalanuvchilarni himoya qilish maqsadida internet-resurslari egalari tavsiya texnologiyalari ishlayotgani haqida xabar berishini majburiy qiluvchi norma kuchga kirdi.
Adabiyotlar
- Melvill P., Muni R., Nagarajan R. Tavsiyalar sifatini yaxshilash uchun kontent bilan kuchaytirilgan kollaborativ filtrlash (inglizcha) // Texas universiteti, AQSH : Konferensiya materiallari / AAAI-02, Ostin, Texas, AQSH, 2002. — 2002. — 187—192-betlar. Arxivga olingan sana: 8 mart 2014 yil.
- Jernakova O. Videokontentni tavsiya etish va qidirish tizimlari. Telemultimedia (1-fevral, 2012-yil). Murojaat qilingan sana: 15-mart, 2023-yil. Arxivga olingan sana: 5-mart, 2016-yil.
- Nadim Hossayn. Nega qiziqishlar grafigi marketologning eng yaxshi do‘sti hisoblanadi (inglizcha). Mashable (19-iyun, 2012-yil). Murojaat qilingan sana: 15-mart, 2023-yil. Arxivga olingan sana: 20-iyun, 2012-yil.
Havolalar
- Oleg Kapranov. Tavsiya xizmatlari nima va ular foydalanuvchilarni qanday manipulyatsiya qiladi // RG, 14.10.2023
- Tavsiya tizimlari bo‘yicha adabiyotlar (nemischa)