Lokal tarmoq (ingl. Local Area Network, LAN) — bir bino, muayyan radiusdagi hudud yoki korxona doirasida hisoblash texnikasi tarkibiy qismlarini o‘zaro bog‘laydigan telekommunikatsiya tarmog‘idir. Rus tiliga lokal tarmoq, lokal hisoblash tarmog‘i, lokal kompyuter tarmog‘i kabi turg‘un birikmalar 1990-yillarda kirib kelgan. Hisoblash jarayonlari axborot jarayonlaridan faqat lokal tarmoqlardagina ustun bo‘lishi mumkin, ammo lokal tarmoqlarning aksariyatida ham asosiy o‘rinni axborot jarayonlari egallaydi. Hisoblash tarmog‘i va kompyuter tarmog‘i atamalari ma’nodoshdir. Lokal hisoblash tarmog‘ida kompyuterlar, tashqi qurilmalar, maxsus vositalar va boshqalar o‘rtasida aloqa o‘rnatilishi mumkin.:27 Lokal tarmoqlar ierarxik tizimlardagi aloqa tarmoqlarining alohida darajasi bo‘lishi yoki global tarmoqlar tarkibiga kirishi mumkin.
Ierarxik tizimlarning aloqa tarmoqlari
Strukturalashtirilgan kabel tizimlari tarkibiga lokal kompyuter tarmoqlari bilan bir qatorda boshqa tarmoqlar ham kiradi. Masalan, muassasaning (ofisning) telefon aloqa tarmog‘i.:13 Bunda ishlatiladigan kabel tizimi universal bo‘lib, undan turli jihozlar uchun foydalanish mumkin.:14
Ierarxik tizimlardagi jarayonlarni boshqarishda lokal tarmoqlar qo‘llanilganda, avtomatlashtirishning yuqori va quyi darajasidagi kompyuterlar ishtirok etadigan tarmoqlar farqlanadi. Yuqori darajadagi kompyuterlar ishlab chiqarish uchastkasi, sex yoki zavod miqyosidagi jarayonlarni boshqaradi. Quyi darajadagi kompyuterlar qatnashadigan lokal tarmoqlarda alohida tizim, uskuna yoki transport vositasi doirasida ishlash uchun maxsus turdagi interfeyslar — maydon shinalari (fieldbus) qo‘llanadi.:41:11 Sobiq SSSRda qabul qilingan terminologiyaga ko‘ra, tarmoqlar umumishlab chiqarish va ichki ishlab chiqarish turlariga bo‘lingan. Bundan tashqari, quyi darajadagi interfeyslardan kompyuterlarni tashqi qurilmalar bilan bog‘lash uchun ham foydalanish mumkin. Bunday interfeyslar maxsus (muayyan qurilmaning tuzilishiga bog‘liq) yoki universal bo‘lishi mumkin.:12
Tarmoqni tashkil etish
Tarmoqlarni turli mezonlar asosida tasniflash mumkin. Asosiy tasnif mezoni sifatida odatda tarmoqni boshqarish usuli olinadi. Ya’ni tarmoq qanday tashkil etilgani va boshqarilishiga qarab, uni lokal, taqsimlangan, shahar miqyosidagi yoki global tarmoq deb tasniflash mumkin. Tarmoq yoki uning bir segmentini tarmoq administratori boshqaradi. Murakkab tarmoqlarda administratorlarning huquq va majburiyatlari qat’iy taqsimlanadi, ularning ishlariga oid hujjatlar yuritiladi hamda administratorlar jamoasi bajargan harakatlar jurnalga qayd etiladi.
Kompyuterlar bir-biriga turli uzatish muhitlari orqali ulanadi: mis o‘tkazgichlar (o‘ralgan juftlik), optik o‘tkazgichlar (optik kabellar) va radiokanal (simsiz texnologiyalar) orqali. Simli va optik ulanishlar Ethernet va boshqa vositalar yordamida amalga oshiriladi. Alohida lokal hisoblash tarmog‘i shlyuzlar orqali boshqa lokal tarmoqlarga ulanishi, shuningdek, global hisoblash tarmog‘ining (masalan, Internet) tarkibiga kirishi yoki unga ulangan bo‘lishi mumkin.
Ko‘pincha lokal tarmoqlar Ethernet texnologiyasi asosida quriladi. Ilgari Frame Relay, Token Ring kabi protokollar ham qo‘llanilgan, biroq hozir ular tobora kam uchraydi: ularni asosan maxsus laboratoriyalar, ta’lim muassasalari va ayrim xizmatlarda ko‘rish mumkin. Oddiy lokal tarmoqni yaratish uchun marshrutizatorlar, kommutatorlar, simsiz kirish nuqtalari, simsiz marshrutizatorlar, modemlar va tarmoq adapterlari ishlatiladi. Muhit o‘zgartirgichlari (konverterlar), signal kuchaytirgichlari (turli repetitorlar) va maxsus antennalardan kamroq foydalaniladi.
Lokal tarmoqlarda marshrutlash, agar umuman zarur bo‘lsa, odatda sodda shaklda amalga oshiriladi. Bunda statik yoki dinamik marshrutlash qo‘llanadi (masalan, dinamik marshrutlash protokoli — RIP).
Ba’zan lokal tarmoqda ishchi guruhlar — bir nechta kompyuterni umumiy nom ostida birlashtiradigan rasmiy guruhlar tashkil etiladi.
Tarmoq administratori — lokal tarmoq yoki uning muayyan qismi ishlashi uchun mas’ul shaxs. Uning vazifalariga jismoniy ulanishni ta’minlash va nazorat qilish, faol tarmoq uskunalarini sozlash, umumiy foydalanish imkoniyatini hamda tarmoqning barqaror ishlashini ta’minlovchi oldindan belgilangan dasturlar majmuasini sozlash kiradi.
Lokal tarmoq texnologiyalari, odatda, OSI modelining faqat ikkita quyi — fizik va kanal darajalari funksiyalarini bajaradi. Bu darajalarning imkoniyatlari LAN qo‘llab-quvvatlaydigan standart topologiyalar — yulduz, umumiy shina, halqa va daraxt doirasida kadrlarni yetkazish uchun yetarli. Biroq bundan lokal tarmoqqa ulangan kompyuterlar kanal darajasidan yuqorida joylashgan darajalar protokollarini qo‘llab-quvvatlamaydi, degan xulosa kelib chiqmaydi. Bunday protokollar ham lokal tarmoq tugunlariga o‘rnatiladi va ularda ishlaydi, ammo ular bajaradigan funksiyalar LAN texnologiyasiga tegishli emas.
Manzillash
Lokal tarmoqlar IPv4 protokoliga asoslangan bo‘lsa, ularda IANA tomonidan ajratilgan maxsus manzillardan foydalanish mumkin (standartlar: RFC 1918 va RFC 1597):
- 10.0.0.0—10.255.255.255;
- 172.16.0.0—172.31.255.255;
- 192.168.0.0—192.168.255.255.
Bunday manzillar xususiy, ichki, lokal yoki «kulrang» deb ataladi; ularga Internet tarmog‘idan bevosita murojaat qilib bo‘lmaydi. Bunday manzillarga ehtiyoj IP protokoli ishlab chiqilayotgan vaqtda uning bunchalik keng tarqalishi ko‘zda tutilmagani, natijada manzillar asta-sekin yetishmay boshlagani sababli paydo bo‘lgan. Ushbu muammoni hal qilish uchun IPv6 protokoli ishlab chiqilgan, biroq u hozircha unchalik ommalashmagan. Bir-biriga tutashmagan turli lokal tarmoqlarda bir xil IP-manzillar takrorlanishi mumkin va bu muammo tug‘dirmaydi. Chunki boshqa tarmoqlarga chiqishda ichki tarmoq tugunining manzilini uning tashqarisida almashtiradigan yoki yashiradigan texnologiyalardan — NAT yoki proksi texnologiyalari lokal tarmoqni global tarmoqqa (WAN) ulash imkonini beradi. Lokal tarmoqlar bilan global tarmoqlar o‘rtasidagi aloqani ta’minlovchi qurilmalar — marshrutizatorlar (ular shlyuz va tarmoqlararo ekran vazifasini bajaradi).
IP-manzillar to‘qnashuvi — bir IP quyi tarmog‘ida ikkita yoki undan ortiq kompyuterga bir xil IP-manzil berilganda yuzaga keladigan keng tarqalgan holat. Buning oldini olish va tarmoq administratorlarining ishini yengillashtirish uchun DHCP protokoli qo‘llanadi. U kompyuterlarga IP-manzil va boshqa zarur parametrlarni avtomatik olish imkonini beradi. Bunda tarmoqning protokollar majmuasi — TCP/IP.
LAN va VPN
Global tarmoqqa ulangan masofadagi lokal tarmoq bilan uy, xizmat safari yoki masofaviy ofisdan aloqa o‘rnatish ko‘pincha VPN orqali amalga oshiriladi. Bunda chegara marshrutizatoriga VPN ulanishi o‘rnatiladi.
Lokal tarmoqqa masofadan kirishni tashkil etishning quyidagi usuli ayniqsa keng tarqalgan:
- Tashqaridan marshrutizatorga, masalan, PPPoE, PPTP yoki L2TP (PPTP+IPSec) protokoli orqali ulanish ta’minlanadi.
- Ushbu protokollarda PPP ishlatilgani sababli abonentga IP-manzil tayinlash mumkin. Unga lokal tarmoqdagi bo‘sh (boshqa qurilma egallamagan) IP-manzil beriladi.
- Marshrutizator (VPN yoki kiruvchi qo‘ng‘iroqlar serveri — Dial-in server) Proxy ARP — VPN mijoziga ajratilgan IP-manzil uchun lokal tarmoq adapteriga yozuv qo‘shadi. Shundan so‘ng lokal tarmoq kompyuterlari berilgan manzilga to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat qilmoqchi bo‘lsa, ARP so‘rovidan keyin serverning lokal tarmoq adapteriga tegishli MAC-manzilni oladi. Natijada trafik avval serverga, so‘ng VPN tunneliga yo‘naltiriladi.
VLAN va VPN o‘rtasidagi farqlar
VLAN va VPN o‘rtasidagi farq: maqsad bir xil, usullar esa turlicha.
Tarixan telekommunikatsiya texnologiyalari va lokal tarmoqlar bir-biridan mustaqil ravishda rivojlangan. Shu sababli virtual ulanishlar (virtual tarmoqlar) yaratish muammosi amalda tamoman boshqacha usullar bilan hal etilgan. Shuning uchun ma’lum darajada shartli ravishda ikki yondashuvni ajratish mumkin:
- Lokal. Kommutatsiyalanadigan Ethernet va virtual tarmoqlar asosida tashkil etiladi. Ajratish kommutator darajasida amalga oshiriladi: kommutator kanal darajasida ayrim belgilarga (port yoki MAC-manzilga) qarab bir yoki bir nechta foydalanuvchini alohida guruhga birlashtira oladi. Ya’ni lokal tarmoqda 802.1q standartini qo‘llab-quvvatlaydigan bir nechta kommutator bo‘lsa, ular o‘rtasida VLAN yaratish mumkin. Faqat LAN doirasida qo‘llanadi.
- Telekommunikatsion. Transport protokoli (odatda IP yoki Ethernet) «ustida» virtual kanallar (tunnellar) yaratishni nazarda tutadi. Mijoz tuguni o‘z hisob ma’lumotlaridan foydalanib, kirish serveri bilan «nuqtadan nuqtaga» ulanish o‘rnatadi va ma’lumotlarni aynan shu yangi kanal orqali uzatadi hamda qabul qiladi. Bunda autentifikatsiya jarayoni ham, axborot almashinuvi ham to‘liq yoki qisman (faqat autentifikatsiya sarlavhasi va paroli) shifrlanishi mumkin. Umumiy IP-manzillar o‘rtasida aloqa o‘rnatish uchun WAN tarmog‘ida qo‘llanadi, LAN tarmog‘ida ham foydalanish mumkin.
Adabiyotlar
- Novikov Yu. V., Kondratenko S. V. Lokal tarmoqlar asoslari. Ma’ruzalar kursi. — Moskva: Axborot texnologiyalari internet-universiteti, 2005. — ISBN 5-9556-0032-9.
- Samoylenko V. V. Lokal tarmoqlar. To‘liq qo‘llanma. — Kiyev, 2002. — ISBN 966-7140-28-8. — [Asl nusxadan [ 11 yanvar 2012 yilda arxivlangan.]
- Lokal hisoblash tarmoqlari: ma’lumotnoma. 3 kitobda / S. V. Nazarov tahriri ostida. — Moskva: Moliya va statistika, 1994. — Jild. 1-kitob. Tuzish tamoyillari, arxitektura, aloqa vositalari. — 208 bet. — 10 000 nusxa. — ISBN 5-279-01171-1.
Havolalar
- Ma’lumotlarni uzatish haqidagi havolalar Curlie (dmoz) katalogida