Fermi energiyasi (sathi) () o‘zaro ta’sirlashmaydigan fermionlar tizimining asosiy holatiga bitta zarracha qo‘shilganda uning energiyasi ortishini anglatadi. Fermi energiyasi tizimning asosiy holatidagi kimyoviy potensialiga teng bo‘lib, bu holat mutlaq nol temperaturada yuz beradi. Fermi energiyasini, shuningdek, fermionning asosiy holatda, mutlaq nol temperaturada ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan maksimal energiyasi sifatida talqin qilish mumkin. Fermi energiyasi — qattiq jismlar fizikasining asosiy tushunchalaridan biridir.
Uch o‘lchamli fazoda spini 1/2 bo‘lgan, o‘zaro ta’sirlashmaydigan norelyativistik zarrachalar uchun
Atama italiyalik fizik Enriko Fermi sharafiga qo‘yilgan. Bu yerda — Plankning keltirilgan doimiysi, — fermion massasi, — zarrachalar konsentratsiyasi.
Fermionlar — yarim butun qiymatli spinga (odatda 1/2) ega bo‘lgan zarrachalar, masalan, elektronlar. Ular Pauli taqiqlash prinsipiga bo‘ysunadi. Bu prinsipga ko‘ra, kvant-mexanik tizimni (masalan, atomni) tashkil etuvchi ikkita bir xil zarracha aynan bir xil kvant holatida bo‘la olmaydi. Shuning uchun fermionlar Fermi — Dirak statistikasiga bo‘ysunadi. O‘zaro ta’sirlashmaydigan fermionlar tizimining asosiy holati bo‘sh tizimdan boshlab zarrachalarni birma-bir qo‘shish va holatlarni ularning energiyasi ortib borish tartibida ketma-ket to‘ldirish orqali hosil qilinadi (masalan, atomning elektron orbitallarini elektronlar bilan to‘ldirish). Zarrachalar soni kerakli miqdorga yetganda, Fermi energiyasi eng yuqori energiyali band holat energiyasiga (yoki eng past energiyali band bo‘lmagan holat energiyasiga) teng bo‘ladi. Makroskopik tizimda bu farq ahamiyatsiz. Shu sababli Fermi energiyasi Fermi sathi deb ham ataladi. Fermi energiyasiga teng energiyali zarrachalarning harakat tezligi quyidagicha nomlanadi: Fermi tezligi.
Erkin elektronlar gazida (fermionlarning ideal gaziga oid kvant-mexanik modelda) kvant holatlarini ularning impulsiga qarab belgilash mumkin. Xuddi shunday yondashuvni metallning atom panjarasida harakatlanayotgan elektronlar kabi davriy tizimlarda ham qo‘llash mumkin. Bunda kvaziimpuls (Davriy potensialdagi zarracha) tushunchasidan foydalaniladi. Har qanday holatda Fermi energiyasiga ega holatlar impulslar fazosidagi Fermi sirti deb ataladigan sirt ustida joylashadi. Erkin elektronlar gazida Fermi sirti sferaning yuzasidir, davriy tizimlarda esa uning shakli odatda buzilgan bo‘ladi. Fermi sirti bilan chegaralangan hajm tizimdagi elektronlar sonini belgilaydi; bu sirtning topologiyasi metallarning transport xossalari, masalan, elektr o‘tkazuvchanligi bilan bevosita bog‘liq. Ko‘pchilik metallarning Fermi sirtlari tajribaviy va nazariy jihatdan yaxshi o‘rganilgan.
Noldan farqli temperaturalarda Fermi sathi
Metallardagi elektronlar uchun barcha amaliy temperaturalarda shunday deb hisoblash mumkinki, , bu yerda - shu temperaturadagi kimyoviy potensial, — Bolsman doimiysi. Bunday holat degeneratsiyalangan Fermi gazi deb ataladi. (Boshqa chegaraviy holatda bo‘lsa, Fermi gazi degeneratsiyalanmagan deyiladi: unda holatlarning bandlik sonlari kichik bo‘ladi va uni tavsiflash uchun klassik Bolsman statistikasi qo‘llanadi.)
Erkin Fermi gazining Fermi energiyasi kimyoviy potensial bilan quyidagi tenglama orqali bog‘langan:
Shunday qilib, temperatura xarakterli Fermi temperaturasi, ya’ni qiymatidan ancha past bo‘lsa, kimyoviy potensial Fermi energiyasiga taxminan teng bo‘ladi. Metallarda xarakterli temperatura taxminan 104 K ni tashkil etadi. Shu sababli xona temperaturasida (300 K) Fermi energiyasi va kimyoviy potensial amalda teng hisoblanadi. Biroq bu ikki tushuncha aynan bir xil emas: kimyoviy potensial Fermi energiyasining o‘zi emas, Fermi energiyasi esa Fermi — Dirak taqsimotida ishtirok etadi.
Temperatura ga intilganda va fermion energiyasi , ya’ni Fermi energiyasi ga teng bo‘lganda, Fermi — Dirak taqsimot funksiyasi quyidagi qiymatga intiladi: . Past temperaturalarda energetik holatlarning to‘lish chegarasi taxminan miqdorga simmetrik ravishda xiralashadi. Bunda Fermi energiyasiga ega elektron holatlarining band bo‘lish ehtimoli . Yuqori temperaturalarda bu xiralashish nosimmetrik bo‘lib, kimyoviy potensial qiymati kichik energiyalar sohasiga siljiydi.
Fermi sathi sifatida sharoitda aynan yarmigacha to‘ldirilgan sathni (ya’ni holat sathini — uni zarracha egallashi ehtimoli 1/2 ga teng) tanlash mumkin.
Fermi energiyasi, temperaturasi va tezligi
| Element | Fermi energiyasi, eV | Fermi temperaturasi, ×10 000 K | Fermi tezligi, ×1000 km/s |
|---|---|---|---|
| Li | 4,74 | 5,51 | 1,29 |
| Na | 3,24 | 3,77 | 1,07 |
| K | 2,12 | 2,46 | 0,86 |
| Rb | 1,85 | 2,15 | 0,81 |
| Cs | 1,59 | 1,84 | 0,75 |
| Cu | 7,00 | 8,16 | 1,57 |
| Ag | 5,49 | 6,38 | 1,39 |
| Au | 5,53 | 6,42 | 1,40 |
| Be | 14,3 | 16,6 | 2,25 |
| Mg | 7,08 | 8,23 | 1,58 |
| Ca | 4,69 | 5,44 | 1,28 |
| Sr | 3,93 | 4,57 | 1,18 |
| Ba | 3,64 | 4,23 | 1,13 |
| Nb | 5,32 | 6,18 | 1,37 |
| Fe | 11,1 | 13,0 | 1,98 |
| Mn | 10,9 | 12,7 | 1,96 |
| Zn | 9,47 | 11,0 | 1,83 |
| Cd | 7,47 | 8,68 | 1,62 |
| Hg | 7,13 | 8,29 | 1,58 |
| Al | 11,7 | 13,6 | 2,03 |
| Ga | 10,4 | 12,1 | 1,92 |
| In | 8,63 | 10,0 | 1,74 |
| Tl | 8,15 | 9,46 | 1,69 |
| Sn | 10,2 | 11,8 | 1,90 |
| Pb | 9,47 | 11,0 | 1,83 |
| Bi | 9,90 | 11,5 | 1,87 |
| Sb | 10,9 | 12,7 | 1,96 |
| Ni | 11,67 | 2,04 | |
| Cr | 6,92 | 1,56 |
Fermi energiyasi va o‘tkazuvchanlik elektronlari konsentratsiyasi o‘rtasidagi bog‘liqlik
Degeneratsiyalangan yarimo‘tkazgichlarda o‘tkazuvchanlik elektronlarining konsentratsiyasi qisman to‘lgan energetik zona chekkasidan Fermi sathigacha bo‘lgan energiya farqiga bog‘liq. Bu musbat kattalik ham ba’zan Fermi energiyasi deb ataladi. Bunday nomlash erkin elektronlar gazining Fermi energiyasi ham musbat ekaniga asoslanadi.
Metallarda odatda qisman to‘lgan bir nechta energetik zona mavjud. Shu sababli erkin zaryad tashuvchilar konsentratsiyasining Fermi sathi joylashuviga bog‘liqligini aniq ko‘rinishda ifodalashning imkoni yo‘q.
Adabiyotlar
- Gusev V. G., Gusev Yu. M. Elektronika. — M.: Visshaya shkola, 1991. — 53-bet. — ISBN 5-06-000681-6.