| Zanzibar | |
|---|---|
| suaxili Funguvisiwa ya Zanzibar, ingl. Zanzibar Archipelago | |
| Xususiyatlari | |
| Orollar soni | 75 |
| Eng katta orol | Unguja |
| Umumiy maydoni | 2654 km² |
| Eng baland nuqtasi | 135 m |
| Aholisi | 1 303 569 kishi (2012) |
| Aholi zichligi | 491,17 kishi/km² |
| Joylashuvi | |
| 6°08′03″ j. k. 39°18′59″ sh. u.HGЯO | |
| Suv havzasi | Hind okeani |
| Mamlakat | |
| Mintaqa | Zanzibar |
Zanzibar (suaxili Funguvisiwa ya Zanzibar, ingl. Zanzibar Archipelago) — Tanzaniyaga qarashli 75 ta oroldan iborat arxipelag Hind okeanida joylashgan. Arxipelagning bir qismi Zanzibar muxtoriyati tarkibiga kiradi..
Etimologiya
Zanzibar o‘z nomini arabcha «Zinj-i el-bar» (arab. زنجبار) — «Qora tanli odam mamlakati» degan ma’noni anglatadi. Dastlabki manbalarda bu nom Sharqiy Afrikaning butun sohiliga nisbatan ishlatilgan, ammo vaqt o‘tishi bilan arxipelagning asosiy oroli va eng yirik port shahriga nisbatan qo‘llanila boshlagan. Ehtimol, arabcha toponim eroncha Zengibar (زنگبار [zæŋbɒːɾ]; zengi زنگ [zæŋ] — «qora tanli», «qoracha», bar بار [bɒːɾ] — «yig‘ilish joyi») nomidan kelib chiqqan bo‘lishi mumkin. Bu nom «Qora tanlilar mamlakati» degan ma’noni bildiradi.
Geografiyasi
Orollar Afrikaning sharqiy sohilidan 40—60 km uzoqlikda, 4,5°—6,5° janubiy kenglikda. Arxipelagning asosiy qismini uchta yirik orol tashkil etadi — Unguja (ko‘pincha Zanzibar oroli), Pemba va Mafiya — qolgan orollar esa ularga nisbatan ancha kichik bo‘lib, atrofida joylashgan. Arxipelagning maydoni taxminan 2643 km². Zanzibar, arxipelagdagi eng yirik shahar (aholisi 257 ming kishi, 2003 yil holatiga ko‘ra), Unguja orolida joylashgan. Iqlim iliq va juda nam.
Tarixi
Miotsen davri boshlanguniga qadar arxipelag Afrika qit’asining bir qismi bo‘lgan. U haqidagi dastlabki ishonchli ma’lumotlar X asrda, forslar Sherozdan Zanzibar oroliga kelgan. Fors ko‘chmanchilari tez orada mahalliy aholiga singib ketgan; ular Zanzibar oroliga islomni olib kelgan. Hozirgi vaqtda musulmonlar aholining 88 % gacha qismini tashkil etadi, qolganlari esa Afrika an’anaviy diniy e’tiqodlariga amal qiluvchilar va xristianlardir.
O‘rta asrlarda Zanzibar orolida Afrikaning chakalakzorlaridan tutib kelingan qullar savdosi avj oldi. Vaqt o‘tishi bilan qul savdosi Ummon savdogarlari qo‘liga o‘tdi; ular mahalliy zodagonlar tabaqasining asosini tashkil etdi. XVI asrda Zanzibar Portugaliya mustamlaka mulklari tarkibiga kirdi. Bu mulklarga Mombasa va Hormuz ham kirgan. XVII asr o‘rtalarida ummonlik arablar Yevropa mustamlakachilari paydo bo‘lishi oqibatida ko‘rgan zarbalaridan tiklanib, ularni Hind okeanining g‘arbiy qismidan siqib chiqara boshladi. Biroq Zanzibar ustidan sulton hokimiyati uzoq vaqt davomida faqat rasman mavjud bo‘lib qoldi.
Zanzibar sultonligi

1853 yilga kelib, ummonlik sultonlar orasida eng qudratlisi bo‘lgan Sayyid ibn Sulton, Afrika sohilining katta qismlari ustidan nazorat o‘rnatdi va poytaxtini Maskat shahridan Zanzibar oroliga ko‘chirdi. Orolda yangi yuksalish davri boshlandi. Bu davrda fil suyagi va qullarga talab oshdi — bu mahsulotlar Afrikadan mahalliy bozorlarga yetkazib berilgan. Shu davrda Zanzibar Sharqiy Afrikadagi qul savdosining markaziga aylandi, sotilgan qullar soni o‘n minglab kishini tashkil etdi. Sulton hukmronligi davrida Zanzibar orolida keng ko‘lamli qurilish ishlari olib borildi; orolning me’moriy yodgorliklari YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.
1861 yilda Zanzibar sultonligi Ummondan ajralib chiqdi. Arxipelagning ahamiyati 1869 yilda Suvaysh kanali ochilishi bilan ortdi. Shu sababli arxipelagni va umuman Sharqiy Afrika sohilini egallash uchun buyuk davlatlar o‘rtasidagi kurash keskinlashdi. Natijada Zanzibar shartnomasi, Germaniya va Buyuk Britaniya o‘rtasida 1890 yilda imzolanganidan so‘ng, Zanzibar Britaniya protektoratiga aylandi.
1964 yil boshida Britaniya hukumati Zanzibarni arab sultoniga topshirdi, oradan bir hafta o‘tib esa Zanzibar mustaqil davlat — Zanzibar Xalq Respublikasi deb e’lon qilindi. Britaniya qo‘shinlari orolni tark etganidan keyin u yerda qo‘zg‘olon boshlandi: qora tanli aholi endi arablar hukmronligi ostida yashashni istamay, bu hokimiyatni ag‘dardi. Inqilob arablar va hindlarga nisbatan zo‘ravonlik, talonchilik va qotilliklar bilan kechdi. Halok bo‘lganlar soni bir necha yuz kishidan 20 ming kishigacha deb baholanadi.

Tanzaniya tarkibidagi Zanzibar
1964 yilda Zanzibar va Tanganika hokimiyatlari yagona davlat — Tanzaniyani tashkil etish to‘g‘risida bitim imzoladilar (bu nom «Tanganika» va «Zanzibar» so‘zlarining qo‘shilishidan hosil bo‘lgan).
Zanzibar orollari Tanzaniya tarkibidagi yarim muxtor hudud bo‘lib, ma’muriy markazi Zanzibar shahrida. 2005 yildan boshlab Zanzibar o‘z bayrog‘iga, va parlamentiga, shuningdek, o‘z prezidenti ham mavjud.
3-noyabr 2010 yilda hokimiyatga Ali Muhammad Shein.
keldi. 2020 yil noyabridan boshlab Zanzibar prezidenti Husayn Ali Mvinyi.
Madaniyati


Tillar
Zanzibar aholisi suaxili (kiswahili) — bantu tillari guruhidagi eng yirik til bo‘lib, rasmiy til sifatida Tanzaniyada ham qo‘llanadi. E’tiborlisi shundaki, aynan Zanzibar aholisi so‘zlashadigan suaxili tilining kiungudja (kiunguja) varianti nafaqat Tanzaniya aholisi, balki suaxili tilida so‘zlashuvchi mamlakatlar uchun ham adabiy me’yor hisoblanadi. Ayrim manbalarda zanzibarliklar arab tilidan tashqari yana bir qator tillarda, jumladan, fransuz va italyan tillarida ham erkin so‘zlashishi aytiladi, bugungi kunda [qachon?] esa bu ma’lumot to‘liq to‘g‘ri emas.
Arab tili
Hozirgi kunda [qachon?] Zanzibar orolida arab tilining uch turi qo‘llanadi: adabiy arab tili, ummoncha arab tili va hadramiy arab tili (Hadramaut hududi — Janubiy Yaman).
Ummon va hadramiy arab tillari o‘zaro yaqin bo‘lishiga qaramay, bu lahjalarda so‘zlashuvchilar ikkala lahjaning o‘ziga xos xususiyatlarini birlashtiruvchi yagona variantni yaratmagan. Hadramiy lahjasi deyarli yo‘qolib ketgan (unda yigirmatadan ortiq kishi so‘zlashmaydi), ummon arab tili esa kengroq tarqalgan deb hisoblansa-da, undan ham juda oz sonli odam foydalanadi. Shu bilan birga, adabiy arab tili nufuzli va yuqori maqomli til sifatidagi o‘rnini saqlab qolgan. Umuman olganda, asrlar davomida Zanzibar hayotida muhim tillardan biri bo‘lib kelgan arab tili endilikda deyarli butunlay suaxili tili tomonidan siqib chiqarilgan. Kundalik muloqot asosan suaxili tilida olib boriladi.
Madaniyatda tilga olinishi
- Arxipelag aholisining XIX asr boshlaridagi hayoti M. M. Keyning «Passat» kitobida tasvirlangan.
- «Zanzibarda hamma tik tursin» (ingl. Stand on Zanzibar) — britaniyalik yozuvchi Jon Brunnerning 1968 yilda yozilgan ilmiy-fantastik antiutopik romani bo‘lib, 1969 yilda Gyugo mukofotiga sazovor bo‘lgan.
- K. I. Chukovskiy. Doktor Aybolit
Galereya
- Dengiz tomondan ko‘rinish
- Zanzibar shahri sohilbo‘yi va sulton saroyi
- Zanzibardagi arab qal’asi
- Bandargohda
Havolalar
Adabiyotlar
- Ovchinnikov V. E. Tanzaniyaning yangi va eng yangi davr tarixi / SSSR Fanlar akademiyasi, Afrika instituti, Umumiy tarix instituti. — M.: Nauka. Sharq adabiyoti bosh tahririyati, 1986. — 272, [16] b. — (Afrika mamlakatlari tarixi turkumidan). — 1700 nusxa
- Pavlyuk S. Keniya va Tanzaniya. — M.: Vokrug sveta, 2012. — b. 252. — ISBN 978-5-9862-399-6.
- Pankratyev V. P., Tomilin Yu. K., Moiseyev L. K. Tanzaniya Birlashgan Respublikasi. — M.: Mysl. Geografik adabiyotlar bosh tahririyati, 1965. — (Dunyo xaritasi turkumidan).
- Pospelov E. M. Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug‘at: Taxminan 5000 ta nom / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr. — M.: Rus lug‘atlari; Astrel; AST, 2002. — 512 b. — 5000 nusxa — ISBN 5-17-002938-1, ISBN 5-271-00446-5, ISBN 5-93259-014-9, ISBN 5-17-001389-2.