.svg)
1. Sichqonlar populyatsiyasining katta qismi yaxshi ko‘rinadigan och tusli mo‘ynaga, kichik qismi esa ko‘zga kam tashlanadigan to‘q tusli mo‘ynaga ega. Shu bilan birga, boyqushlar populyatsiyasining faqat oz qismi juda yaxshi ko‘radi, ko‘pchiligi esa odatdagi ko‘rish qobiliyatiga ega.
2. Och tusli mo‘ynali sichqonlarni boyqushlarning ikkala guruhi ham ovlaydi, bu esa och tusli sichqonlar sonining kamayishiga olib keldi. Natijada boyqushlar populyatsiyasi ko‘paydi. Ko‘rish qobiliyati odatdagi darajada bo‘lgan boyqushlar ko‘pchilikni tashkil etgani uchun ular hamon ustun guruh bo‘lib qoldi.
3. Boyqushlardan yaxshi yashirina olgani tufayli to‘q tusli sichqonlar omon qolib, sichqonlar populyatsiyasining katta qismini tashkil eta boshlaydi. Och tusli sichqonlar soni ancha kamaygani sababli ko‘rish qobiliyati sust boyqushlar yetarlicha samarali ov qila olmaydi. Ko‘rish qobiliyati yaxshi boyqushlar esa to‘q tusli sichqonlarni ham ovlay oladi, shu sababli ular yashab qoladi va ko‘payadi.
4. To‘q tusli sichqonlarni payqash qiyinroq bo‘lgani uchun ularning omon qolish ehtimoli och tusli sichqonlarnikidan yuqori. Natijada ular o‘z genlarini avlodlariga o‘tkazadi va populyatsiyada to‘q junli sichqonlar ustunlik qila boshlaydi. Xuddi shuningdek, yaxshi ko‘radigan boyqushlar to‘q tusli sichqonlarni ovlay olgani uchun bunday boyqushlar ham ko‘pchilikni tashkil eta boshlaydi.
Koevolyutsiya — evolyutsiya davomida biologik turlarning birgalikda o‘zgarishi bo‘lib, ular ekotizimda o‘zaro ta’sirlashadi. Bir tur individlarining ayrim belgilari o‘zgarishi boshqa bir yoki bir nechta turda ham o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi.
«Koevolyutsiya» tushunchasini ilk bor ekologlar Pol Erlix va Piter Reyven 1964-yilda bir ekotizim tarkibidagi turli turlarning muvofiqlashgan rivojlanishini tavsiflash uchun qo‘llagan. Koevolyutsiyaga misol sifatida o‘simlik va kapalak qurti o‘rtasidagi munosabat keltirilgan. O‘simlik o‘zini yeyilishdan himoya qilish uchun qurtlarga zaharli moddalar ishlab chiqaradi. Ayni paytda ayrim kapalak qurtlari, xususan, monarx kapalagi qurtlari evolyutsiya natijasida o‘simlik zaharlariga chidamlilik hosil qilgan. Bundan tashqari, ular bu zaharlarni o‘z tanasida to‘playdi va qushlar uchun ham yeyishga yaroqsiz bo‘lib qoladi.
Koevolyutsiya konsepsiyasini N. V. Timofeyev-Resovskiy 1968-yilda ilgari surgan. Bu hodisa turlar o‘rtasidagi turli biotsenotik munosabatlarda kuzatiladi; ular alohida biotsenozlarda:395 muayyan turlarning o‘zaro ta’siri orqali yuzaga chiqadi. Koevolyutsiya o‘zaro moslashuvlar (koadaptatsiyalar) majmuasining shakllanishi bilan kechadi. Bu moslashuvlar turli turlar populyatsiyalarining barqaror o‘zaro munosabatlarini yanada samarali qiladi:395.
Ekotizimlar turlararo o‘zaro ta’sirlar tarmog‘ini hosil qilgani sababli ekotizim tarkibiga kiruvchi barcha turlar koevolyutsiyadan o‘tishi kerak.
Turlararo munosabatlarning turli shakllarida koevolyutsiya
Yonma-yon joylashgan trofik darajalarga mansub turlar o‘rtasidagi munosabatlarda
«Yirtqich — o‘lja» tizimida
Koevolyutsiyaning eng ko‘p uchraydigan misoli «yirtqich — o‘lja» tizimidagi o‘zaro ta’sirdir. O‘ljalarda yirtqichlarga qarshi himoyalanish uchun yuzaga kelgan moslashuvlar yirtqichlarda bu himoyani yengib o‘tish mexanizmlarining rivojlanishiga turtki beradi. Natijada o‘ziga xos «qurollanish poygasi» kelib chiqadi. Masalan, o‘lja yaxshi yashirinsa, yirtqich uni topishni o‘rganishi va bu qobiliyatni avlodlariga o‘tkazishi kerak. Yirtqich o‘ljani yaxshi topa boshlasa, o‘lja yanada yaxshiroq yashirinishi yoki boshqa himoya usullarini topishi zarur va hokazo. Yirtqichlar bilan o‘ljalarning uzoq muddat birga yashashi o‘zaro ta’sir tizimining shakllanishiga olib keladi; bunda har ikkala guruh ham o‘rganilayotgan hududda barqaror saqlanib qoladi. Koevolyutsiyaning shunga o‘xshash mexanizmlari fitofaglar va ular iste’mol qiladigan o‘simliklar o‘rtasida ham kuzatiladi. Bunday tizimning buzilishi ko‘pincha salbiy ekologik oqibatlarga olib keladi:405—413.
Koevolyutsion aloqalar buzilishining salbiy ta’siri turlarni introduksiya qilishda ham namoyon bo‘ladi. Xususan, uy echkilari va quyonlar, Avstraliyaga olib kelingach, bu materikda ularning sonini samarali tartibga soluvchi tabiiy mexanizmlar mavjud bo‘lmagani sababli tabiiy ekotizimlar yemirilishiga olib kelgan.
«Fitofag — o‘simlik» tizimida
Fitofaglar va ular oziqlanadigan o‘simliklar o‘zaro bog‘liq holda evolyutsiyalanadi (koevolyutsiyalanadi): o‘simliklarda ularni yeydigan organizmlarga qarshi chidamlilik belgilari (masalan, turli darajadagi zaharlilik yoki tikanlar) rivojlanadi, fitofaglar esa bu himoyaga moslashib, unga qarshi turadi:395—405.
«Parazit — xo‘jayin» tizimida
Parazitlar evolyutsiyasi o‘z xo‘jayinlarining zararlanish oqibatida nobud bo‘lish ehtimolini kamaytirishga yo‘nalgan deb hisoblanadi. Haqiqiy parazitlar uchun xo‘jayinni o‘ldirishdan ko‘ra undan uzoq vaqt foydalanish foydaliroq. Parazitlar va xo‘jayinlar koevolyutsiyasining dastlabki bosqichlarida «qurollanish poygasi» yuz beradi. Xo‘jayinni nobud qiladigan parazitlik shakli ayrim parazitoidlarga (masalan, parazit arilarga):с. 421.
Qo‘shni bo‘lmagan trofik darajalarga mansub turlar o‘rtasidagi munosabatlarda
Turlararo raqobatda
Umuman olganda, turlar muayyan resurs uchun raqobatlashsa, biotsenozlarning shakllanishi ularning ekologik nishalari bir-biridan farqlanishi va turlararo raqobatning kamayishi bilan bog‘liq bo‘ladi.:423
Mutualizmda
Koevolyutsiyaga organizmlar o‘rtasidagi mutualizmga asoslangan o‘zaro ta’sir misol bo‘la oladi. Bu holatda organizmlar o‘rtasidagi munosabatning samaradorligi har ikki tur individlarining yashab qolishi uchun muhimdir.
- Mutualizmda koevolyutsiyaning yorqin misollaridan biri ayrim gulli o‘simliklar va ularning changlatuvchilari o‘rtasidagi zoofiliya asosida kechadigan birgalikdagi evolyutsiyadir. Gul hayvonlar orqali changlanadigan, faqat bitta changlatuvchi turga ixtisoslashgan o‘simliklarda shunday tuzilganki, nektarni undan faqat bitta muayyan tur olishi mumkin; ko‘plab kolibrilarda esa hatto erkak va urg‘ochi qushlar tumshug‘ining uzunligiga qarab turli o‘simliklarga ixtisoslashgani kuzatiladi.
- Chumolilar va o‘simliklarning koevolyutsiyasi. Janubiy Amerikaning tropik o‘rmonlarida akatsiya (mimozadoshlar kenja oilasi, dukkakdoshlar oilasi) turkumi o‘simliklari va daraxtda yashovchi chumolilar o‘rtasida koevolyutsion mutualizm kuzatiladi. Masalan, Acacia cornigera o‘simligida yashaydigan Pseudomyrmex ferruginea chumolilari o‘simlikni zararkunandalardan himoya qiladi; buning evaziga chumolilar o‘simlikda hosil bo‘lgan tayyor uya bo‘shliqlari va maxsus oziqlantiruvchi tuzilmalardan foydalanadi.
- Ayrim hollarda faol zooxoriya (ya’ni kommensalizm turi) uzoq vaqt davomida ko‘rib chiqilganda mutualistik xususiyat kasb etishi va koevolyutsiyaga olib kelishi mumkin. Masalan, soyka qushlari qish uchun eman yong‘oqlarini turli yashirin joylarga keragidan ortiq g‘amlaydi va ba’zan yerdagi ayrim joylarini unutib qo‘yadi. Keyinchalik bu joylarda yangi daraxtlar o‘sib chiqadi. Bunday o‘ziga xos unutuvchanlikning tabiiy tanlanish orqali mustahkamlanishi soyka populyatsiyasi uchun ham foydalidir, chunki ularning oziq manbalaridan biri bo‘lgan emanning tarqalish hududini kengaytiradi.
Adabiyotlar
- Yaskevich, Ya. S. 1-bo‘lim. Zamonaviy sivilizatsiya falsafasi va qadriyatlari // Fan falsafasi va metodologiyasi. — Minsk: Oliy maktab nashriyoti, 2007. — B. 86. — 656 b. — 2000 nusxa. — ISBN 978-985-06-1380-6.
Havolalar
- «Elementlar» saytida koevolyutsiya haqidagi ensiklopedik maqola
- «Elementlar» saytida mutualizm haqidagi ensiklopedik maqola
- Zimmer K. Koevolyutsiya. Hayot to‘rini to‘qish // Evolyutsiya: g‘oyaning tantanasi. — Alpina non-fikshn, 2016. — ISBN 978-5-91671-581-1.
