Kimyoviy reaksiya tezligi — boshlang‘ich moddalar yoki reaksiya mahsulotlari konsentratsiyasining vaqt birligida o‘zgarishini ko‘rsatuvchi kattalikdir.

Masalan, quyidagi reaksiya uchun: ${\displaystyle A+B\to C+D}$ tezlik ifodasi quyidagicha bo‘ladi: ${\displaystyle v=\frac{d[C]}{dt}=-\frac{d[A]}{dt}.}$

1865-yilda N. N. Beketov tomonidan, 1867-yilda esa Guldberg va Vaage tomonidan shakllantirilgan massalar ta’siri qonuni: kimyoviy reaksiya tezligi har bir vaqt lahzasida reagentlar konsentratsiyalarining ularning stexiometrik koeffitsiyentlariga teng darajalarga ko‘tarilgan qiymatlariga mutanosibdir^{[manba 2146 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Elementar reaksiyalarda har bir modda konsentratsiyasining daraja ko‘rsatkichi uning stexiometrik koeffitsiyentiga teng bo‘ladi, murakkab reaksiyalarda esa bu qoida bajarilmaydi. Konsentratsiyadan tashqari, kimyoviy reaksiya tezligiga quyidagi omillar ham ta’sir qiladi:

• reaksiyaga kirishuvchi moddalarning tabiati,
• reaksiyada katalizatorning mavjudligi,
• harorat (Vant-Goff qoidasi, Arrenius tenglamasi),
• bosim (P).
• reaksiyaga kirishuvchi moddalarning sirt yuzasi.

Eng oddiy A + B → C kimyoviy reaksiyasini ko‘rib chiqsak, oniy reaksiya tezligi doimiy emasligini ko‘ramiz.

Turli kinetik egri chiziqlarni o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, vaqt o‘tishi bilan reagent konsentratsiyasining kamayish tezligi pasayib boradi. Kuzatilayotgan bu pasayish reagentlar konsentratsiyasining kamayishi bilan bog‘liq ekani ravshan. Kinetik tadqiqotlar ushbu taxminning to‘g‘riligini tasdiqlaydi. Uni eng umumiy ko‘rinishda reaksiya tezligi uchun massalar ta’siri qonuni yordamida ifodalash mumkin. Massalar ta’siri qonuni tatbiq etilmaydigan moddalar — qattiq moddalardir.

Reaksiya tezligi konstantasi, avvalo, reaksiyaga kirishuvchi moddalarning tabiatiga bog‘liq. Kaliy suv bilan natriyga qaraganda tezroq reaksiyaga kirishadi, litiy esa natriyga qaraganda ham sekinroq reaksiyaga kirishadi. Vodorod kislorod bilan juda tez (ko‘pincha portlash bilan) reaksiyaga kirishadi, azot esa kislorod bilan nihoyatda sekin va faqat og‘ir sharoitlarda (elektr razryadi, yuqori haroratlarda) reaksiyaga kirishadi.

• Kubasov A. A. Kimyoviy kinetika va kataliz.
• Prigojin I., Defey R. Kimyoviy termodinamika. Novosibirsk: Nauka, 1966. 510 bet.
• Yablonskiy G. S., Bikov V. I., Gorban A. N. Katalitik reaksiyalarning kinetik modellari, Novosibirsk: Nauka (Sibir bo‘limi), 1983. — 255 bet.