Katalizator — kimyoviy reaksiya tezligini oshiradigan, ammo reaksiya jarayonida sarflanmaydigan modda.

Ingibitor katalizatorga qarama-qarshi tushuncha emas, chunki u reaksiya davomida sarflanadi^{[manba 2588 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Katalizatorlar ta’sirining asosiy tamoyili shundan iboratki, ular reaksiyaning muqobil mexanizmini ta’minlaydi va bu mexanizm pastroq faollashuv energiyasi bilan tavsiflanadi.

Katalizatorlar gomogen va geterogen turlarga bo‘linadi. Gomogen katalizator reaksiyaga kirishayotgan moddalar bilan bir xil fazada bo‘ladi, geterogen katalizator esa ular joylashgan fazadan chegara orqali ajralgan mustaqil fazani hosil qiladi. Odatda, kislotalar va asoslar gomogen katalizatorlardir. Geterogen katalizatorlar sifatida metallar, ularning oksidlari hamda sulfidlari ishlatiladi.

Bir xil turdagi reaksiyalar gomogen katalizatorlar bilan ham, geterogen katalizatorlar bilan ham kechishi mumkin. Masalan, kislota eritmalari bilan bir qatorda kislota xossalariga ega bo‘lgan qattiq Al₂O₃, TiO₂, ThO₂, alumosilikatlar va seolitlar ham ishlatiladi. Asos xossalariga ega geterogen katalizatorlar: CaO, BaO, MgO.

Geterogen katalizatorlar, odatda, katta sirt yuzasiga ega bo‘ladi. Buning uchun ular inert tashuvchiga (silikagel, aluminiy oksidi, faollashtirilgan ko‘mir va boshqalarga) joylashtiriladi.

Har bir turdagi reaksiya uchun faqat muayyan katalizatorlar samarali bo‘ladi. Yuqorida aytilgan kislota-asos katalizatorlaridan tashqari, oksidlanish-qaytarilish katalizatorlari ham mavjud; ular tarkibida odatda o‘tish metali yoki uning birikmasi (Со⁺³, V₂O₅+MoO₃) bo‘ladi. Bunday holatda kataliz o‘tish metalining oksidlanish darajasi o‘zgarishi orqali amalga oshadi.

Ko‘plab reaksiyalar shunday katalizatorlar yordamida amalga oshiriladiki, ular reagentlarning o‘tish metali atomi yoki ioniga koordinatsiyalanishi orqali ta’sir qiladi (Ti, Rh, Ni). Bunday kataliz koordinatsion kataliz deb ataladi.

Agar katalizator xiral xossalarga ega bo‘lsa, optik jihatdan nofaol substratdan optik faol mahsulot hosil bo‘ladi.

Zamonaviy fan va texnikada ko‘pincha bir nechta katalizatordan iborat tizimlar qo‘llanadi. Ularning har biri reaksiyaning turli bosqichlarini tezlashtiradi. Bir katalizator boshqa katalizator amalga oshiradigan katalitik sikl bosqichlaridan birining tezligini ham oshirishi mumkin. Bu «katalizning katalizi», ya’ni ikkinchi darajali kataliz.

Biokimyoviy reaksiyalarda katalizator vazifasini bajaruvchi moddalar — fermentlar.

Katalizatorlarni initsiatorlardan farqlash kerak. Masalan, peroksidlar parchalanib, erkin radikallar hosil qiladi; ular radikal zanjir reaksiyalarini boshlab berishi mumkin. Initsiatorlar reaksiya jarayonida sarflanadi, shuning uchun ularni katalizator deb bo‘lmaydi.

Ingibitorlar ba’zan xato ravishda manfiy katalizatorlar deb hisoblanadi. Biroq, masalan, radikal zanjir reaksiyalarining ingibitorlari erkin radikallar bilan reaksiyaga kirishadi va katalizatorlardan farqli ravishda saqlanib qolmaydi. Boshqa ingibitorlar (katalitik zaharlar) katalizator bilan bog‘lanib, uning faolligini yo‘qotadi. Bu holatda manfiy kataliz emas, balki katalizning susaytirilishi kuzatiladi. Manfiy kataliz prinsip jihatidan mumkin emas, chunki u energiyaning saqlanish qonuniga zid bo‘lar edi: bunday kataliz reaksiya uchun sekinroq yo‘lni ta’minlagan bo‘lardi, ammo reaksiya, tabiiyki, tezroq yo‘l — bu holatda katalizatorsiz yo‘l bo‘yicha kechadi.

Avtomobil katalizatorining vazifasi chiqindi gazlar tarkibidagi zararli moddalar miqdorini kamaytirishdir. Ular jumlasiga quyidagilar kiradi:

• uglerod(II) oksidi (СО) — rangsiz va hidsiz zaharli gaz
• uglevodorodlar, uchuvchan organik birikmalar deb ham ataladi — smogning asosiy tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, yoqilg‘ining to‘liq yonmasligi natijasida hosil bo‘ladi
• azot oksidlari (NO va NO₂, ular ko‘pincha NO_x nomi bilan umumlashtiriladi) — smog hamda kislotali yomg‘irlar tarkibiga ham kiradi, shuningdek, insonning shilliq qavatiga ta’sir ko‘rsatadi.

• Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
• Katalizatorlar // Qozog‘iston. Milliy ensiklopediya (rus tilida). — Almati: Qazaq ensiklopediyasi, 2005. — J. III. — B. 188. — ISBN 9965-9746-4-0. (CC BY-SA 3.0)