| Guruh → | 1 | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ↓ Davr | |||||||
| 2 |
| ||||||
| 3 |
| ||||||
| 4 |
| ||||||
| 5 |
| ||||||
| 6 |
| ||||||
| 7 |
| ||||||
Ishqoriy metallar — kimyoviy elementlar davriy jadvalining 1-guruhiga kiruvchi elementlar ( eskirgan tasnifga ko‘ra — I guruh asosiy guruhchasining elementlari): litiy Li, natriy Na, kaliy K, rubidiy Rb, seziy Cs, fransiy Fr. Taxminiy 119-element — ununenniy kashf etilsa, tashqi elektron qavatining tuzilishiga ko‘ra u ham ishqoriy metallarga kiritiladi. Ishqoriy metallar suvda eriganda eruvchan gidroksidlarhosil bo‘ladi. Ular ishqorlar deb ataladi.
Ishqoriy metallarning umumiy tavsifi
Davriy sistemada ular bevosita inert gazlardankeyin keladi. Shuning uchun ishqoriy metallar atomlari tuzilishining o‘ziga xos jihati — tashqi energetik pog‘onada bitta elektron mavjudligidir. Ularning elektron konfiguratsiyasi ns1. Ravshanki, ishqoriy metallarning valent elektronlarini ajratib olish oson, chunki atom uchun elektronni berib, inert gazningelektron konfiguratsiyasiga ega bo‘lish energetik jihatdan qulay. Shuning uchun barcha ishqoriy metallarga qaytaruvchilik xossalari xosdir. Buni ularning ionlanish potensiallari (seziy atomining ionlanish potensiali eng kichik) hamda elektrmanfiylik (EM) qiymatlarining pastligi tasdiqlaydi. Natijada ko‘pgina birikmalarda ishqoriy metallar bir musbat zaryadli kationlarholida uchraydi. Ammo ishqoriy metallar anionlar shaklida ishtirok etadigan birikmalar ham mavjud (qarang: Alkalidlar).
Ishqoriy metallarning ayrim atom va fizik xossalari
| Atom raqami |
Nomi, belgisi |
Tabiiy izotoplar soni | Atom massasi | Ionlanish energiyasi, kJ·mol−1 | Elektronga moyillik, kJ·mol−1 | EM | ΔHdiss, kJ·mol−1 | Metall radiusi, nm | Ion radiusi (koordinatsion soni 6), nm | terish, °C |
tqaynash, °C |
Zichligi, g/sm3 |
ΔHerish, kJ·mol−1 | ΔHqaynash, kJ·mol−1 | ΔHhosil bo‘lish, kJ·mol−1 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 3 | Litiy Li | 2 | 6,941(2) | 520,2 | 59,8 | 0,98 | 106,5 | 0,152 | 0,076 | 180,6 | 1342 | 0,534 | 2,93 | 148 | 162 |
| 11 | Natriy Na | 1 | 22,989768(6) | 495,8 | 52,9 | 0,93 | 73,6 | 0,186 | 0,102 | 97,8 | 883 | 0,968 | 2,64 | 99 | 108 |
| 19 | Kaliy K | 2+1а | 39,0983(1) | 418,8 | 46,36 | 0,82 | 57,3 | 0,227 | 0,138 | 63,07 | 759 | 0,856 | 2,39 | 79 | 89,6 |
| 37 | Rubidiy Rb | 1+1а | 85,4687(3) | 403,0 | 46,88 | 0,82 | 45,6 | 0,248 | 0,152 | 39,5 | 688 | 1,532 | 2,20 | 76 | 82 |
| 55 | Seziy Cs | 1 | 132,90543(5) | 375,7 | 45,5 | 0,79 | 44,77 | 0,265 | 0,167 | 28,4 | 671 | 1,90 | 2,09 | 67 | 78,2 |
| 87 | Fransiy Fr | 2а | (223) | 380 | (44,0) | 0,7 | — | — | 0,180 | 20 | 690 | 1,87 | 2 | 65 | — |
а Radioaktiv izotoplar: 40K, T1/2 = 1,277·109 yil; 87Rb, T1/2 = 4,75·1010 yil; 223Fr, T1/2 = 21,8 daqiqa; 224Fr, T1/2 = 3,33 daqiqa.
Bu guruhchadagi barcha metallar kumushsimon oq rangda (kumushsimon sariq rangli seziydantashqari). Ular juda yumshoq bo‘lib, skalpel bilan kesish mumkin. Litiy, natriy va kaliy suvdan yengil bo‘lgani sababli uning yuzasida suzib, suv bilan reaksiyaga kirishadi.
- Litiy
- Natriy
- Kaliy
- Rubidiy
- Seziy
Ko‘plab minerallar tarkibida ishqoriy metallar uchraydi. Masalan, ortoklazyoki dala shpatikaliy alyumosilikati K2[Al2Si6O16] dan tashkil topgan. Natriy saqlovchi shunga o‘xshash mineral — albit — Na2[Al2Si6O16] tarkibiga ega. Dengiz suvida natriy xlorid NaCl, tuproqda esa kaliy tuzlari , jumladan, silvin KCl, silvinit NaCl·KCl, karnallit KCl·MgCl2·6H2O, poligalit K2SO4·MgSO4·CaSO4·2H2O.
Ishqoriy metallarning kimyoviy xossalari
Ishqoriy metallarning suv, kislorodva ba’zan hatto azotga (Li) nisbatan yuqori kimyoviy faolligi tufayli ular kerosinqatlami ostida saqlanadi. Ishqoriy metall bilan reaksiya o‘tkazish uchun kerakli kattalikdagi bo‘lak kerosin ostida skalpel bilan ehtiyotkorlik bilan kesib olinadi, argon muhitida metall yuzasi uning havo bilan ta’sirlashish mahsulotlaridan yaxshilab tozalanadi va shundan keyingina namuna reaksiya idishiga joylashtiriladi.
Suv bilan o‘zaro ta’siri
Ishqoriy metallarning muhim xususiyati — suv bilan nihoyatda faol reaksiyaga kirishishidir. Suv bilan eng sokin ( portlashsiz) reaksiyaga kirishadigan metall litiydir:
Shunga o‘xshash reaksiyada natriy sariq alanga bilan yonadi va kichik portlash yuz beradi. Kaliy yanada faolroq: bu holatda portlash ancha kuchli bo‘ladi, alanga esa binafsha rangga kiradi.
Kislorod bilan o‘zaro ta’siri
Ishqoriy metallarning havoda yonish mahsulotlari tarkibi metallning faolligiga qarab farqlanadi.
- Faqat litiy havoda yonib, stexiometrik tarkibli oksid hosil qiladi:
- Natriy yonganda asosan peroksid Na2O2 hosil bo‘ladi, unga ozgina superoksid NaO2:
- Kaliy, rubidiy va seziyning yonish mahsulotlarida asosan superoksidlar:
Natriy va kaliy oksidlarini olish uchun gidroksid, peroksid yoki superoksid ortiqcha metall bilan kislorodsiz sharoitda qizdiriladi:
Ishqoriy metallarning kislorodli birikmalariga quyidagi qonuniyat xos: kation radiusi kattalashgani sari peroksid va superoksid ionlarini saqlovchi birikmalarning barqarorligi ortadi. Bu yerda peroksid-ion О2−
2 va superoksid-ion O−
2.
Og‘ir ishqoriy metallar nisbatan barqaror ozonidlar — EO3tarkibli birikmalarni hosil qiladi. Barcha kislorodli birikmalar turlicha rangda bo‘ladi; rangning to‘yinganligi quyidagi qator bo‘yicha ortadi: Li → Cs:
| Kislorodli birikmaning formulasi |
Rangi |
|---|---|
| Li2O | Oq |
| Na2O | Oq |
| K2O | Sarg‘ish |
| Rb2O | Sariq |
| Cs2O | To‘q sariq |
| Na2O2 | Och sariq |
| KO2 | To‘q sariq |
| RbO2 | To‘q jigarrang |
| CsO2 | Sariq |
Ishqoriy metall oksidlari asosli oksidlargaxos xususiyatlarga ega: ular suv, kislotali oksidlar va kislotalar bilan reaksiyaga kirishadi:
Peroksidlar va superoksidlar kuchli oksidlovchi xossalarini namoyon qiladi:
Peroksidlar va superoksidlar suv bilan shiddatli reaksiyaga kirishib, gidroksidlar hosil qiladi:
Boshqa moddalar bilan o‘zaro ta’siri
Ishqoriy metallar ko‘plab metallmaslarbilan reaksiyaga kirishadi. Qizdirilganda ular vodorod bilan birikib, gidridlarhosil qiladi; galogenlar, oltingugurt, azot, fosfor, uglerod va kremniy bilan esa tegishli ravishda galogenidlar, sulfidlar, nitridlar, fosfidlar, karbidlar va silitsidlar hosil qiladi:
Qizdirilganda ishqoriy metallar boshqa metallar bilan ham reaksiyaga kirishib, intermetall birikmalarhosil qiladi. Ishqoriy metallar kislotalar bilan shiddatli (portlash bilan) reaksiyaga kirishadi.
Ishqoriy metallar suyuq ammiakda va uning hosilalari — aminlar va amidlarda eriydi:
Suyuq ammiakda eriganda ishqoriy metall elektroniniyo‘qotadi; elektron ammiak molekulalari bilan solvatlanib, eritmaga ko‘k rang beradi. Hosil bo‘lgan amidlar suv bilan oson parchalanib, ishqor va ammiak hosil qiladi:
Ishqoriy metallar organik moddalar — spirtlar (bunda alkogolyatlar hosil bo‘ladi) va karbon kislotalar (bunda tuzlar hosil bo‘ladi):
Ishqoriy metallarni sifat jihatdan aniqlash
Ishqoriy metallarning ionlanish potensiallari kichik bo‘lgani uchun metall yoki uning birikmasi alangada qizdirilganda atom ionlanib, alangani muayyan rangga bo‘yaydi:
Ishqoriy metallar
va ularning birikmalari alangaga beradigan rang
| Ishqoriy metall | Alanga rangi |
|---|---|
| Li | Karmin-qizil |
| Na | Sariq |
| K | Binafsha |
| Rb | Qo‘ng‘ir-qizil |
| Cs | Binafsha-qizil |
Ishqoriy metallarni olish
Galogenid suyuqlanmalarining elektrolizi
Ishqoriy metallarni olishda asosan elektroliz usuli qo‘llanadi. Bunda ularning galogenidlari, ko‘pincha xloridlarisuyuqlantiriladi. Bunday tuzlar tabiiy minerallar tarkibida uchraydi:
- anod:
Gidroksid suyuqlanmalarining elektrolizi
Ba’zan ishqoriy metallarni olish uchun ularning gidroksidlari suyuqlanmalarining elektrolizi amalga oshiriladi:
- katod:
- anod:
Galogenidlardan qaytarib olish
Ishqoriy metall tegishli xloridi yoki bromididan kalsiy, magniy, kremniy va boshqa qaytaruvchilar yordamida vakuum sharoitida 600—900 °C gacha qizdirib ajratib olish mumkin:
Reaksiya kerakli yo‘nalishda borishi uchun hosil bo‘lgan erkin ishqoriy metall (M) haydash yo‘li bilan ajratilishi kerak. Shunga o‘xshash usulda sirkoniy yordamida xromatdan metallni qaytarib olish ham mumkin.
Ishqoriy metallar elektrokimyoviy kuchlanish qatorida vodoroddan chapda joylashgani sababli ularni tuzlarning suvli eritmalaridan elektroliz yo‘li bilan olib bo‘lmaydi; bunda tegishli ishqor va vodorod hosil bo‘ladi.
Ishqoriy metallarning birikmalari
Gidroksidlar
Ishqoriy metallarning gidroksidlarini olishda asosan elektrolitik usullar qo‘llanadi. Eng ko‘p miqdorda natriy gidroksidi konsentrlangan suvli osh tuzi eritmasini elektroliz qilish orqali ishlab chiqariladi:
- anod:
Ilgari ishqor almashinish reaksiyasi orqali olinardi:
Ushbu usulda olingan ishqor tarkibida ifloslantiruvchi sifatida juda ko‘p soda Na2CO3.
Ishqoriy metallarning gidroksidlari — oq rangli, gigroskopik moddalar bo‘lib, ularning suvdagi eritmalari kuchli asoslarhisoblanadi. Ular asoslarga xos barcha reaksiyalardaqatnashadi: kislotalar, kislotali va amfoter oksidlar, amfoter gidroksidlar bilan reaksiyaga kirishadi:
Ishqoriy metallarning gidroksidlari qizdirilganda sublimatsiyalanadi va parchalanmaydi. Bundan litiy gidroksidimustasno: u, xuddi II guruh asosiy guruhchasi metallarininggidroksidlari singari, kuchli qizdirilganda oksid va suvga parchalanadi:
Natriy gidroksidi sovun, sintetik yuvish vositalari, sun’iy tolalar va organik birikmalar, masalan, fenol ishlab chiqarishda ishlatiladi.
Tuzlar
Ishqoriy metall saqlovchi muhim mahsulot — soda Na2CO3. Dunyodagi sodaning katta qismi Solve usuliasosida olinadi. Bu usul XX asr boshlarida taklif etilgan. Uning mohiyati quyidagicha: NaClning ammiak qo‘shilgan suvli eritmasi karbonat angidrid bilan 26—30 °C da to‘yintiriladi. Natijada kam eriydigan natriy gidrokarbonati , ya’ni ichimlik sodasi hosil bo‘ladi:
Ammiak eritmaga karbonat angidrid yuborilganda yuzaga keladigan kislotali muhitni neytrallash hamda gidrokarbonat-ion HCO3−ni hosil qilish uchun qo‘shiladi. Bu ion natriy gidrokarbonatni cho‘ktirishga xizmat qiladi. Ichimlik sodasi ajratib olingach, ammoniy xloridsaqlovchi eritma ohak bilan qizdiriladi, ajralgan ammiak esa reaksiya zonasiga qaytariladi:
Shunday qilib, sodani ammiakli usulda olishda yagona chiqindi — kalsiy xloridbo‘lib, u eritmada qoladi va qo‘llanish sohasi cheklangan.
Natriy gidrokarbonat qizdirilganda kalsinatsiyalangan soda, ya’ni kir yuvish sodasi, Na2CO3 hamda karbonat angidridhosil bo‘ladi. Ajralgan bu gaz natriy gidrokarbonatni olishda ishlatiladi:
Eng ko‘p soda shisha sanoatida ishlatiladi.
Suvda kam eriydigan nordon tuz — NaHCO3, kaliy gidrokarbonati KHCO3 esa suvda yaxshi eriydi. Shu sababli kaliy karbonatyoki potash— K2CO3 karbonat angidridni kaliy gidroksidi eritmasiga ta’sir ettirish orqali olinadi:
Potash shisha va suyuq sovun ishlab chiqarishda ishlatiladi.
Litiy — yagona ishqoriy metallbo‘lib, uning gidrokarbonati olinmagan. Buning sababi shundaki, litiy ionining radiusi juda kichik bo‘lib, u nisbatan yirik gidrokarbonat ionini ushlab tura olmaydi. Bu ionning formulasi — HCO−
3.
Xavfsizlik
Barcha ishqoriy metallar suv, kislorod, galogenlar va boshqa birikmalar bilan reaksiyaga kirishganda juda faol bo‘ladi. Ayniqsa, suv bilan reaksiyalari xavflidir, chunki reaksiyada o‘yuvchi ishqorlar hosil bo‘ladi va juda katta miqdorda energiya ajralib chiqadi. Bu kaliyda alanga chaqnashi, rubidiy yoki seziyda esa portlash bilan kechishi mumkin. Shuning uchun ular bilan ishlaganda xavfsizlik qoidalariga rioya qilish kerak. Ish faqat lateks qo‘lqoplarda bajarilishi va himoya ko‘zoynagi taqilishi lozim. Tajribalarda juda oz miqdordagi metall ishlatiladi, ular qisqichlar bilan ushlanadi. Reaksiyaga kirishmay qolgan ishqoriy metall qoldiqlari (masalan, natriy yoki kaliy) suvsizlantirilgan spirt yordamida zararsizlantiriladi. Rubidiy va seziy o‘ta yuqori kimyoviy faolligi hamda portlash xavfi tufayli tajribalarda deyarli qo‘llanmaydi. Ishqoriy metallar zich yopilgan idishlarda, kerosin qatlami ostida saqlanadi. Ularni suv bilan o‘chirish mumkin emas, chunki reaksiya portlash bilan kechadi. Ishqoriy metall qoldiqlari etil spirti bilan yo‘q qilinadi.
Adabiyotlar
- Axmetov N. S. Umumiy va noorganik kimyo. — M.: Oliy maktab, 2001. — ISBN 5-06-003363-5.
- Lidin R. A. Umumiy va noorganik kimyo ma’lumotnomasi. — M.: KolosS, 2008. — ISBN 978-5-9532-0465-1.
- Nekrasov B. V. Umumiy kimyo asoslari. — M.: Lan, 2004. — ISBN 5-8114-0501-4.
- Spitsin V. I., Martinenko L. I. Noorganik kimyo. — M.: MDU, 1991, 1994.
- Turova N. Ya. Jadvallarda noorganik kimyo. O‘quv qo‘llanma. — M.: CheRo, 2002. — ISBN 5-88711-168-2.
- Yeryomina Ye. A., Rijova O. N. 14-bob. Ishqoriy metallar // Maktab o‘quvchilari uchun kimyo ma’lumotnomasi. — M.: Ekzamen, 2009. — B. 224—231. — 512 b. — 5000 nusxa. — ISBN 978-5-377-01472-0.
- Kuzmenko N. Ye., Yeryomin V. V., Popkov V. A. Kimyo asoslari. Oliy o‘quv yurtlariga kiruvchilar uchun zamonaviy kurs. — M.: Ekzamen, 1997—2001.
- Lidin R. A., Andreyeva L. L., Molochko V. A. Noorganik kimyo ma’lumotnomasi. — M.: Ximiya, 1987.
- Vrublevskiy A. I. Kimyo asoslari