IPv6-manzil nima

IPv6 manzili (ingl. Internet Protocol Version 6 address) — kompyuterning yoki boshqa tarmoq tugunining IPv6-tarmog‘ida ishlaydigan tarmoq interfeysini aniqlash uchun qo‘llanadigan raqamli belgi. Odatdagi IP-manzillardan (masalan, 192.168.0.3) farqli ravishda, IPv6 manzili 2001:0db8:85a3:0000:0000:8a2e:0370:7334 kabi ko‘rinishga ega.

IPv6 protokoli IPv4 protokolining o‘rnini egallash uchun mo‘ljallangan; bu protokol Internet tarmog‘ida keng qo‘llanadi. IPv4 da 32 bitli manzillar ishlatilsa, IPv6 da 128 bitli manzillar ishlatiladi. Shu sababli IPv6 ning manzil maydoni IPv4 nikidan ancha katta.

IPv6 manzillarining turlari

IPv6 manzillari manzillash usuliga qarab yakka manzilli (Unicast), Anycast va guruhli (Multicast).

  • Unicast manzillari faqat bitta tarmoq interfeysini aniqlaydi. IPv6 protokoli bunday manzilga yuborilgan paketlarni aynan shu interfeysga yetkazadi.
  • Anycast manzillari odatda turli tugunlarga tegishli bo‘lgan interfeyslar guruhiga biriktiriladi. Bunday manzilga yuborilgan paket guruhdagi interfeyslardan biriga, odatda marshrutlash protokoli nuqtayi nazaridan jo‘natuvchiga eng yaqin interfeysga yetkaziladi.
  • Multicast manzili ham tugunlar guruhi uchun ishlatiladi, biroq unga yuborilgan paket guruhdagi har bir tugunga yetkaziladi.

IPv6 da keng tarqatish (broadcast) manzillari qo‘llanmaydi. An’anaviy keng tarqatish vazifasi ff02::1 manziliga guruhli uzatish orqali bajariladi, biroq bu guruhdan foydalanish tavsiya etilmaydi.

Manzilning tuzilishi

IPv6 manzili 128 bitdan iborat bo‘lib, manzil turiga qarab turli mantiqiy qismlarga bo‘linadi.

Unicast va Anycast manzillarining tuzilishi

Unicast va Anycast manzillari, odatda, ikki mantiqiy qismdan iborat: 64 bitli tarmoq prefiksi marshrutlash uchun, 64 bitli interfeys identifikatori esa tugunning tarmoq interfeysini aniqlash uchun ishlatiladi.

Unicast manzilining tuzilishi
bitlar 48 (yoki ko‘proq) 16 (yoki kamroq) 64
maydon marshrutlash prefiksi (routing prefix) kichik tarmoq identifikatori (subnet id) interfeys identifikatori (interface identifier)

Tarmoq prefiksi (marshrutlash prefiksi (routing prefix) va kichik tarmoq identifikatori (subnet id) maydonlarining birikmasi) manzilning yuqori 64 bitini egallaydi. Marshrutlash prefiksi uzunligi ortishi hisobiga kichik tarmoq identifikatori (subnet id) maydoniga ajratilgan bitlar soni kamayishi mumkin. Kichik tarmoq identifikatori (subnet id) maydonidagi bitlardan tarmoq ma’muri kichik tarmoqlar yaratishda foydalanishi mumkin. Interfeys identifikatori (interface identifier) quyidagi usullardan biri bilan olinishi mumkin:

  • avtomatik tarzda MAC-manzildan o‘zgartirilgan EUI-64 usuli yordamida hosil qilinadi;
  • interfeys identifikatori DHCPv6 serveridan olinadi;
  • tasodifiy tarzda avtomatik belgilanadi;
  • qo‘lda sozlanadi.

Mahalliy aloqa (ingl. Link-local) manzillari ham interfeys identifikatoriga asoslanadi, ammo tarmoq prefiksining boshqa formatidan foydalanadi.

Mahalliy aloqa manzilining tuzilishi
bitlar 10 54 64
maydon prefiks nollar interfeys identifikatori (interface identifier)

«prefiks» maydoni 1111111010 ikkilik qiymatini o‘z ichiga oladi, qolgan 54 ta nol esa tarmoq prefiksini barcha tarmoqlarda bir xil qiladi. Shu sababli mahalliy aloqa manzillarini marshrutlash mumkin emas.

Multicast manzilining tuzilishi

Multicast manzili qo‘llanish sohasiga qarab bir necha qoida asosida shakllantiriladi.

Multicast manzilining asosiy tuzilishi
bitlar 8 4 4 112
maydon prefiks bayroqlar (flg) qamrov (sc) guruh identifikatori (group ID)

Har qanday multicast manzilida prefiks maydoni 11111111 ikkilik qiymatini o‘z ichiga oladi.

Manzilni yozish

IPv6 manzili 128 bitdan iborat bo‘lib, uni har biri 16 bitdan iborat, to‘rttadan o‘n oltilik raqamni o‘z ichiga oluvchi sakkiz guruh shaklida ifodalash mumkin. Matnda bu guruhlar ikki nuqta bilan ajratiladi:

2001:0db8:85a3:0000:0000:8a2e:0370:7334

RFC 5952 standarti IPv6 manzilini matnda yozish shaklini belgilaydi. U dasturlar tomonidan belgilar sifatida qayta ishlashga qulay bo‘lgan, manzilni imkon qadar qisqa va bir xil usulda yozish qoidalarini o‘rnatadi:

  • Yozuvda faqat kichik lotin harflari ishlatiladi. O‘n oltilik raqamlar harflarning katta-kichikligi hisobga olinmasdan solishtirilsa-da, IETF faqat kichik harflardan foydalanishni tavsiya etadi. Masalan, 2001:db8::1 ko‘rinishida yoziladi, quyidagicha emas: 2001:DB8::1.
  • Har bir maydondagi qiymatga ta’sir qilmaydigan boshlang‘ich nollarni tushirib qoldirish mumkin, biroq faqat nollardan iborat bo‘lsa ham, har bir guruhda kamida bitta belgi qolishi kerak. Masalan, 2001:0db8::0001:0000 manzili quyidagicha qisqartiriladi: 2001:db8::1:0.
  • Nolli maydonlarning eng uzun ketma-ketligi ikkita ikki nuqta (“::”) bilan almashtiriladi. Bunday ketma-ketliklar bir nechta bo‘lsa, noaniqlik yuzaga kelmasligi uchun eng chapdagisi qisqartiriladi. Masalan, 2001:db8:0:0:1:0:0:1 manzili 2001:db8::1:0:0:1 tarzida yoziladi, 2001:db8:0:0:1::1 tarzida emas. “::” belgisi faqat bitta nolli maydonni qisqartirish uchun ishlatilmaydi, ya’ni 2001:db8:0000:1:1:1:1:1 manzili 2001:db8:0:1:1:1:1:1 ko‘rinishiga qisqartiriladi, 2001:db8::1:1:1:1:1.

Bu qoidalar keng tarqalgan ayrim manzillarni juda qisqa yozishga imkon beradi. Masalan, localhost 0:0:0:0:0:0:0:1 manzili ::1 ko‘rinishida yoziladi, ko‘rsatilmagan manzil 0:0:0:0:0:0:0:0 esa quyidagicha ifodalanadi: ::.

IPv4 dan IPv6 ga bosqichma-bosqich o‘tish uchun maxsus yozuv shakli mavjud. Unda IPv4 manzilini IPv6 ko‘rinishida ifodalash mumkin: eng kichik qiymatli oxirgi 32 bit IPv4 manzili ko‘rinishida yoziladi, undan oldin esa IPv6 yozuvi shaklidagi faqat nolli maydonlar va bitta birli maydon keladi. Masalan, IPv6 manzili ::ffff:c000:0280 IPv4 manzili 192.0.2.128 ga mos keladi va quyidagicha yoziladi: ::ffff:192.0.2.128.

“:” belgisi boshqa sintaksislarda, xususan URI va URL manzillarida noto‘g‘ri talqin qilinishi mumkin. Ikki nuqta odatda xost manzilini port raqamidan ajratish uchun ishlatiladi. Shu bois IPv6 manzili kvadrat qavslar ichida yoziladi, masalan:

http://[2001:db8:85a3:8d3:1319:8a2e:370:7348]/

yoki port raqami bilan:

https://[2001:db8:85a3:8d3:1319:8a2e:370:7348]:443/.

Global bo‘lmagan qamrov doirasiga ega manzillarda, ayniqsa mahalliy aloqa manzillarida, paket yuborish uchun tarmoq interfeysini tanlash manzil qaysi zonaga tegishli ekaniga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bitta manzil turli zonalarda haqiqiy bo‘lishi va har bir zonada boshqa-boshqa xostlar tomonidan ishlatilishi mumkin. Manzil turli zonalarda takrorlanmagan taqdirda ham, bu zonalardagi manzil prefikslari bir xil bo‘lishi mumkin. Natijada operatsion tizim faqat prefikslarga asoslangan marshrutlash jadvali ma’lumotlari yordamida chiquvchi interfeysni tanlay olmaydi. Bunday noaniqlikni bartaraf etish uchun manzilga “%” belgisi yordamida zona indeksi qo‘shilishi kerak. Uning sintaksisi odatda tizimning amalga oshirilishiga bog‘liq. Masalan, mahalliy aloqa manzili

fe80::1ff:fe23:4567:890a

quyidagicha yozilishi mumkin:

fe80::1ff:fe23:4567:890a%eth2

yoki

fe80::1ff:fe23:4567:890a%3.

Birinchi usul (interfeys nomini ko‘rsatish orqali) Unix turidagi tizimlarda keng tarqalgan, ikkinchi usul esa Windows tizimidagi standart sintaksis hisoblanadi. Ikkinchi usul umumiy standart ham bo‘lgani uchun barcha tizimlarda qo‘llab-quvvatlanishi kerak.

Kichik tarmoqlar

IPv6 tarmog‘ida manzillar uzluksiz bloklarga birlashtiriladi. Har bir blokdagi manzillar soni ikki sonining darajalaridan biriga teng bo‘ladi. CIDR belgilash usuliga ko‘ra, bu bloklar blokning birinchi (oxiri nollar bilan tugaydigan) manzili, “/” qiya chizig‘i va prefiks egallagan bitlar sonini ko‘rsatuvchi o‘nlik son bilan ifodalanadi. Prefiks birinchi manzilning chap tomondagi noldan farqli qismi bilan aniqlanadi. Masalan, 2001:db8:1234::/48 tarmog‘ining prefiksi 2001:db8:1234 bo‘lib, manzillar oralig‘i 2001:db8:1234:0000:0000:0000:0000:0000 manzilidan boshlanadi va quyidagi manzilda tugaydi: 2001:db8:1234:ffff:ffff:ffff:ffff:ffff.

Tarmoq prefiksi manzil bilan birga ham ko‘rsatilishi mumkin. Masalan, 2001:db8:a::123 manzili 2001:db8:a::/64 kichik tarmog‘ida bo‘lsa, uni quyidagicha yozish mumkin: 2001:db8:a::123/64.

Blokning hajmi, ya’ni undagi manzillar soni prefiks uzunligiga bog‘liq. Masalan, 48 bit uzunlikdagi prefiksga ega blokda 2128 − 48 = 280 ta manzil bo‘ladi. Prefiks uzunligi qisqartirilsa, blokka ko‘proq manzil sig‘adi.