

Tarmoq kommutatori (so‘zlashuvda svitch, svich — ingl. switch «almashtirgich») — bir nechta kompyuter tarmog‘i tugunlarini bir yoki bir nechta tarmoq segmenti doirasida o‘zaro ulash uchun mo‘ljallangan qurilma. Kommutator kanal (ikkinchi) pog‘onasida (OSI tarmoq modeli bo‘yicha) ishlaydi. Kommutatorlar tarmoq ko‘prigi texnologiyalari asosida ishlab chiqilgan va ko‘pincha ko‘p portli ko‘priklar sifatida qaraladi. Bir nechta tarmoqni tarmoq pog‘onasi asosida o‘zaro ulash uchun marshrutizatorlar (OSI modelining 3-pog‘onasi) qo‘llanadi.
Kommutatordan farqli o‘laroq, konsentrator (OSI modelining 1-pog‘onasi) ulangan bitta qurilmadan kelgan trafikni boshqa barcha qurilmalarga uzatadi, kommutator esa ma’lumotlarni faqat bevosita qabul qiluvchiga yuboradi (tarmoqning barcha tugunlariga yo‘naltirilgan keng tarqatiluvchi trafik hamda kommutatorning qaysi chiqish portiga uzatilishi noma’lum bo‘lgan qurilmalar uchun mo‘ljallangan trafik bundan mustasno). Bu tarmoq unumdorligi va tarmoq xavfsizligini oshiradi, chunki boshqa tarmoq segmentlari o‘zlariga mo‘ljallanmagan ma’lumotlarni qayta ishlash zaruratidan (va imkoniyatidan) xalos bo‘ladi.
Maqolaning keyingi qismlarida faqat Ethernet texnologiyasiga oid kommutatorlar ko‘rib chiqiladi.


Kommutatorning ishlash prinsipi
Kommutator o‘z xotirasida (ya’ni assotsiativ xotirada) tugunlar va portlar o‘rtasidagi moslikni ko‘rsatuvchi kommutatsiya jadvalini saqlaydi. Kommutator ishga tushirilganda bu jadval bo‘sh bo‘ladi va qurilma o‘rganish rejimida ishlaydi. Ushbu rejimda biror portga kelgan ma’lumotlar kommutatorning qolgan barcha portlariga uzatiladi. Shu bilan birga, kommutator freymlarni (kadrlarni) tahlil qiladi va jo‘natuvchi xostning MAC manzilini aniqlab, uni ma’lum muddatga jadvalga kiritadi.
Keyinchalik kommutatorning portlaridan biriga kadr kelib tushsa va u xostga mo‘ljallangan bo‘lsa hamda ushbu xostning MAC manzili jadvalda mavjud bo‘lsa, kadr faqat jadvalda ko‘rsatilgan port orqali uzatiladi. Agar qabul qiluvchi xostning MAC manzili kommutatorning hech bir portiga bog‘lanmagan bo‘lsa, kadr qabul qilingan portdan tashqari barcha portlarga yuboriladi. Vaqt o‘tishi bilan kommutator barcha faol MAC manzillari uchun jadval tuzadi va natijada trafik ma’lum portlar doirasida qoladi.
Har bir interfeys portida uzatishning kechikishi juda kichik, tezligi esa yuqori ekanini ta’kidlash lozim.
Kommutatsiya rejimlari
Kommutatsiyaning uzatish kechikishi va ishonchliligi bilan farqlanuvchi uchta usuli mavjud:
- To‘liq qabul qilib, so‘ng uzatish (store and forward). Kommutator kadrni to‘liq o‘qiydi, unda xatolar yo‘qligini tekshiradi, tegishli portni tanlaydi va butun kadrni o‘sha port orqali yuboradi.
- Bevosita uzatish (cut-through). Kommutator kadrdan faqat qabul qiluvchining manzilini o‘qiydi va xatolarni tekshirmasdan, kadrni tegishli portga uzatadi. Tekshirish uchun butun kadrni xotirada saqlash talab etilmagani sababli, kommutator kadrning oxirini qabul qilib ulgurmasdan uning bosh qismini yuborishi mumkin. Shu bois kechikish kamroq bo‘ladi.
- Fragmentlarsiz uzatish (fragment-free) yoki gibrid. Bu rejim bevosita uzatish usulining modifikatsiyasi bo‘lib, kolliziyalar bilan bog‘liq muammoni qisman hal qiladi. Kolliziya tufayli shikastlangan kadrlar ko‘pincha ruxsat etilgan eng kichik o‘lcham — 64 baytdan ham qisqa bo‘ladi. Shu sababli ushbu rejimda kommutator uzunligi 64 baytdan kam kadrlarni tashlab yuboradi, qolgan kadrlarni esa dastlabki 64 baytini o‘qigach, bevosita uzatish rejimida jo‘natadi[manba 2113 kundan beri ko‘rsatilmagan].
«Kommutatorning qaror qabul qilishi» bilan bog‘liq kechikish kadrning kommutator portiga kirishi va undan chiqishi uchun zarur vaqtga qo‘shiladi. Ularning yig‘indisi kommutatorning umumiy kechikishini belgilaydi.
Simmetrik va asimmetrik kommutatsiya
Kommutatsiyaning simmetrikligi kommutatorning har bir porti uchun ajratilgan o‘tkazish polosasi kengligini tavsiflaydi. Simmetrik kommutator o‘tkazish qobiliyati bir xil bo‘lgan portlar orasida ulanishni ta’minlaydi. Masalan, barcha portlarning o‘tkazish qobiliyati 10 Mbit/s yoki 100 Mbit/s bo‘lishi mumkin.
Asimmetrik kommutator o‘tkazish qobiliyati turlicha bo‘lgan portlar o‘rtasida kommutatsiyalangan ulanishni ta’minlaydi. Masalan, unda 10 Mbit/s yoki 100 Mbit/s tezlikdagi portlar 1000 Mbit/s tezlikdagi portlar bilan birga ishlatilishi mumkin.
Asimmetrik kommutatsiya, masalan, mijoz–server turidagi katta tarmoq trafikida qo‘llanadi. Bunda ko‘plab foydalanuvchilar server bilan bir vaqtda ma’lumot almashadi. Server ulangan kommutator portida ortiqcha yuklanishning oldini olish uchun ushbu portning o‘tkazish qobiliyati yuqoriroq bo‘lishi kerak. 100 Mbit/s portdan 10 Mbit/s portga ma’lumot oqimini ikkinchi portda ortiqcha yuklanish xavfisiz uzatish uchun asimmetrik kommutator xotira buferiga ega bo‘lishi lozim[manba 3300 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Asimmetrik kommutator kommutatorlar o‘rtasidagi vertikal kross-ulanishlar yoki magistral segmentlari orasidagi kanallarning yuqori o‘tkazish qobiliyatini ta’minlash uchun ham zarur.
Xotira buferi
Kommutatsiya jarayonida bir vaqtning o‘zida bitta portga mo‘ljallangan ikkita kadr kelishi mumkin. Biroq ularni ayni paytda bitta port orqali jo‘natib bo‘lmaydi. Shu sababli barcha kelayotgan kadrlar yuborilguniga qadar kommutator xotirasining maxsus qismida — buferda saqlanadi.
Buferni tashkil etishning ikki usuli mavjud: portlar bo‘yicha buferlash va umumiy xotirada buferlash. Portlar bo‘yicha buferlashda kadrlar navbatlarda (queue) saqlanadi. Bu navbatlar alohida kirish portlariga biriktirilgan bo‘ladi. Paket chiqish portiga faqat navbatda undan oldin turgan barcha kadrlar muvaffaqiyatli uzatilgandan keyin yuboriladi. Bunda bir kadr mo‘ljallangan port bandligi sababli butun navbatni to‘xtatib qo‘yishi mumkin. Hatto boshqa kadrlarni ularning bo‘sh turgan chiqish portlariga uzatish imkoni bo‘lsa ham, shunday kechikish yuz berishi mumkin.
Umumiy xotirada buferlashda barcha kadrlar kommutatorning hamma portlari birgalikda foydalanadigan yagona buferda saqlanadi. Har bir portga xotira ehtiyojiga qarab ajratiladi. Bu usul bufer xotirasini dinamik taqsimlash deb ataladi. So‘ng buferdagi kadrlar tegishli chiqish portlariga yo‘naltiriladi. Shu tariqa kadrni bir portda qabul qilib, uni navbatga qo‘ymasdan boshqa portdan yuborish mumkin.
Kommutator kadrlar yuborilishi kerak bo‘lgan portlar xaritasini yuritadi. Kadr muvaffaqiyatli yuborilgandan keyingina tegishli yozuv ushbu xaritadan o‘chiriladi.
Bufer xotirasi umumiy bo‘lgani sababli kadr hajmi muayyan portga ajratilgan ulush bilan emas, balki butun bufer hajmi bilan cheklanadi. Bu katta kadrlarni kamroq yo‘qotish bilan uzatishga yordam beradi. Ayniqsa, asimmetrik kommutatsiyada, ya’ni o‘tkazish qobiliyati 100 Mbit/s bo‘lgan port paketlarni 10 Mbit/s portiga yuborishi kerak bo‘lganda, bu muhimdir.
Kommutatorlarning imkoniyatlari va turlari
Kommutatorlar boshqariladigan va boshqarilmaydigan (eng oddiy) turlarga bo‘linadi.
Murakkabroq kommutatorlar kommutatsiyani OSI modelining tarmoq (uchinchi) pog‘onasida ham boshqarish imkonini beradi. Bunday qurilmalar OSI modelining uchinchi pog‘onasiga mansub bo‘lib, odatda «Layer 3 Switch» yoki qisqacha «L3 Switch» deb ataladi. Kommutatorni veb-interfeys, buyruqlar satri interfeysi (CLI), SNMP, RMON va hokazolar yordamida boshqarish mumkin.
Ko‘plab boshqariladigan kommutatorlarda qo‘shimcha funksiyalarni sozlash mumkin: VLAN, QoS, kanallarni birlashtirish, trafikni akslantirish. Kirish darajasidagi ko‘plab kommutatorlarda portlar o‘rtasidagi trafikni segmentlarga ajratish, trafik bo‘ronlarini nazorat qilish, tarmoq halqalarini aniqlash, o‘rganiladigan MAC manzillari sonini cheklash, portlarning kirish va chiqish tezligini cheklash hamda kirishni boshqarish ro‘yxatlari kabi kengaytirilgan imkoniyatlar ham mavjud.
Murakkab kommutatorlarni portlar sonini ko‘paytirish maqsadida yagona mantiqiy qurilmaga — stekka — birlashtirish mumkin. Masalan, 4 ta 24 portli kommutatorni birlashtirib, 90 ((4*24)-6=90) portli yoki (steklash uchun maxsus portlar ishlatilsa) 96 portli mantiqiy kommutator hosil qilish mumkin.
Adabiyotlar
- Devid Xyukabi, Stiv Mak-Kveri. Cisco Catalyst kommutatorlarini sozlash bo‘yicha qo‘llanma = Cisco amaliy qo‘llanmasi: Catalyst kommutatorlarini sozlash (Cisco Field Manual: Catalyst Switch Configuration). — M.: «Vilyams», 2004. — B. 560. — ISBN 5-8459-0700-4.
- Brayan Xill. 9-bob. Kommutatorlar haqida asosiy ma’lumotlar // Cisco bo‘yicha to‘liq ma’lumotnoma = Cisco: To‘liq ma’lumotnoma (Cisco: The Complete Reference). — «Vilyams», 2002. — B. 1088. — ISBN 0-07-219280-1.
- A. A. Shimbiryov, Teterevleva Yev. K., Teterevleva Yek. K. — «Kompyuter tarmoqlari» ma’ruzalar kursi — MPT RGTEU, 2013