Internetdagi maxfiylik Internet orqali axborotni saqlash, uzatish, uchinchi shaxslarga taqdim etish va boshqalarga ko‘rsatish huquqini o‘z ichiga oladi. Bularning barchasi Internet bilan bog‘liq. Internetdagi maxfiylik ma’lumotlar maxfiyligining bir qismidir. Maxfiylik muammolari axborotni keng ko‘lamda almashish boshlangan dastlabki davrlardanoq paydo bo‘lgan. Bunda muhim vositalardan biri — kompyuter.
Maxfiylik shaxsni aniqlash imkonini beruvchi ma’lumotlarga (PII), shuningdek, saytga tashrif buyuruvchining xatti-harakati kabi shaxsni bevosita aniqlamaydigan ma’lumotlarga ham taalluqlidir. Shaxsiy ma’lumot deganda insonning kimligini aniqlash uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan har qanday axborot tushuniladi. Masalan, foydalanuvchi ismini oshkor qilmasa ham, uning yoshi va yashash manzili birgalikda aynan shu shaxsni aniqlash uchun yetarli darajada noyob bo‘lishi mumkin.
Stiv Rambam (ingl. Stiven Rambam) kabi ayrim mutaxassislar (u Internetdagi maxfiylik bilan bog‘liq ishlar bo‘yicha ixtisoslashgan xususiy tergovchi) maxfiylik endi mavjud emas, deb hisoblaydi. Ular: «Maxfiylik o‘ldi — buni qabul qiling», deydi. Aslida esa «onlayn xizmatlar shaxsiy maxfiy ma’lumotlarimizdan faqat belgilangan maqsadda foydalanadi» degan taxmin ham ilgari surilgan.
Boshqa tomondan, «Maxfiylikning ahamiyati» (The Value of Privacy) nomli essesida xavfsizlik bo‘yicha mutaxassis Bryus Shnayer shunday deydi: «Maxfiylik bizni hokimiyatning suiiste’molidan himoya qiladi, hatto hech qanday yomon ish qilmayotgan bo‘lsak ham».
Maxfiylik darajalari
Internetdagi va raqamli muhitdagi maxfiylik an’anaviy shaxsiy hayot daxlsizligi haqidagi tasavvurlardan boshqacha baholanadi.
Internetdagi maxfiylik, avvalo, foydalanuvchi haqidagi ma’lumotlarni himoya qilishga qaratilgan. Axborot maxfiyligi turli manbalardan foydalanuvchiga doir ma’lumotlarni yig‘ish bilan ham bog‘liq bo‘lib, bu keng muhokamalarga sabab bo‘ladi.
Internetdagi maxfiylikka uncha katta ahamiyat bermaydigan kishilar to‘liq anonimlikka erishishlari shart emas. Foydalanuvchi shaxsiy ma’lumotlarini nazorat ostida oshkor qilish orqali himoya qilishi mumkin. IP-manzilini, shaxsni bevosita aniqlamaydigan va boshqa ma’lumotlarni taqdim etish maqbul murosa bo‘lishi mumkin. Chunki yig‘iladigan axborotni qat’iy cheklash uchun qo‘shimcha usullardan foydalanish foydalanuvchilarga muayyan qulayliklardan voz kechishga to‘g‘ri kelishini anglatadi.
Boshqa tomondan, ayrim foydalanuvchilar maxfiylikning yanada yuqori darajasini istaydi. Bunday vaziyatda ular Internetda to‘liq anonimlikka erishishga intilishlari mumkin. Bu Internetdan foydalanayotganda uchinchi shaxslarga onlayn harakatlarni shaxsiy ma’lumotlar bilan bog‘lash imkonini bermaslikni anglatadi. Shuni yodda tutish kerakki, ro‘yxatdan o‘tish shakllarini to‘ldirganingizda yoki mahsulot xarid qilganingizda bu harakatlar kuzatilishi mumkin. Ma’lumotlar shaxsiy bo‘lmagani sababli ayrim kompaniyalar Internet foydalanuvchilariga o‘xshash mahsulotlar reklamasini yuboradi.
Internetda biror ma’lumotni joylashtirish zararli yoki hatto xavfli bo‘lishi mumkin (masalan, g‘arazli hujumga imkon yaratishi mumkin). Internetga tarqalgan ayrim ma’lumotlar xizmatdan foydalanish shartlari va maxfiylik siyosatiga[ingl.] qarab, u yerda abadiy qolishi mumkin. Ayrim ish beruvchilar bo‘lajak xodimning Internetdagi xatti-harakatlariga oid tafsilotlarni qidirib ko‘rishi mumkin. Bu esa nomzodning ishga qabul qilinish imkoniyatiga ta’sir qiladi.
Internetdagi maxfiylikka tahdidlar
Foydalanuvchilar haqidagi ma’lumotlarni yig‘ishga ixtisoslashgan butun boshli kompaniyalar mavjud. Ular veb-saytlar tashrif buyuruvchilari haqida yig‘ilgan ma’lumotlar asosida reklamalarni jo‘natadi.
O‘zingiz haqingizdagi shaxsiy ma’lumotlarni oshkor qilishning ko‘plab yo‘llari bor. Masalan, ijtimoiy tarmoqlar orqali yoki turli veb-saytlarga bank hisobingiz va kredit kartangiz haqidagi ma’lumotlarni yuborish orqali.
Bundan tashqari, foydalanuvchining xatti-harakatlari ham bevosita kuzatiladi. Bunga ko‘rilgan sahifalar tarixi, qidiruv so‘rovlari va ijtimoiy tarmoqlardagi faollik kiradi. Bu ma’lumotlar shaxs haqidagi oshkor etilishini istamaydigan tafsilotlarni aniqlashga yordam beradi. Masalan: jinsiy orientatsiya, siyosiy va diniy qarashlar, irq, giyohvand moddalarga moyillik hamda intellekt darajasi. Biroq bularsiz ham foydalanuvchining sayt bilan o‘zaro aloqasini kuzatish mumkin. Bunda uning pochta indeksi, ismi va joylashuv manzili haqidagi ma’lumotlar olinadi<.
1998-yilda FTC foydalanuvchilar maxfiyligini buzganligi uchun GeoCities kompaniyasini ogohlantirdi.
Jamoatchilik qarashlari
Internetdagi maxfiylik har qanday interaktiv aloqada muhim masala sifatida keng e’tirof etiladi. Bunga SOPA/CISPA ga qarshi jamoatchilik noroziligini misol qilish mumkin. Biroq jamoatchilikning Internetdagi maxfiylik siyosatini qanday tushunishi amaldagi maxfiylik tendensiyalariga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Foydalanuvchilar ko‘pincha Internetdagi maxfiylik siyosati bilan tanishishdan qochadi. Buning ustiga, tobora batafsilroq bo‘lib borayotgan litsenziya kelishuvlari kompaniyalarga o‘z mahsulotidan foydalanishdan oldin iste’molchidan rozilik talab qilish imkonini beradi. Natijada iste’molchilar o‘z huquqlari bilan kamroq tanishadi.
Huquqiy tahdidlar
Davlat idoralari Internet foydalanuvchilarini kuzatish va ular haqidagi ma’lumotlarni yig‘ish uchun qo‘llaydigan texnologiyalar ko‘plab bahslarga sabab bo‘lmoqda. Bu borada shaxsiy hayot daxlsizligi himoyachilari bilan huquqni muhofaza qiluvchi organlar tez o‘zgarayotgan aloqa texnologiyalaridan ortda qolmaslik uchun bunday choralar zarur, deb hisoblaydiganlar o‘rtasida qarama-qarshiliklar mavjud.
Adabiyotlar
- Stiv Lor, «Internetda maxfiylik qanday qilib asta-sekin yo‘qolishi mumkin», The New York Times, 2010-yil 17-mart, chorshanba
- Metyu Beyli. Internetdagi maxfiylik, anonimlik va xavfsizlik bo‘yicha to‘liq qo‘llanma // Nerel — 2011 — ISBN 3950309306.