Internet senzurasi (ingl. «Internet Censorship») — axborotni e’lon qilish yoki undan foydalanishni nazorat qilish va cheklash jarayoni bo‘lib, u aynan Internet tarmog‘iga taalluqlidir. Internetda senzura paydo bo‘lishiga tarmoqda milliy chegaralarning mavjud emasligi sabab bo‘lgan. Internet senzurasining asosiy muammosini quyidagicha ifodalash mumkin: davlat qonunlariga (amaldagi hukumat rejimi talablariga) zid bo‘lgan va mamlakat ichidagi resurslarda bloklangan axborot boshqa davlatlardagi veb-serverlarda e’lon qilinishi mumkin.

Internet senzurasining shakllari
Internet biror davlatning yagona boshqaruvi ostida bo‘lmagani, uning resurslari ko‘plab tijorat tashkilotlari o‘rtasida taqsimlangani sababli internetni keng qamrovli senzura qilish ancha murakkab, biroq amalga oshirish mumkin. Buning uchun quyidagi choralar birgalikda qo‘llanadi:
- Tarmoq kommunikatsiyalarini boshqarishni yoki davlat chegaralaridan tashqariga chiqadigan tarmoqlarga mas’ul kompaniyalarga ta’sir ko‘rsatishning real vositalarini davlat qo‘lida jamlash. Bu foydalanuvchilarga nomaqbul deb topilgan resurslarni ko‘rishni ma’muriy buyruq orqali taqiqlash imkonini beradi.
- Kompaniyalar nazoratidagi internet resurslaridan foydalanish imkoniyatini ushbu kompaniyalarning mamlakat hukumati senzurasiga tushadigan xabarlarni o‘chirish yoki tahrirlash orqali kontentni nazorat qilishga roziligiga bog‘lash. Natijada, masalan, bloglar tarmog‘ini yurituvchi kompaniyalar tanlov oldida qoladi: bosimga bo‘ysunib axborotni senzura qilish yoki bundan voz kechib, foydalanuvchilarini yo‘qotish. Masalan, Google qidiruv tizimi uchun Xitoydagi mahalliy internet provayderlari orqali «keshlangan» sahifalar tarkibiga kirish bloklangan (bunday kesh ayrim hollarda senzura cheklovlariga tushgan sahifalarni ko‘rish taqiqini chetlab o‘tishga imkon beradi). Bu Google qidiruv natijalari sahifasining Xitoy uchun mo‘ljallangan versiyasidan keshni ko‘rish imkoniyatini olib tashlamaguncha davom etgan. O‘z biznesini rivojlantirishga intiladigan yirik internet kompaniyalari bozorni yo‘qotmaslik uchun ko‘pincha internet senzurasini qo‘llaydigan hukumatlar bilan kelishuvga boradi. Bunda ular hatto so‘z erkinligini qo‘llab-quvvatlash haqidagi rasman e’lon qilingan siyosatiga zid ish tutishi mumkin.
- Hukumatlar, shuningdek, soxta kompaniyalar, «nodavlat tashkilotlar» yoki xususiy shaxslar orqali ayrim internet resurslarining mazmunini nazorat qilishi mumkin. Bu subyektlar turli bahonalar bilan axborotni senzura qiladi.
Senzura internetda nafaqat veb-resurslarni bloklash yoki yopishni, balki trafikni tahlil qilish, soxta muxolif veb-resurslarni tashkil etishni hamda materiallar mualliflari yoki veb-serverlar egalariga jazo choralarini qo‘llashni ham anglatadi.
«Chegara bilmas muxbirlar» jamoat tashkiloti hisobotiga ko‘ra, 2008-yilda yopilgan yoki bloklangan 1740 ta veb-sayt, 105 bloger o‘z materiallarini Internetda e’lon qilgani uchun jabr ko‘rgan; ulardan 1 nafari o‘ldirilgan, 59 nafari hibsga olingan, 45 nafari jismoniy tajovuzga uchragan.
Ayrim mamlakatlar, xususan, to‘liq nazorat o‘rnatilgan mamlakatlarda milliy va jahon tarmoqlari tutashgan nuqtalar nazorat qilinadigan joylar — Xitoy, Shimoliy Koreya, Eron va boshqalar — bundan mustasno. Qolgan hollarda yagona davlatning taqsimlangan Internet tuzilmasini cheklashi texnik jihatdan qiyin. Biror cheklov joriy etilsa, uni chetlab o‘tishning yangi usullari paydo bo‘ladi. Ko‘pincha internetda senzura qo‘llash xarajatlari uni aylanib o‘tish xarajatlaridan yuqori bo‘ladi. Biroq davlatlarning ulkan resurslari ko‘p hollarda bunday senzurani amalga oshirishga imkon beradi.
«Kimdir tarmoq orqali axborotning erkin tarqalishini cheklashga urinsa, bundan butun dunyo uchun xavf ko‘rmayman. Internetni nazorat qilishning iloji yo‘q, — deb hisoblaydi Bill Geyts. — Ertami-kechmi erkinlik yana g‘alaba qozonadi».
Dunyoda davlatning internetni nazorat qilishiga oid uchta modelni ajratish mumkin: liberal (siyosiy kontent amalda nazorat qilinmaydi, faqat bolalar pornografiyasi va mualliflik huquqlarini buzuvchi va shunga o‘xshash saytlar bloklanadi), avtoritar (siyosiy kontent faqat tanqidiy axborot rejim uchun bevosita salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan hollarda bloklanadi) va avtoritar-totalitar (hukmron rejim global tarmoqdan butunlay «uzilish» va «internetning milliy muqobili»ni yaratishga intiladi).
2016-yil ma’lumotlariga ko‘ra, internetda axborotdan foydalanishni eng ko‘p cheklagan mamlakatlar Shimoliy Koreya, Xitoy, Eritreya, Efiopiya, Saudiya Arabistoni, Eron, Suriya, Tunis, Vyetnam, Myanma.
«Freedom House» ma’lumotlariga ko‘ra, 2020-yilda internetda fikr bildirish ustidan nazorat 30 mamlakatda kuchaygan; tashkilot jami 70 mamlakatni kuzatadi, ulardan faqat 18 tasida nazorat yumshagan. Access Now[ingl.] tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, 2020-yilda kamida 155 ta mintaqaviy va milliy internet uzilishi 29 mamlakatda sodir bo‘lgan. Ularning 100 dan ortig‘i Hindistonda kuzatilgan. Ayrim hollarda hukumatlar davlat targ‘ibotini qo‘llab-quvvatlash uchun ijtimoiy tarmoqlarga bosim o‘tkazishga urinadi. Masalan, 2020-yil iyun oyida Nigeriya hukumati Twitter tarmog‘ini mamlakat prezidenti Muhammadu Buxorining separatistlarga «ular tushunadigan tilda gaplashish» bilan tahdid qilgan postini o‘chirganidan so‘ng bloklay boshlagan.
Senzuraning bosqichma-bosqich joriy etilishi
Kristian Engstryom, Rikard Falkvinge va Oskar Shvarts mualliflik hamda turdosh huquqlar buzilishiga qarshi kurashuvchi guruhlar siyosatchilarni saytlarni bloklash mexanizmlari zarurligiga ishontirish uchun «bolalar pornografiyasi»ni dalil sifatida keltirishi, keyinchalik esa ushbu mexanizmlardan boshqa maqsadlarda foydalanishi haqida yozgan. Yoki ular boshqa maqsadlar uchun yaratilgan mavjud bloklash vositalaridan (masalan, qora ro‘yxatlardan) foydalanishga urinadi. Taqqoslash uchun, 2012-yilda Rossiya Federatsiyasida bolalarni himoya qilish maqsadida saytlarni bloklash joriy etilganidan bir yil o‘tib, Rossiyada quyidagi mexanizm ham ishga tushirildi: mualliflik huquqini himoya qilish uchun bloklash mexanizmi (quyiga qarang).
Senzuraning samaradorligi
Internet senzurasining samaradorligi mutaxassislar tomonidan shubha ostiga olingan. Masalan, Itan Sukerman 2008-yilda internet faollari, veb-senzura va «yoqimtoy mushukchalar» ishqibozlari (har qanday ommabop kontentga nisbatan ishlatiladigan atama) o‘rtasidagi bog‘liqlik haqidagi g‘oyani ilgari surgan. Sukermanning fikricha, ko‘pchilik internet faolligi bilan shug‘ullanishga qiziqmaydi; ular tarmoqdan kundalik ishlar, jumladan, pornografiyani izlash yoki yoqimtoy mushukchalar videosini tomosha qilish uchun foydalanishni istaydi (Lolcat):
Web 1.0 fiziklar ilmiy tadqiqot ishlarini o‘zaro almasha olishi uchun ixtiro qilingan. Web 2.0 esa odamlar yoqimtoy mushukchalarning suratlarini o‘zaro almashishi uchun yaratilgan.
Biroq dastlab foydalanuvchilar «yoqimtoy mushukchalar» suratlarini joylashi uchun yaratilgan vositalar (ijtimoiy tarmoqlar (Facebook), ijtimoiy media (Reddit), blog platformalari (Blogger, Livejournal, Twitter), rasm galereyalari (Flickr, Instagram) va boshqalar) o‘z vositalarini yaratish uchun resurslari yetishmasligi mumkin bo‘lgan internet faollari ijtimoiy harakati uchun juda foydali bo‘lib chiqdi. Bu esa faollarni hukumat tazyiqiga nisbatan mustahkamroq qiladi: ular o‘zlarining maxsus platformasi o‘rniga ommaviy servisdan foydalansa, bunday servis yopilishi kam tanilgan resurs yopilishiga qaraganda kuchliroq jamoatchilik noroziligini keltirib chiqaradi. Hukumat bunday ommaviy vositalarni yopmoqchi bo‘lsa, odamlarning «yoqimtoy mushukchalarga qarash» imkoniyatini ham cheklab qo‘yadi. Bu esa, aksincha, boshqa fikrlarning tarqalishiga va internet faollarining maqsadiga xizmat qiladi.
Sukermanning so‘zlariga ko‘ra, Xitoy Xalq Respublikasidagi internet senzurasi veb-saytlarning o‘z-o‘zini senzura qilishiga tayanadi va «yoqimtoy mushukchalar» muammosini chetlab o‘ta oladi. Chunki hukumat G‘arb saytlariga kirishni bloklagan holda, odamlarga mamlakat ichidagi senzura qilingan saytlarda joylangan «yoqimtoy mushukchalar»ni ko‘rish imkonini bera oladi. G‘arb saytlari Xitoyda dunyoning boshqa mamlakatlariga qaraganda kamroq ommalashgan.
O‘qish va yozish uchun «porno» izlovchilarni ham, shubhali ijtimoiy faollarni ham jalb qiladigan platformadan foydalanish kifoya. Agar «porno» bo‘lmasa, tizim ishlamaydi. Agar faollar bo‘lmasa, u unchalik yaxshi ishlamaydi.
Senzurani chetlab o‘tish usullari
Internetdagi senzurani chetlab o‘tish uchun foydalanuvchilar taqiqlanmagan boshqa resurslar orqali bloklangan resurslarga kirish imkoniyatidan foydalanadilar. Bunday resurslar jumlasiga veb-proksi, proksi-server, anonim tarmoqlar va sahifa manzilini kiritish orqali uning mazmunini tarjima qiluvchi veb-servislar (masalan, Google Translate).
Veb-proksi
Dasturiy ta’minot veb-serverga o‘rnatiladi va veb-interfeys orqali kiritilgan veb-sahifa manzillariga kirish imkonini beradi. Ko‘rsatilgan manzillardagi sahifalar veb-server nomidan yuklanadi va shu tariqa internet foydalanuvchilarining anonimligi ta’minlanadi. Veb-proksidan foydalanish uchun tarmoqqa ulanish sozlamalarini o‘zgartirish shart emas. Uni internetga chiqish imkoniyati cheklangan mahalliy tarmoqlarda ham ishlatish mumkin, hatto cheklovlar proksi-server orqali joriy etilgan bo‘lsa ham. Biroq deyarli barcha proksi va veb-proksi serverlari foydalanuvchilarning kirish jurnalini yuritadi, shu sababli anonimlik kafolatlanmaydi.
Proksi-server
Proksi-server IP-manzillarni qayta yo‘naltirish orqali bir quyi tarmoqdagi IP-manzillarga boshqa tarmoqqa kirish imkonini beradi. Ko‘pincha proksi-server quyidagi protokollardan biri asosida ishlaydigan dasturiy ta’minotdir: HTTP, HTTPS, SOCKS 4/5 va boshqalar. Bu dasturiy ta’minot mahalliy portlardan birida interfeys sifatida ishlaydi va mahalliy tarmoq foydalanuvchilariga o‘zining qayta yo‘naltirish tizimidan foydalanish imkonini beradi. Proksi-server har doim ham anonimlikni ta’minlamaydi va boshqa mahalliy tarmoqlardan unga kirish imkoni bo‘lmasligi mumkin.
Proksi-server turlari:
- yo‘naltiruvchi proksilar (forward proxies);
- shaffof proksilar (transparent proxies);
- keshlovchi proksilar (caching proxies);
- xavfsizlikni ta’minlovchi proksilar (security proxies);
- teskari proksilar (reverse proxies).
Proksi-server ommaviy yoki xususiy bo‘lishi mumkin. Ommaviy proksi-serverdan quyi tarmoq foydalanuvchilari autentifikatsiya jarayonidan o‘tmasdan foydalanishi mumkin. Xususiy proksi-server esa faqat belgilangan foydalanuvchilar, ko‘pincha muayyan MAC-manzillar uchun yoki login va parol orqali avtorizatsiyadan o‘tgandan keyingina ochiq bo‘ladi.
Internet arxivi
Deyarli barcha ommabop sahifalar Internet arxivida saqlanadi. URL manzilining boshiga https://web.archive.org/web/*/ ni qo‘shish orqali sahifalarning saqlangan versiyalarini ko‘rish mumkin.
Anonim tarmoqlar
Anonim tarmoq — kompyuter tarmog‘i, u global tarmoqning tuzilishi va texnologiyalaridan foydalangan holda internetda anonimlikni ta’minlash uchun yaratilgan tarmoq. Ko‘p bosqichli shifrlash va anonim tarmoqlarning taqsimlangan tuzilishi yagona nosozlik nuqtasini hamda yagona hujum vektorini (hujum yo‘nalishini) bartaraf etishi sababli trafikni tutib olish yoki hatto buzib kirish tarmoqning ayrim tugunlarida sodir bo‘lsa ham halokatli hodisa hisoblanmaydi. Odatda anonim tarmoqlarga ulanish uchun foydalanuvchi kompyuteriga maxsus dasturiy ta’minot o‘rnatish zarur. Biroq ayrim hollarda (Psiphon, Veiled) bunga ehtiyoj yo‘q. Bunday tarmoqlarning eng keng tarqalgan misollari: teng huquqli Freenet va I2P (Invisible Internet Project), shuningdek, gibrid Tor (The Onion Router). Anonim tarmoqlarning asosiy kamchiliklari javob vaqtining uzayishi, tezlikning pasayishi va tarmoq trafigi hajmining ortishidir..
Onlayn tarjimonlar
Zamonaviy onlayn tarjimonlar, masalan, Google Translate, ko‘rsatilgan veb-manzildagi sahifalar mazmunini tarjima qilish imkonini beradi. Kiritilgan veb-manzil tarjima qilish uchun onlayn tarjimonning veb-serveriga yuklangani sababli foydalanuvchi o‘z tarmog‘ida bloklangan veb-sahifa mazmunini olishi mumkin. Bu usuldan foydalanish uchun onlayn tarjimon sahifalariga kirish imkoniyati zarur. Uning cheklovi — uzoqdagi veb-serverda avtorizatsiyadan o‘tib bo‘lmasligidir. Ushbu usul faqat bloklangan matnli axborotni olishga mos keladi.
RSS agregatorlari
Bloklangan matnli axborotni olishning yana bir usuli — RSS agregatorlari. Deyarli barcha yirik ommaviy axborot vositalari RSS yangiliklar tasmalarini tarqatadi. Ularni onlayn RSS agregatoriga yuklash mumkin (qarang: RSS agregatorlari ro‘yxati). Veb-agregator foydalanuvchiga ko‘rsatishdan oldin ko‘rsatilgan yangilik tasmalarini o‘z serveriga yuklaydi. Shu sababli bloklangan OAV axborotini olish uchun veb-agregatorga kirish imkoniyati hamda tarmoq manzili (yangiliklar tasmasiniki) kerak bo‘ladi.
Elektron pochta
Bloklangan veb-sahifalar mazmunini olishning eng qadimgi usullaridan biri — internet shlyuzlari («internetni elektron pochtaga yuborish»). Bloklangan sahifaning mazmunini olish uchun uning veb-manzilini quyidagi elektron pochta manziliga ega shlyuzga yuborish kerak. Javoban ko‘rsatilgan manzilga ushbu veb-sahifa mazmuni bo‘lgan xat keladi. Mazkur xizmatdan foydalanish uchun faqat elektron pochtaga kirish kifoya. Bunday xizmatlarga Web4W3, ERC Web-to-Email va www4mail misol bo‘ladi.
Yashirin elektron yozishmalarning yana bir mashhur usuli — anonim rimeylerlardan foydalanish.
Elektron nashr Reuters xabariga ko‘ra, AQSH hukumati «Feed Over Email» (FOE), u internetda «qattiq» senzura amal qiladigan mamlakatlarga veb-kontentni elektron pochta orqali yetkazish uchun ishlatiladi. Bunday mamlakatlar qatoriga Xitoy, Eron, Myanma, Tojikiston, O‘zbekiston va Vyetnam.
Trafikni tunnellash
Usulning asosi ikki tarmoq, ikki kompyuter yoki kompyuter bilan tarmoq o‘rtasida (odatda shifrlangan) tunnel yaratishdan iborat. Tunnellash odatda TCP/IP modelining 2–4-darajalarida amalga oshiriladi. Uchinchi yoki ikkinchi darajadagi tunnellash odatda VPN, 4-darajadagisi esa «portni yo‘naltirish» deb ataladi (odatda SSH).
Virtual xususiy tarmoqlar (VPN)
VPN (Virtual Private Network — virtual xususiy tarmoq) — mavjud tarmoqlar, jumladan, quyidagi tarmoq ustida tashkil etiladigan mantiqiy tarmoq: internet. VPN himoyalangan tunnelni ta’minlaydi. U foydalanuvchi kompyuteri va maxsus server o‘rtasida o‘rnatiladi. VPN orqali barcha trafik uzatiladi, bunda u shifrlangan GRE-paketlar ko‘rinishida foydalanuvchidan serverga va aksincha uzatiladi. Server shaffof proksi sifatida barcha internet protokollari uchun xizmat qiladi. Shu tariqa, IP-manzil, ya’ni provayder taqdim etgan manzil o‘rniga foydalanilayotgan VPN xizmatining manzili ishlatiladi. VPN anonimlikni ta’minlashning boshqa usullaridan to‘liq shifrlash mavjudligi bilan ajralib turadi: ma’lumot mijozdan servergacha shifrlanadi. Chunki proksi-serverlar yoki SOCKS ishlatilganda foydalanuvchi tutib olish paketlar xavfidan himoyalanmaydi: paketlar provayderdan servergacha bo‘lgan yo‘lda ushlanishi mumkin. Anonimlikni ta’minlashga ishonilgan serverga boradigan so‘rovlar, E-Mail va tezkor xabarlar (Instant messaging) shifrlanmagan holda uzatiladi, foydalanuvchining barcha harakatlari haqida jurnal yozuvlari mahalliy tarmoq yoki provayder tizimida saqlanishi mumkin. VPNning kamchiliklari — birinchi oraliq tugundagi (hop) kechikish (u foydalanuvchi kompyuteri bilan VPN serveri orasidagi kechikishga teng), shuningdek tezlikning aynan inkapsulyatsiya va ortiqcha kodlash tufayli pasayishidir. Bundan tashqari, VPN shifrlash algoritmi uchun yangilanish operatsion tizim darajasida talab qilinishi mumkin, chunki ko‘plab tizimlar dastlab faqat 40 va 56 bitli shifrlashni qo‘llab-quvvatlaydi, bu esa ishonchli deb hisoblanmaydi.
Hozir ushbu usul ayrim internet provayderlari tarmoqlarida ishlamaydi. Xususan, global marshrutlanadigan IPv4 manzillar makoni tugab borishi sababli MGTS kompaniyasi 7-dekabr 2012-yilda ayrim abonentlarini NAT ortiga o‘tkazgan. Bu tizim GRE protokoli paketlarini o‘tkazmaydi, shu sababli mazkur protokolga asoslangan VPN xizmatlariga ulanib bo‘lmaydi. Biroq SSL orqali VPN ham mavjud. Masalan, SSTP[ingl.]. Bu texnologiya Windows Vista SP1 va undan yangi versiyalarda, Linux tizimida hamda ayrim qurilmalarda, xususan, MikroTikda. wiki.mikrotik.com. Murojaat qilingan sana: 19-iyul 2020-yil..
Trafikni niqoblash
Uzatish uchun mo‘ljallangan ma’lumotlar bloklovchi DPI qurilmalari yoki filtrlovchi proksi server bilan ma’lumot almashinuviga to‘sqinlik qilolmaydigan darajada o‘zgartiriladi.
IPv6
Provayderlardan IPv6 manzilini olish yoki 6to4 texnologiyasidan foydalanish ham yordam berishi mumkin, chunki filtrlash texnologiyalari asosan IPv4 uchun mo‘ljallangan.
Mamlakatlar bo‘yicha internet senzurasi
2020-yilgi prezidentlik saylovi kuni Belarus Respublikasida internetga, ayniqsa messenjerlar va ijtimoiy tarmoqlarga kirishda muammolar boshlandi. Hukumat internetning ishlamay qolishini xorijdan uyushtirilgan DDoS hujumlari bilan izohladi. Ammo mustaqil texnik mutaxassislar tashqi aloqa kanallari ustidan monopoliyaga ega davlat DPI (Deep Packet Inspection) texnologiyasini va/yoki ataylab trafik tezligini cheklashni (shaping) qo‘llagan bo‘lishi ehtimolga yaqin deb hisoblaydi. Foydalanuvchilar amalda joriy etilgan bloklashni VPN xizmatlari bilan ommaviy ravishda chetlab o‘ta boshladilar. Muammolar 10 va 11-avgustda ham davom etdi: tashqi resurslarga kirish vaqti-vaqti bilan uzilgan, ayrim Belarus saytlari esa ochilgan.
Oila ishlari vazirligi Ursula fon der Lyayen rahbarligida 22-aprel 2009-yildan bolalar pornografiyasi joylashtirilgan saytlarni taqiqladi. 2011-yil aprelida federal hukumat ilgari qabul qilingan, ammo unga asoslanib qariyb 400 sayt bloklangan qonunni bekor qilishga qaror qildi.[manba 2310 kundan beri ko‘rsatilmagan].
28-iyul 2012-yilda Rossiya Federatsiyasi prezidenti 139-FZ-sonli federal qonunni imzoladi. Mazkur qonun boshqa federal qonunlarga internet saytlarini maxsus qora ro‘yxat tizimi asosida filtrlash va taqiqlangan internet resurslarini bloklashni nazarda tutuvchi bir qator qoidalarni kiritdi. Ushbu qonunga ko‘ra, Roskomnadzor qarori asosida sudgacha bo‘lgan tartibda saytlarda bolalar pornografiyasi yoki voyaga yetmaganlarni pornografik tadbirlarda ijrochi sifatida jalb etishga oid e’lonlar bo‘lsa, ular yopilishi mumkin; quyidagi moddalarni tayyorlash yoki olish haqidagi axborot: giyohvand moddalar, psixotrop moddalar va ularning prekursorlari; quyidagi harakatni amalga oshirish usullari haqidagi axborot: o‘z joniga qasd qilish, shuningdek, bunga undovchi chaqiriqlar; jinoyatlar oqibatida zarar ko‘rgan voyaga yetmaganlar haqidagi axborot.Sud qarori bilan tarqatilishi taqiqlangan axborot mavjud resurslar ham yopilishi kerak.
28-dekabr 2013-yilda Rossiya Federatsiyasi prezidenti 398-FZ-sonli federal qonunni imzoladi. Bu qonun Roskomnadzorga Rossiya Federatsiyasi Bosh prokuraturasi ko‘rsatmasi asosida ommaviy tartibsizliklarga da’vatlar va boshqa ekstremistik axborot tarqatadigan saytlarni sud qarorisiz darhol bloklash vakolatini beradi.
Rossiya ikki yil ketma-ket (2013, 2014) yosh foydalanuvchilarning nomaqbul kontentga murojaatlari soni bo‘yicha yetakchi bo‘lgan. Bunday kontentga qurollar haqida ma’lumot beruvchi saytlar, pornografik resurslar va onlayn kazinolar kiradi. Dunyo bo‘ylab salbiy mazmundagi manbalarga murojaat qilgan bolalarning 16 foizi Rossiyada yashaydi. Bu ko‘rsatkich bo‘yicha Hindiston ikkinchi, Xitoy uchinchi o‘rinda.
AQSHda fuqarolarga maxfiylikdan chiqarilgan hujjatlarni ko‘rish quyidagi saytda taqiqlangan: WikiLeaks[manba 2452 kundan beri ko‘rsatilmagan].
2020-yilda AQSH Adliya vazirligi 92 ta internet domenini Eron bilan aloqadorligi uchun musodara qilgan; ulardan 4 tasi yangiliklar sayti bo‘lgan. Qayd etilishicha, saytlar quyidagilarning hamkorligi natijasida aniqlangan: FQB hamda Google va Facebook.
2019-yil oxiriga kelib Turkiyada 408 494 ta saytga va 7000 ta akkauntga kirish bloklangan. Bu akkauntlar Twitter ijtimoiy tarmog‘iga tegishli bo‘lgan. Tadqiqotni Istanbuldagi Bilgi universiteti yuridik fakulteti professori Yaman Akdeniz va katta ilmiy xodim Ozan Gyuvyen o‘tkazgan.
2017-yilda bir qator Rossiya kompaniyalariga nisbatan sanksiyalar joriy etildi; ular Yandeks, VKontakte va boshqa resurslarni bloklashni nazarda tutgan. 16-yanvarga 2021-yil kelib mamlakatda 636 ta domen bloklangan, ulardan 252 tasi muddatsiz. Biroq ularga kirish uchun javobgarlik belgilanmagan.
Bloklashni qo‘llab-quvvatlaganlar orasida ukrainalik jurnalistlar, media mutaxassislari va siyosatshunoslar bor edi. Qarshi bo‘lganlar sanksiyalar amalda Rossiya kompaniyalariga emas, balki shaxsiy muloqot va biznes reklamasi vositalaridan ayrilgan ukrainalik foydalanuvchilarga qaratilganini ta’kidlashdi. Xalqaro tashkilotlar bloklash choralarining nomutanosibligi va siyosiy sabablariga e’tibor qaratdi. Rossiya hukumati, sanksiyaga uchragan kompaniyalar, xalqaro tashkilotlar hamda ukrainalik IT va media mutaxassislari bloklashga qarshi chiqdilar.
Havolalar
- Internetdagi senzura: «tarafdor» va «qarshi». www.compress.ru. Murojaat qilingan sana: 19-iyul 2020-yil.
- Matbuot va internet erkinligiga bag‘ishlangan xalqaro sayt. www.rsf.org. Murojaat qilingan sana: 19-iyul 2020-yil.
- Runetdagi senzura va mojarolar. Arxivlangan: asl nusxasi 19-dekabr 2009-yilda.
- Rossiya internetidagi senzura: afsonalar va haqiqat. lenta.ru. Murojaat qilingan sana: 19-iyul 2020-yil.
- Taqiqlash mumkin emas, ruxsat berish mumkin. Arxivlangan: asl nusxasi 26-iyun 2008-yilda.
- «Internet senzurasi» bo‘limi. wikileaks.org. Murojaat qilingan sana: 19-iyul 2020-yil. saytida WikiLeaks
- Senzura saytga kirishni blokladimi? Sizga emas! www.ifap.ru. Murojaat qilingan sana: 19-iyul 2020-yil.
- Kiberdissident qo‘llanmasi: fuqarolar va vatanparvarlar uchun nashr. www.ifap.ru. Murojaat qilingan sana: 19-iyul 2020-yil.
- Tarmoqdagi anonimlik. www.pgpru.com. Murojaat qilingan sana: 19-iyul 2020-yil.
- Maxfiy ma’lumotlarni himoyalash va internetda anonimlik. ru.wikibooks.org. Murojaat qilingan sana: 19-iyul 2020-yil.
- Bloklashni chetlab o‘tish usullari bo‘yicha veb-proksi ko‘rsatmalari. Arxivlangan: asl nusxasi 20-may 2019-yilda.
- Internet senzurasini qanday chetlab o‘tish mumkin. Arxivlangan: asl nusxasi 23-iyul 2013-yilda.
- Internetdagi izlar. www.goethe.de. Murojaat qilingan sana: 19-iyul 2020-yil.
- Davlatning axloq va OAVni himoya qilish siyosati.