Nano-SIM karta nima

Mini-SIM-karta
Telefondagi ikkita SIM-karta uyasi

SIM-karta (SIM-karta, ingl. Subscriber Identification Module — abonentni identifikatsiyalash moduli) — mobil aloqada qo‘llaniladigan abonentni identifikatsiyalovchi elektron modul. SIM-kartaning o‘z protsessori, psevdotasodifiy sonlar generatori, shuningdek, o‘zining tezkor, energiya talab qilmaydigan va doimiy xotirasi mavjud. Shu jihatdan u amalda mustaqil kichik kompyuter hisoblanadi. Uning operatsion tizimi va turli dasturlari mavjud.

SIM-kartalar GSM tarmoqlarida qo‘llaniladi. Boshqa zamonaviy uyali aloqa tarmoqlarida ham odatda tashqi ko‘rinishi SIM-kartaga o‘xshash va xuddi shunday vazifalarni bajaradigan boshqa identifikatsiya modullaridan foydalaniladi. Bular — USIM (UMTS tarmoqlarida), R-UIM (CDMA tarmoqlarida) va boshqalar.

Tarixi

Dastlabki 1G tarmoqlarida abonentni tarmoqda identifikatsiyalash uyali telefonning zavod raqami — ESN (Electronic Serial Number) orqali identifikatsiya qilingan. Shunday qilib, uyali telefon ham, abonent ham yagona kod orqali aniqlangan. Bunday yondashuvda abonent raqami va unga ko‘rsatiladigan xizmatlar to‘plami muayyan telefon qurilmasiga butunlay bog‘liq bo‘lgan. Telefonini almashtirganda (jumladan, qurilma buzilganda yoki o‘g‘irlanganda) abonent operator ofisiga murojaat qilishi, telefonni qayta dasturlatishi va uning seriya raqamini operator ma’lumotlar bazasiga kiritishi kerak edi. Ayrim operatorlar buning uchun haq olgan.

Abonentni telefonga bog‘lamasdan identifikatsiya qilish ancha qulay ekani ravshan. GSM standartida abonent identifikatsiyasini (SIM-karta orqali) qurilma identifikatsiyasidan (buning uchun IMEI — mobil uskunaning xalqaro identifikatori qo‘llaniladi) ajratish taklif etilgan.

Standartlar

GSM SIM-kartasi oddiy ISO 7816 smart-kartaning bir turidir. GSM SIM-kartasiga xos xususiyatlar standartlarini Yevropa telekommunikatsiya standartlari instituti GSM 11.11, GSM 11.14 va GSM 11.19 hujjatlarida belgilaydi. Zamonaviy kartalar ilovalarni bevosita kartada ishga tushira oladi va quyidagi texnologiyani qo‘llab-quvvatlaydi: JavaCard.

Uyali telefonlarga RFID texnologiyalarini joriy etish uchun SIM-kartalarga Single Wire Protocol deb ataluvchi ikkinchi fizik interfeysni ham qo‘shish taklif qilinadi. U quyidagi fizik qatlam mikrosxemasi bilan bevosita bog‘lanish imkonini beradi: NFC.

Vazifalari va xususiyatlari

SIM-kartaning asosiy vazifasi — akkauntga oid identifikatsiya ma’lumotlarini saqlash. Bu abonentga akkauntini o‘zgartirmasdan, SIM-kartasini boshqa telefonga ko‘chirish orqali uyali telefonini tez va oson almashtirish imkonini beradi. Buning uchun SIM-kartada dasturiy ta’minotli mikroprotsessor va kartani identifikatsiya qilish kalitlari haqidagi ma’lumotlar (IMSI, Ki va hokazolar) bo‘ladi. Ular ishlab chiqarish vaqtida kartaga yoziladi va GSM tarmog‘i kartani (va abonentni) identifikatsiya qilishida foydalaniladi.

SIM-kartada qo‘shimcha ma’lumotlar ham saqlanishi mumkin, masalan:

Zamonaviy telefonlarda bu ma’lumotlar ko‘pincha SIM-kartaga yozilmaydi, balki telefon xotirasida saqlanadi. Chunki SIM-kartada ma’lumotlarning formati va hajmi bo‘yicha ancha qat’iy cheklovlar mavjud.

SIM-kartada shifrlashni qo‘llab-quvvatlovchi xotira mikrosxemasi mavjud. Xotira hajmi va funksional imkoniyatlari turlicha bo‘lgan, har xil standartdagi kartalar ishlab chiqariladi. Ayrim kartalarga ishlab chiqarish paytida SIM-menyu, masofaviy bank xizmatlari mijoz dasturlari va boshqa qo‘shimcha ilovalar (appletlar) o‘rnatiladi.

Abonentning telefon raqami (MSISDN) SIM-kartaning o‘zida ochiq ko‘rinishda saqlanmaydi. SIM-karta tarmoqda ro‘yxatdan o‘tganda operatorning tarmoq uskunasi uni kartaning IMSI identifikatori asosida tayinlaydi. Standartga ko‘ra, operator tarmoqda bitta SIM-kartaga bir nechta telefon raqamini biriktirishi mumkin. Biroq buning uchun operator infratuzilmasida tegishli qo‘llab-quvvatlash (va qo‘shimcha xarajat) talab etiladi, shu sababli bu imkoniyat odatda qo‘llanilmaydi.

SIM-karta yo‘qolganida abonent operatorga xabar berishi kerak. Yo‘qolgan karta bloklanadi va abonentga yangisi beriladi (operator shartlariga qarab pullik yoki bepul). Bunda telefon raqami, balans va barcha ulangan xizmatlar o‘zgarishsiz qoladi, ammo yo‘qolgan SIM-kartada saqlangan abonent ma’lumotlarini tiklab bo‘lmaydi.

SIM-kartalarning formatlari va o‘lchamlari

SIM-kartaning to‘rtta formati: to‘liq o‘lchamli SIM-karta (1FF), mini-SIM (2FF), micro-SIM (3FF) va nano-SIM (4FF)
Mini-SIM va micro-SIM odatda to‘liq o‘lchamli SIM-kartadan ajratib olinadigan qismlar shaklida yetkazib beriladi
Micro-SIM-kartaga oson aylantirish mumkin bo‘lgan mini-SIM-karta. Ajratib olingandan keyin ICC-kod micro-SIM-kartada qoladi

SIM-kartalar bir necha o‘n yillik davomida asta-sekin kichrayib borgan, ammo formatidan qat’i nazar, vazifalari va mosligini saqlab qolgan. Dastlab kartalar to‘liq o‘lchamda, keyin esa mini-SIM shaklida ishlab chiqarilgan. 2000-yillarning o‘rtalaridan micro-SIM formati, 2010-yillarning boshidan esa nano-SIM joriy etila boshlagan. Ba’zan, masalan, M2M qurilmalarida SIM-kartaning vazifalarini qurilma asosiy platasiga kavsharlangan mikrosxema bajaradi.

SIM-kartalarning o‘lchamlari
SIM-karta formati Paydo bo‘lgan yili Standartlar Uzunligi (mm) Eni (mm) Qalinligi (mm) Hajmi (mm3) Uyali aloqa avlodi
To‘liq o‘lchamli (1FF) 1991 ISO/IEC 7810:2003, ID-1 85,60 53,98 0,76 3511,72
Mini-SIM (2FF) 1996 ISO/IEC 7810:2003, ID-000 25,00 15,00 0,76 285,00 2G, 3G, 4G
Micro-SIM (3FF) 2003 ETSI TS 102 221 V9.0.0, Mini-UICC 15,00 12,00 0,76 136,80 2G, 3G, 4G
Nano-SIM (4FF) 2012 ETSI TS 102 221 V11.0.0 12,30 8,80 0,67 72,52 2G, 3G, 4G
O‘rnatilgan SIM (Embedded-SIM) 2019 JEDEC Design Guide 4.8, SON-8 - - -
  • To‘liq o‘lchamli SIM-karta (86×54x0,84 mm — bank kartasi o‘lchamida) — eskirgan standart bo‘lib, dastlabki uyali telefonlarda ishlatilgan;
  • Mini-SIM-karta (25×15x0,76 mm) — eskirgan standart; GSM va 3G telefonlarida qo‘llaniladi. Bunday telefonlar 1992 yildan chiqarila boshlangan. Birinchi marta Motorola International 3200[ingl.]/3300 qurilmalarida ishlatilgan. Hozir faqat ayrim tugmali telefonlar yoki treker kabi maxsus qurilmalarda uchraydi;
  • Micro-SIM (15×12x0,76 mm) — 3G va LTE-ni qo‘llaydigan qurilmalarda (masalan, Nokia N9, eskirgan Nokia Lumia turkumining barcha modellarida, LG U880, Samsung Galaxy S III, ayrim BlackBerry modellarida, masalan, Z10, Q10, Sony Xperia, LG Nexus 5 va boshqalarda) ishlatiladi;
  • Nano-SIM (12,3×8,8x0,67 mm) — 2021 yil holatiga ko‘ra SIM-kartaning eng keng tarqalgan standarti. U barcha zamonaviy smartfonlarda qo‘llaniladi. Yevropa telekommunikatsiya standartlari instituti (ETSI) Nano-SIM uchun quyidagi o‘lchamlarni tasdiqlagan: uzunligi — 12,3 mm, eni — 8,8 mm, qalinligi — 0,67 mm. Rasmiy Nano-SIM standarti avvalgi turlar bilan to‘liq moslikni nazarda tutadi. Aslida yangi SIM-karta avvalgi o‘lchamdagi SIM-kartalardan farq qilmaydi, faqat uning plastik chetlari butunlay olib tashlangan. Qaror qabul qilishda mutaxassislar Apple taklifini eng qulay va sodda deb hisoblagan.

Keyingi avlod SIM-kartalari (5FF, ingl. eUICC) variantlari ishlab chiqilmoqda. Ehtimol, ularni almashtirib bo‘lmaydi.

SIM-kartalar odatda katta o‘lchamdagi plastik kartalarda ishlab chiqariladi. Ulardan oldindan tayyorlangan kontur bo‘ylab Mini/Micro/Nano formatidagi modul ajratib («sindirib») olinadi.

Micro-SIM

Micro-SIM (3FF) — mobil qurilmalarda abonentlarni identifikatsiyalash uchun 2003 yilda yaratilgan kichik o‘lchamli SIM-karta turi. Kartaning fizik o‘lchami 12×15 mm. Micro-SIM ilgari mobil qurilmalarda ishlatilgan mini-SIM-dan kichikroq, ammo ularning kontakt plastinasi va ma’lumot almashish interfeysi, odatda, bir xil. Shuning uchun aksariyat hollarda mini-SIM-ning plastik korpusini kesib, undan micro-SIM yasash mumkin. Micro-SIM ishlatilgan dastlabki qurilmalar iPhone 4 bo‘lib, ular 2010 yil iyun oyida chiqarilgan.

Nano-SIM

Nano-SIM (4FF) formati (o‘lchamlari 12,3×8,8x0,67 mm) 2012 yil oktyabrda joriy etilgan. Bu kartalar avvalgi formatlardan ham kichikroq bo‘lsa-da, kontaktlarning joylashuvi saqlangan. Shuningdek, ular avvalgi kartalardan 12 % yupqaroq, chunki ilgari qo‘llanilgan variantning qalinligi 0,76 mm edi. Adapter yordamida 4FF kartasidan 2FF yoki 3FF sifatida foydalanish mumkin.

Nano-SIM ishlatilgan dastlabki qurilmalar iPhone 5 bo‘lib, ular 2012 yil sentyabrda chiqarilgan.

eSIM

Mobil qurilmalarni kichraytirish muammosiga tub yechimni GSMA 2014 yilda Remote SIM Provisioning texnologiyasi ko‘rinishida taklif etgan. Ushbu texnologiyaga ko‘ra, SIM-karta ishlab chiqarish bosqichida qurilmaga kavsharlanadigan mikrosxema shaklida bo‘lishi kerak (shu sababli u o‘rnatilgan SIM — embedded-SIM yoki e-SIM deb ataladi). Mobil aloqa operatori mijozga SIM-karta emas, balki shifrlangan ma’lumotlar to‘plamini beradi va mijoz ularni o‘z qurilmasiga kiritadi. Yangi texnologiya SIM-karta uyalaridan va kartalarning o‘zidan voz kechish, shuningdek bitta qurilmaga bir nechta operator profilini o‘rnatish orqali bir nechta SIM-kartadan foydalanish muammosini hal etish imkonini beradi.

Virtual SIM

Virtual SIM — SIM-kartani mobil telefondan tashqariga chiqarish imkonini beradigan turli nostandart texnik yechimlarning umumiy nomi. SIM-karta internetga ulangan maxsus qurilmaga (masalan, modem, boshqa uyali telefon yoki maxsus SIM-karta serveri) o‘rnatiladi yoki foydalanuvchi telefoni bilan simsiz kanal (masalan, Bluetooth) orqali bog‘lanadi. Foydalanuvchining mobil telefoniga aloqa operatoridan so‘rov kelganda uni internet yoki boshqa aloqa kanali orqali SIM-kartaga yo‘naltiradigan dasturiy ta’minot o‘rnatiladi.

Bu texnologiyadan bir nechta SIM-karta o‘rtasida tez almashish, turli xizmat ko‘rsatish hududlari o‘rtasida qo‘ng‘iroqlarni yo‘naltirish hamda SIM-karta uyasidan voz kechish hisobiga mobil aloqa qurilmasini soddalashtirish va kichraytirish uchun foydalanish mumkin.

iSIM

iSIM (integrated SIM) — bir kristalli tizim (SoC) ichiga integratsiya qilinadigan SIM-karta. IBM uning konsepsiyasini 2018 yildayoq bayon qilgan. Texnologiyani ommaviy joriy etishning boshlanishi sifatida 2023 yilni olish mumkin, chunki 1 mart kuni Qualcomm va Thales kompaniyalari GSMA xalqaro tashkiloti standartlariga mos keladigan ilk tijoriy iSIM-ni sertifikatlagan. Uning afzalliklari eSIM bilan bir xil: u jismoniy SIM-kartadan kichikroq, bir nechta operatorga ulana oladi, himoya darajasi yuqoriroq va operator saloniga bormasdan masofadan sozlanadi. Shu bilan birga, iSIM eSIM-dan ham kichikroq (maydoni 1 kvadrat millimetrdan kam) va kamroq energiya iste’mol qiladi, chunki alohida mikroprotsessor talab etilmaydi.

Ko‘p profilli SIM-kartalar

Ko‘p profilli SIM-kartalar («MultiSim») — tashqi ko‘rinishi oddiy (GSM standartidagi) SIM-kartaga o‘xshaydigan, mikroprotsessor (PIC-processor PIC16F877) va qo‘shimcha xotira moduli (24C64 — 24C256)dan iborat qurilmalar. Mikroprotsessor maxsus mikrodastur (SIM-EMU 6.01) boshqaruvida ishlaydi va oddiy SIM-kartaning vazifalarini ham bajaradi. Bu konsepsiya bitta MultiSim kartasiga bir nechta SIM-kartaning zarur ma’lumotlarini yozish va ayni paytda eng qulay raqamdan foydalanish imkonini beradi. Kerakli raqam maxsus menyuda («SIM Tool Kit» texnologiyasidan foydalangan holda) yoki kerakli raqamning PIN-kodini kiritish orqali tanlanadi.[manba 2200 kundan beri ko‘rsatilmagan]

PIN-kod

SIM-karta ishlab chiqarilganda unga to‘rt xonali raqamli PIN-kod beriladi. Bu kod kartaga yoziladi va karta bilan birga abonentga ham taqdim etiladi.

Tegishli sozlama yoqilgan bo‘lsa, telefon har safar ishga tushirilganda SIM-kartadagi ma’lumotlarga kirish uchun PIN-kod so‘raydi. 2010 yildan boshlab yangi SIM-kartalarda PIN-kod so‘rovi standart holatda o‘chirilgan.

PIN-kod ketma-ket uch marta noto‘g‘ri kiritilsa, SIM-karta bloklanadi. Uni faqat shaxsiy blokdan chiqarish kodi — PUK1 (PIN Unblocking Key) yordamida blokdan chiqarish mumkin. Bu kod ham karta bilan birga abonentga beriladi. PUK-kodni o‘n urinish davomida to‘g‘ri kiritib bo‘lmasa, SIM-karta butunlay bloklanadi va uni almashtirish kerak bo‘ladi. PUK-kod yordamida foydalanuvchi PIN-kodni ham o‘zgartirishi mumkin.

Ayrim SIM-kartalarda qo‘shimcha xizmatlar bilan ishlash uchun ikkinchi PIN-kodlar to‘plami — PIN2 va PUK2 mavjud.

Telefonga SIM-karta o‘rnatilmagan yoki to‘g‘ri PIN-kod kiritilmagan bo‘lsa, telefon uyali tarmoqda favqulodda xizmatlarga (112 yoki 911 raqamlariga) qo‘ng‘iroq qilishdan boshqa qo‘ng‘iroqlarni amalga oshira olmaydi. Shuningdek, mobil internet ham ishlamaydi. Bunda klassik («tugmali») telefonlarning boshqa vazifalari ham odatda bloklanadi: bosh ekranda SIM-karta rasmi va «SIM-kartani o‘rnating» xabari ko‘rsatiladi, menyu ishlamaydi, faqat klaviaturada raqam terish yoki ba’zan alohida favqulodda qo‘ng‘iroq bandi mavjud bo‘ladi. Ammo smartfonlar va kommunikatorlar SIM-karta bo‘lmaganda ham boshqa vazifalarni bloklamaydi. Ilovalar ishlashda davom etadi; smartfon yoki kommunikator orqali simsiz tarmoqqa ulanib, internetdan foydalanish ham mumkin. Bunga misol — Wi-Fi.

ICCID

ICCIDICCID (qisqartma,  ingl. integrated circuit card identifier) — SIM-kartaning noyob seriya raqami. Odatda aynan shu kod SIM-karta yuzasiga bosib chiqariladi. ICCID ITU-T E.118 standartiga muvofiq belgilanadi. Unga ko‘ra, ICCID 19 ta raqamdan iborat bo‘ladi (SIM-kartalarning ICCID kodi 20 ta raqamdan ham iborat bo‘lishi mumkin):

  • Kartani chiqargan tashkilotning identifikatsiya raqami (7 tagacha raqam):
    • 2 ta raqam — Major Industry Identifier (soha identifikatori, ISO/IEC 7812-1 bo‘yicha); SIM-kartalarda doimo 89;
    • 2-3 ta raqam — mamlakat telefon kodi (E.164), 701 — Rossiya uchun, 380 — Ukraina uchun va hokazo;
    • 1-4 ta raqam — kartani chiqargan tashkilot kodi;
  • 11 ta yoki undan ko‘p raqam — karta ishlab chiqarilganda operatorning ichki qoidalariga ko‘ra belgilanadi;
  • 1 ta raqam (oxirgisi) — qolgan barcha raqamlar asosida Lun algoritmi bo‘yicha hisoblanadigan nazorat raqami.

ICCID dagi dastlabki uchta raqam guruhi (jami 7 tagacha raqam) Issuer Identification Number (karta chiqaruvchining identifikatsiya raqami) deb ataladi va ularni ITU-T SIM-karta chiqarishni rejalashtirayotgan har bir aloqa operatoriga beradi. ITU-T ularni operatsion byulletenlarida oyiga ikki marta yangilaydi (so‘nggi byulleten 1163-sonli bo‘lib, 1 yanvar 2019 kuni chiqarilgan). Shuningdek, barcha IIN raqamlari ro‘yxatlari mavjud; ularning eng so‘nggisi 1 dekabr 2018 kuni chiqarilgan.

Issuer Identification Number misollari:

SIM Tool Kit

Zamonaviy SIM-kartalarga operator taqdim etadigan ilovalar oldindan o‘rnatilishi mumkin. SIM-kartadagi ilovalardan foydalanish uchun telefon SIM Tool Kit (STK) standartini qo‘llab-quvvatlashi kerak. SIM-kartadagi ilovalar STK yordamida uyali telefonning foydalanuvchi interfeysi, aloqa moduli va boshqa imkoniyatlaridan foydalanadi. Shu tariqa keng ko‘lamli funksiyalarni amalga oshirish mumkin. STK ilovalari operatorning to‘liq nazoratida bo‘ladi va eng xavfsiz ilovalardan biri hisoblanadi, chunki ular kartaga o‘rnatilgan shifrlash modulidan foydalana oladi. Bu ularni masofaviy bank xizmati va to‘lovlarni autentifikatsiya qilish kabi moliyaviy xizmatlar uchun ayniqsa jozibador qiladi. Operator ushbu ilovalarni uyali tarmoq orqali bevosita yuklashi va yangilashi ham mumkin. Ularning kamchiligi shundaki, foydalanish uchun yetarli xotiraga ega va SIM Tool Kit-ni qo‘llab-quvvatlaydigan kartani ishlab chiqarish hamda abonentga yetkazib berish kerak. Buni tashkiliy jihatdan amalga oshirish ancha murakkab.

STK ko‘pincha Rossiyadagi aksariyat operatorlarda mavjud SIM-menyu xizmatini tashkil qilish uchun ishlatiladi. Operator bilan aloqa qilishda bu ilova abonentga ko‘rinmaydigan SMS-, USSD yoki CB xabarlaridan foydalanadi.

Uyali aloqa operatorlari STK muloqot oynalari orqali smartfonlarda reklama ko‘rsatgan holatlar ma’lum (masalan, ayrim hududlarda T-mobile). Bunday reklamani butunlay o‘chirishning yagona yo‘li STK tizim ilovasini o‘chirib qo‘yish yoki olib tashlash bo‘lishi mumkin.

Tanqid

Ma’lumotlarni tiklash

SIM-kartada saqlanadigan ma’lumotlar (kontakt raqamlari, SMS xabarlari va boshqalar) bilan ishlash telefon orqali amalga oshiriladi. Ammo bu ma’lumotlar telefon orqali o‘chirilganda butunlay yo‘q qilinmaydi — faqat o‘chirilgan deb belgilanadi. Shu sababli ularni tiklash mumkin. SIM-kartadan o‘chirilgan ma’lumotlarni tiklash (yoki butunlay yo‘q qilish) uchun maxsus dasturiy ta’minot mavjud. Masalan, Device Seizure — Paraben Corporation kompaniyasining dasturi.

Zaifliklar

2011 yilda Karsten Nol[ingl.] boshchiligidagi Security Research Labs kompaniyasi SIM-kartalarning xavfsizligini tekshirishni boshlagan. Ikki yillik ish natijasida eskirgan DES kriptografik algoritmidan foydalanadigan SIM-kartalarda zaiflik aniqlangan. Bu zaiflik SIM-karta tarkibiga to‘liq kirish imkonini beradi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Karsten Nol bu haqdagi ma’ruzasini 31 iyul 2013 kuni o‘tkazilgan anjumanda taqdim etgan — BlackHat.

Biz masofadan turib (SMS orqali) jabrlanuvchining mobil telefoniga dastur o‘rnata olamiz va bu dastur telefondan mutlaqo mustaqil ishlaydi. Biz sizni kuzata olamiz, telefon qo‘ng‘iroqlarini shifrlashda ishlatiladigan kriptografik kalitlaringizni qo‘lga kirita olamiz. SMS xabarlaringizni o‘qiy olamiz. Bundan tashqari, shunchaki kuzatish bilangina cheklanmay, xuddi shu usulda (SMS orqali) telefoningizdagi SIM-kartadan egasi haqidagi o‘ta muhim ma’lumotlarni — mobil identifikatoringizni — o‘g‘irlashimiz va hisobingizdan pul yechib olishimiz mumkin.Karsten Nol

Havolalar