Fotometrik kattalik

Yorug‘lik kattaligi — keltirilgan fotometrik kattalik, u energetik fotometrik kattalikdan maxsus turdagi nisbiy spektral sezgirlik, ya’ni kunduzgi ko‘rish uchun monoxromatik nurlanishning nisbiy spektral yorug‘lik samaradorligi yordamida hosil qilinadi; bu funksiya V(λ). Energetik kattaliklardan yorug‘lik kattaliklari shunisi bilan farq qiladiki, ular yorug‘likni insonda ko‘rish sezgilarini uyg‘otish qobiliyatini hisobga olgan holda tavsiflaydi. Ular yorug‘lik fotometrik kattaliklari tizimini tashkil etadi.

Yorug‘lik kattaliklarini o‘lchashda o‘lchov birliklari sifatida maxsus yorug‘lik birliklaridan foydalaniladi; ular yorug‘lik kuchi birligiga asoslangan «kandela». O‘z navbatida, kandela Xalqaro birliklar tizimining (SI) yetti asosiy birligidan biridir.

Yorug‘lik kattaliklari ular hosil qilingan energetik kattaliklar bilan bir xil harflar orqali belgilanadi, biroq ularga «v» indeksi qo‘shiladi, masalan, Xv.

Monoxromatik nurlanish

Kunduzgi ko‘rish uchun monoxromatik nurlanishning nisbiy spektral yorug‘lik samaradorligi

To‘lqin uzunligi λ bo‘lgan monoxromatik nurlanish holatida yorug‘lik kattaligi Xv(λ) bilan energetik kattalik Xe(λ) o‘rtasidagi bog‘lanish quyidagicha ifodalanadi:

Xv(λ)=Km⋅Xe(λ)V(λ),

bu yerda Km — monoxromatik nurlanishning spektral yorug‘lik samaradorligining maksimal qiymati (nurlanishning fotometrik ekvivalenti) bo‘lib, Xalqaro birliklar tizimida (SI) 683 лм/Вт ga teng. Ushbu qiymatni hisobga olganda, dastlabki munosabat quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi:

Xv(λ)=683⋅Xe(λ)V(λ).

Funksiya V(λ) fizik ma’nosiga ko‘ra inson ko‘zining sezgirligi spektr bo‘yicha qanday o‘zgarishini ifodalaydi; uning maksimumi to‘lqin uzunligi 555 нм da. Funksiyaning maksimum qiymati birga teng bo‘ladigan tarzda normallashtirilgan. Shunday qilib, yuqorida aytilganlardan kelib chiqadiki, monoxromatik nurlanishning yorug‘lik kattaligi qiymati energetik kattalik qiymati va ko‘z sezgirligiga mutanosibdir.

Umumiy hol

Umumiyroq holatda, nurlanish spektrning nisbatan keng qismini egallaganda, bu qismni ko‘plab kichik qismlarga ajratish mumkin; ularning har biri λ va λ+dλ oralig‘ida joylashadi va kengligi dλ. Ushbu qismlarning har biriga to‘g‘ri keladigan nurlanishni monoxromatik deb qarash mumkin; uning yorug‘lik kattaligi dXv(λ) va energetik kattaligi dXe(λ) ga teng. Spektral diapazonning har bir qismi uchun yuqorida keltirilgan munosabatni yozib, so‘ng yig‘ish (aniqrog‘i, integrallash) amalini bajarsak, quyidagini olamiz:

Xv=683⋅∫380 nm780 nmV(λ)dXe(λ).

Keyingi bayon uchun energetik kattalikning spektral zichligi tushunchasini kiritish qulay. Uning belgisi Xe,λ(λ) — Xe kattaligining spektral zichligi; uning qiymati dXe(λ), kichik spektral intervalga to‘g‘ri keladi; interval chegaralari λ va λ+dλ, deb olinadi; spektral zichlik esa bu qiymatning shu interval kengligiga nisbatiga teng:

Xe,λ(λ)=dXe(λ)dλ.

Ushbu ta’rifni integral ostidagi ifodaga qo‘llab, yorug‘lik kattaligi bilan unga mos energetik kattalik o‘rtasidagi bog‘lanishning umumiy hol uchun o‘rinli bo‘lgan yakuniy munosabatini olamiz:

Xv=683⋅∫380 nm780 nmXe,λ(λ)V(λ)dλ.

Yorug‘lik kattaligining spektral zichligi

Yorug‘lik fotometrik kattaligining spektral zichligi Xv energetik kattalikning spektral zichligiga o‘xshash tarzda aniqlanadi: uning qiymati dXv(λ), kichik spektral intervalga to‘g‘ri keladi; interval chegaralari λ va λ+dλ, deb olinadi; spektral zichlik esa bu qiymatning shu interval kengligiga nisbatiga teng:

Xv,λ(λ)=dXv(λ)dλ.

Kattalikning spektral zichligi tegishli kattalikni ifodalovchi harf bilan, spektral koordinatani ko‘rsatuvchi pastki indeks yordamida belgilanadi. Spektral koordinata sifatida nafaqat to‘lqin uzunligi, balki chastota, yorug‘lik kvantining energiyasi, to‘lqin soni va boshqalar ham bo‘lishi mumkin.

Asosiy yorug‘lik kattaliklari

Asosiy yorug‘lik kattaliklari va ularning energetik analoglari jadvalda keltirilgan.

SI yorug‘lik fotometrik kattaliklari
NomiKattalik belgisiTa’rifiSI birliklari belgisiEnergetik analogi
Yorug‘lik energiyasiQvK∫380 nm780 nmQe,λ(λ)V(λ)dλлм·сNurlanish energiyasi
Yorug‘lik oqimiΦvΦv=dQvdtлмNurlanish oqimi
Yorug‘lik kuchiIvIv=dΦvdΩкдNurlanish kuchi (yorug‘lik kuchining energetik analogi)
Yorug‘lik energiyasining hajmiy zichligiUvUv=dQvdVлм·с·м−3Nurlanish energiyasining hajmiy zichligi
Yorug‘lik chiqishiMvMv=dΦvdS1лм·м−2Energetik nurlanish chiqishi
RavshanlikLvLv=d2ΦvdΩdS1cos⁡εкд·м−2Energetik ravshanlik
Integral ravshanlikΛvΛv=∫0tLv(t′)dt′кд·с·м−2Integral energetik ravshanlik
YoritilganlikEvEv=dΦvdS2лкNurlanish oqimining sirt zichligi
Yorug‘lik ekspozitsiyasiHvHv=dQvdS2лк·сEnergetik ekspozitsiya

Bu yerda dS1 — manba sirtidagi elementning yuzi, dS2 — qabul qilgich sirtidagi elementning yuzi, ε — manba sirtidagi elementga o‘tkazilgan normal bilan kuzatish yo‘nalishi orasidagi burchak.