Yorug‘lik manbai

Bulut Quyosh nurlari bilan o‘ralgan; Quyosh esa issiqlik va yorug‘likning asosiy manbai Yerda.

Yorug‘lik manbai — har qanday obyekt elektromagnit energiyani ko‘rinadigan spektrda chiqaradi. Tabiatiga ko‘ra ular sun’iy va tabiiy.

Gyuygens–Frenel prinsipiga ko‘ra, yorug‘lik manbalari to‘lqinning tarqalish mexanizmiga qarab birlamchi (sun’iy va tabiiy) hamda ikkilamchi (qaytgan) manbalarga bo‘linadi.


Fizikada yorug‘lik manbalari nuqtaviy va uzluksiz manbalar modellari yordamida ideallashtiriladi.

Yorug‘likning paydo bo‘lishi

Yadrosining zaryadi +Ze bo‘lgan atom uchinchi energetik sathdan ikkinchi sathga o‘tganda yorug‘lik fotonining nurlanishi. ---- 1923-yilgacha fiziklarning aksariyati elektromagnit nurlanish kvant xususiyatlariga ega ekaniga ishonishdan bosh tortgan. Buning o‘rniga ular fotonlarning xatti-harakatini moddaning kvantlanishi bilan izohlashga moyil bo‘lgan; masalan, Bor taklif etgan vodorod atomi modelida shunday yondashuv qo‘llangan. Yarim klassik modellarning barchasi tajribalar bilan rad etilgan bo‘lsa-da, ular kvant mexanikasining yaratilishiga olib keldi.

Ma’lumki, moddalar muayyan haroratgacha qizdirilganda yorug‘lik chiqara boshlaydi: masalan, elektr lampochkasidagi volfram tolasi yoki Quyosh, uning sirtidagi harorat taxminan olti ming daraja Selsiy.

Olimlar atomlar energiyasining diskret xususiyatga ega ekanini va har bir atomga xos bo‘lgan muayyan sakrashlar orqali o‘zgarishini aniqlagan. Atom energiyasining mumkin bo‘lgan ushbu qiymatlari energetik yoki kvant sathlari deb ataladi. Elektronlar yuqori energetik sathlardan birida joylashganida, taxminan 10−8 soniyadan so‘ng o‘z-o‘zidan quyi sathga o‘tadi. Bunda quyi holatdan boshqa istalgan holatga o‘z-o‘zidan o‘tish mumkin emas. Bu sath asosiy, qolganlari esa — uyg‘ongan. Normal sharoitda barcha atomlar o‘zining asosiy energetik holatida bo‘ladi. Atomni uyg‘otish uchun unga ma’lum miqdorda energiya berish zarur. Har bir atom uchun uni asosiy holatdan uyg‘ongan holatga o‘tkazadigan eng kichik energiya porsiyasi mavjud (masalan, vodorod uchun bu qiymat 10,1 eV ga teng — bu uning birinchi va ikkinchi energetik sathlari orasidagi farqdir).

Yuqori energetik holatdan quyi holatga o‘tganda energiya porsiyasi nurlanadi — foton. Plank formulasiga ko‘ra, nurlanadigan energiya quyidagicha hisoblanadi:

E=hνnm,

bu yerda h — Plank doimiysi, νnm — n sathidan m sathiga o‘tishda hosil bo‘ladigan foton chastotasi (n>m); uni ushbu sathlarning energiyalari orqali hisoblash mumkin: νnm=En−Emh

Jismning harorati oshgani sari nurlanish tarkibida tobora yuqoriroq chastotalar paydo bo‘ladi. Shunday qilib, bir necha ming darajagacha qizdirilgan jismning nurlanishi uzluksiz spektr: infraqizildan ultrabinafshagacha.

Yorug‘lik intensivligi

Har qanday yorug‘lik manbai o‘zining intensivligi — Poynting vektorining vaqt bo‘yicha o‘rtacha qiymati:

I=⟨|S→|⟩=⟨|[E→×H→]|⟩

Shunday qilib, intensivlik elektromagnit maydon tebranishlari amplitudasining kvadratiga proporsional:

I∼E02∼B02

Intensivlikni elektr maydon kuchlanganligi qiymati orqali quyidagicha ifodalash mumkin:

I=ε0cεμE022,

bu yerda ε0 — dielektrik doimiysi, c=1ε0μ0 — elektrodinamik doimiy (yorug‘lik tezligi vakuumda), εμ — sindirish ko‘rsatkichi bo‘lgan muhitning, μ — magnit singdiruvchanligi bo‘lgan moddaning, ε — dielektrik singdiruvchanligi bo‘lgan moddaning.

Vaqt bo‘yicha o‘rtacha qiymat tushunchasidan foydalanilganda, Poynting vektorining qiymatini odatda cheksiz vaqt oralig‘ida yoki elektr maydon kuchlanganligining o‘zgarishiga xos bo‘lgan vaqtdan ancha katta vaqt oralig‘ida o‘rtachalash nazarda tutiladi. Biroq, intensivlikni qayd etishda o‘rtachalash vaqti fotoqabul qilgichning integrallash vaqti bilan belgilanadi; signalni to‘plash rejimida ishlaydigan qurilmalar (fotoapparatlar, fotoplyonka va hokazo) uchun esa ekspozitsiya vaqti bilan belgilanadi. Shu sababli optik diapazondagi nurlanish qabul qilgichlari energiya oqimining o‘rtacha qiymatiga faqat muayyan vaqt oralig‘ida javob beradi. Ya’ni, fotoqabul qilgichdan olinadigan signal quyidagiga proporsional:

c4π⟨E2⟩τ

Fizikaviy optikaning aksariyat masalalarida, masalan, yorug‘lik interferensiyasi va difraksiyasi bilan bog‘liq masalalarda, asosan maksimum va minimumlarning fazodagi joylashuvi hamda ularning nisbiy intensivligi o‘rganiladi. Shu sababli fazoviy koordinatalarga bog‘liq bo‘lmagan doimiy ko‘paytuvchilar ko‘pincha hisobga olinmaydi. Shu bois odatda quyidagicha qabul qilinadi:

I=⟨E2⟩τ

Virtual makonlarda yorug‘lik manbalarini modellashtirish

Real vaqt rejimida ishlaydigan kompyuter grafikasi ilovalarida, masalan, kompyuter o‘yinlarida, yorug‘lik manbalarining uchta asosiy turi ajratiladi:

Ular fizik olamdagi o‘xshash manbalarni faqat taxminan ifodalaydi. Shunga qaramay, sifatli soyalash modellari, masalan, Fong usulida soyalash bilan birgalikda ancha real tasvirlar yaratish imkonini beradi.

Adabiyotlar

  • Ye. A. Iofis. Fotokino texnikasi / I. Yu. Shebalin. — Moskva: «Sovet ensiklopediyasi», 1981. — B. 109. — 447  b.

Havolalar