Follikulostimullovchi gormon, yoki FSG, follitropin — gonadotrop gormon bo‘lib, gipofizning oldingi bo‘lagida ishlab chiqariladi. U glikoprotein bo‘lib, molekulyar massasi taxminan 30 kDa ni tashkil etadi va α hamda β-subbirliklardan iborat.

U ikkinchi turdagi bazofil hujayralar tomonidan lyuteinlashtiruvchi gormon (LG) bilan birga ishlab chiqariladi.

FSG sintezi va ajralishini gipotalamus dekapeptidi — gonadotropin-rilizing gormoni rag‘batlantiradi. Ushbu gormon vaqti-vaqti bilan ajraladi va bu, asosan, FSG sekretsiyasining pulsli xususiyatini belgilaydi.

T_1/2 FSG uchun taxminan 200 daqiqani tashkil etadi.

FSG tuxumdonlar va urug‘donlardagi nishon hujayralar membranasi retseptorlariga bog‘lanadi, natijada adenilatsiklaza tizimi faollashadi. Hosil bo‘lgan siklik AMF (sAMF) proteinkinazani faollashtiradi, proteinkinaza esa FSG ta’sirini ta’minlovchi oqsillarni fosforillaydi. FSG tuxumdonlarda follikulalarning rivojlanishini va estrogenlar hosil bo‘lishini tezlashtiradi, Sertoli hujayralariga ta’sir etib, spermatogenezni boshlaydi.

Erkak jinsli organizmlarda jinsiy bezlarning yetarlicha rivojlanmasligi, spermatogenezning sekinlashishi, o‘sish va umumiy rivojlanishning buzilishi hamda ikkilamchi jinsiy belgilarning yetarlicha namoyon bo‘lmasligi bilan kechadi.

Urg‘ochi organizmlarda follikulalarning o‘sishi va yetilishi, shuningdek, sut bezlarining rivojlanishi sekinlashadi. Ularda jinsiy kuyikish belgilari kuzatilmaydi (infantilizm) va ular bepusht bo‘lib qoladi.

1. Qondagi FSG konsentratsiyasi va uning vazifalari hayz siklining bosqichiga bog‘liq. Butun sikl davomida tuxumdon gormonlari — estradiol va progesteron — teskari aloqa mexanizmi orqali gipofizning FSG ajratishini boshqaradi.
2. Follikulyar bosqichda FSG tuxumdondagi dominant follikulaning rivojlanishi va undagi ootsitning yetilishini rag‘batlantiradi. FSG lyuteinlashtiruvchi gormon (LG) bilan birga follikulalarda estradiol ishlab chiqarilishini boshlab beradi, shuningdek, testosteronning estradiolga aylanishiga yordam beradi. Sikl o‘rtasida LG darajasining keskin ko‘tarilishi bilan bir vaqtda FSG eng yuqori miqdorda ajraladi. Natijada follikula yorilib, tuxum hujayrasi bachadon (Fallopiy) nayiga chiqadi. FSGning siklning follikulyar bosqichidagi barcha ushbu vazifalari lyutein bosqichida sariq tananing yetarli miqdorda progesteron gormoni ishlab chiqarishiga yordam beradi.
3. Hayz siklining boshida FSG darajasi follikulyar bosqichning oxirgi kunlariga qaraganda yuqoriroq bo‘ladi. Uning eng yuqori ko‘rsatkichi sikl o‘rtasida qayd etiladi, ovulyatsiyadan keyin esa darajasi yana pasayadi. FSG konsentratsiyasining oshishi va follikulyar bosqichdagi ko‘rsatkichlardan yuqori bo‘lishi faqat hayz boshlanishidan oldin kuzatiladi. Shu bilan birga, butun sikl davomida ayollar qonidagi FSG konsentratsiyasi LG konsentratsiyasidan ancha past bo‘ladi.

FSG darajasini aniqlash reproduktiv tizim kasalliklarini aniqlashda muhim tahlillardan biridir. Shuning uchun shifokor quyidagi holatlarda qondagi ushbu gormon konsentratsiyasini tekshirtirishi mumkin:

• ovulyatsiya kuzatilmaganda
• homilani ko‘tara olmaslikda
• bepushtlikda
• hayz sikli buzilishlarida
• tuxumdonlar polikistozi sindromida
• bachadondan qon ketishida
• endometriozda
• jinsiy mayl pasayganda
• jinsiy a’zolarda surunkali yallig‘lanish jarayonlari bo‘lganda
• jinsiy bezlar faoliyati pasayganda

Qondagi FSG konsentratsiyasi hayz siklining kuniga, ayolning yoshiga va reproduktiv salomatligiga bog‘liq. Eng yuqori qiymatlar ovulyatsiya davriga to‘g‘ri keladi. Lyuteinlashtiruvchi gormon va prolaktin kabi FSG ham gipofizda ishlab chiqariladi. Dastlab FSG darajasi asta-sekin ko‘tarilib, follikulalarning o‘sishiga yordam beradi. Keyin LG va FSG darajasi keskin oshadi, buning natijasida follikula qobig‘i yoriladi. Siklning lyuteinlashgan bosqichida FSG darajasi asta-sekin pasayadi. Ayollarda yoshga qarab FSG me’yorlari quyidagi jadvalda ko‘rsatilgan:

FSG me’yori sikl kuniga qarab o‘zgarishi mumkin va lyuteinlashtiruvchi gormon bilan birgalikda baholanadi. Me’yorda ularning o‘zaro nisbati 1,3—2,5 ga 1 bo‘lishi kerak. Agar ko‘rsatkich pasaygan bo‘lsa, muammo ootsitlarning yetilish jarayoniga bog‘liq bo‘ladi. Ko‘rsatkichning oshishi tuxumdonlar polikistozi sindromi mavjudligini ko‘rsatadi.

Follikulostimullovchi gormon tahlili organizmdagi patologik jarayonlarni o‘z vaqtida aniqlash imkonini beradi. Tekshiruv uchun venadan qon namunasi olinadi. Muolaja xonasiga kunning birinchi yarmida, och qoringa borish kerak. Natijani talqin qilishdan oldin FSG darajasi nima sababdan o‘zgarishini o‘rganish zarur. Shu bilan birga qondagi LG darajasini ham aniqlash tavsiya etiladi. Follikulostimullovchi gormon uchun qon tahlili ko‘rsatmalarga muvofiq o‘tkaziladi. Bunday ko‘rsatmalarga quyidagilar kiradi:

• Quyidagi kasallikka shubha: endometrioz;
• Hayz sikli muntazamligining buzilishi;
• Gormonal davolash natijalarini nazorat qilish;
• Jinsiy rivojlanishdagi og‘ishlar;
• Kichik chanoq a’zolaridagi yallig‘lanish jarayonlari;
• Tuxumdonlar polikistozi sindromi.

1. Erkak organizmida FSG urug‘donlar va urug‘ kanalchalarining rivojlanishi hamda faoliyat ko‘rsatishiga yordam beradi, shuningdek, spermatogenezni kuchaytiradi. U Sertoli hujayralarida androgenlarni bog‘lovchi oqsil sintezini rag‘batlantiradi va testosteronning urug‘don ortig‘iga «yetkazilishi»ga ko‘maklashadi. Bu spermatozoidlarning to‘g‘ri yetilishiga yordam beradi. Urug‘don to‘qimalarining me’yoriy faoliyati va Leydig hujayralari tomonidan testosteron ishlab chiqarilishi ham FSGga bog‘liq.
2. Teskari aloqa mexanizmiga ko‘ra, testosteron gipotalamus va gipofizga ta’sir etib, FSG sintezining kamayishiga yordam beradi. Bundan tashqari, urug‘ kanalchalarida ajraladigan ingibin ham FSG darajasiga ta’sir qiladi.
3. Erkaklarda FSG darajasini tekshirish odatda jinsiy bezlar faoliyatining pasayishi va bepushtlikni (ayniqsa, oligozoospermiya yoki azoospermiya holatlarida), shuningdek, jinsiy maylning pasayishi va impotensiyani tashxislash maqsadida tavsiya etiladi.

Qiymatlar XB/ml da berilgan.

Ayollar: I bosqich 2,8-11,3; II bosqich 1,2—9; ovulyatsiya cho‘qqisi 5,8—21; menopauzadan keyin 21,7—153; 1,6—9 yoshli qizlar 0,11—1,6.

Erkaklar: 0,7—11,1.