Mikroevolyutsiya — populyatsiyada chastotasi biroz o‘zgaradigan allellarning bir necha avlod davomida tarqalishi, ya’ni tur ichidagi evolyutsion o‘zgarishlardir. Bunday o‘zgarishlar quyidagi jarayonlar ta’sirida yuz beradi: mutatsiyalar, tabiiy tanlanish, sun’iy tanlanish, genlar oqimi va genetik dreyf. Bu o‘zgarishlar divergensiyaga — populyatsiyalarning bitta tur doirasida bir-biridan farqlanishiga, oxir-oqibat esa yangi turlar hosil bo‘lishiga olib keladi.

Populyatsion genetika — mikroevolyutsion jarayonlarni o‘rganish uchun matematik usullarni taqdim etadigan biologiya sohasi. Ekologik genetika mikroevolyutsiyani tabiatda bevosita kuzatadi. Odatda, kuzatiladigan evolyutsion jarayonlar mikroevolyutsiyaga misol bo‘ladi. Masalan, bakteriya shtammlarining paydo bo‘lib, antibiotiklarga chidamlilik kasb etishi.

Mikroevolyutsiya ko‘pincha makroevolyutsiyaga qarama-qarshi qo‘yiladi. Makroevolyutsiya uzoq geologik vaqt davomida populyatsiyalar darajasida genlar chastotasining sezilarli o‘zgarishini anglatadi. Har bir yondashuv evolyutsion jarayonlarga o‘z hissasini qo‘shadi.

Mikroevolyutsiya atamasining ikkinchi ma’nosi — yangi turlarning hosil bo‘lish jarayonidir.

Bu atamani birinchi bo‘lib Garvard universiteti bitiruvchisi, botanik Robert Grinlif Livitt^[ingl.] Botanical Gazette jurnalida 1909-yilda taklif qilgan. Muallif bu atama bilan shaklsiz holatdan shakl qanday paydo bo‘lishi haqidagi jumboqni ifodalagan.

..Tuxumdan rivojlanadigan organizmda shaklsiz holatdan shaklning yuzaga kelishi, qismlarning ko‘payishi va ular orasida xilma-xillikning tartibli ravishda paydo bo‘lishi haqiqiy evolyutsiya bo‘lib, uning faktlarini har kim tekshirishi mumkin, ammo uning sirini hozirgacha hech kim sezilarli darajada ocha olmagan. Bu mikroevolyutsiya evolyutsiyaning ulkan muammosining ajralmas qismi va uning asosidir. Shu sababli yanada umumiy jarayonni to‘liq anglashdan oldin kichikroq jarayonni tushunishimiz lozim…

Biroq Livitt bu atamani zamonaviy rivojlanish biologiyasini ifodalash uchun ishlatgan deb hisoblash mumkin. «Makroevolyutsiya» va «mikroevolyutsiya» atamalarini hozirgi ma’nolarida birinchi bo‘lib birgalikda rus entomologi Yuriy Filipchenko nemis tilida 1927-yilda chop etilgan «Variabilität und Variation» asarida qo‘llagan. Atamani ingliz tilida so‘zlashuvchi ilmiy jamoatchilikka F. Dobjanskiy o‘zining «Genetika va turlarning kelib chiqishi» kitobi orqali tanishtirgan.

So‘nggi vaqtlarda «mikroevolyutsiya» atamasi evolyutsiyaga qarshi harakat vakillari, xususan, kreatsionistlar orasida ommalashdi. Mikroevolyutsiya makroevolyutsiyadan miqdoriy jihatdan farq qiladi degan taxmin chalg‘ituvchidir. Masalan, ayrim kreatsionistlar bu jarayonlarning asosiy farqi shundaki, mikroevolyutsiya bir necha avlod davomida, makroevolyutsiya esa bir necha ming yil mobaynida sodir bo‘ladi, deb ta’kidlaydi. Aslida, mikro- va makroevolyutsiya ayni bir jarayonni tavsiflaydi. Dunyoning ko‘plab yetakchi ilmiy tashkilotlari, jumladan, AAAS, makro- va mikroevolyutsiya o‘rtasida farq izlashga urinishlar ilmiy asosga ega emas deb hisoblaydi. Biroq bu masala uzil-kesil hal etilgan deb bo‘lmaydi. Masalan, V. Grantning nufuzli «Evolyutsion jarayon» monografiyasida quyidagilar aytiladi:

Mikro- va makroevolyutsiyaning eng chekka ko‘rinishlari orasidagi vaqt miqyosining ulkan farqi bir darajadagi xulosalarni boshqasiga haddan tashqari soddalashtirib tatbiq etishdan ehtiyot bo‘lishni talab qiladi. Mikroevolyutsion o‘zgarishlarning ko‘pi takrorlanishi mumkin va ularni oldindan bashorat qilish mumkin. Bundan farqli ravishda, makroevolyutsiya tarixiy jarayondir.

— Grant V. Evolyutsion jarayon. Evolyutsiya nazariyasining tanqidiy sharhi

1. 1 2 Macroevolution: Its definition, Philosophy and History . Дата обращения: 23 января 2009. Архивировано из оригинала 6 января 2009 года.
2. ↑ Северцов А. С. Теория эволюции. — М.: Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС, 2005. С. 380. ISBN 5-691-01354-8
3. ↑ Leavitt, Robert Botanical Gazette 1909 vol.47 no.1 Jan. A Vegetative Mutant, and the Principle of Homoeosis in Plants . Дата обращения: 2 октября 2017. Архивировано 29 апреля 2019 года.
4. ↑ Microevolution vs. macroevolution . Дата обращения: 23 января 2009. Архивировано из оригинала 31 января 2009 года.
5. ↑ Evolution Press Release . Дата обращения: 23 января 2009. Архивировано из оригинала 20 января 2009 года.
6. ↑ Грант В. Эволюционный процесс. Критический обзор эволюционной теории. — М.: Мир, 1991. — 488 с.

• Mikroevolyutsiya (Kaliforniya universiteti, Berkli)
• [atheism.about.com/od/evolutionexplained/a/micro_macro.htm Mikroevolyutsiya va makroevolyutsiya]