
Elektron paramagnit rezonansi (EPR) — fizik hodisa bo‘lib, uni Yevgeniy Konstantinovich Zavoyskiy Qozon davlat universitetida kashf etgan. Ushbu hodisa asosida spektroskopiyausuli ishlab chiqildi va u SSSR ilmiy kashfiyotlari davlat reyestrida № 85 ilmiy kashfiyot sifatida qayd etilgan; ustuvorlik sanasi — 12-iyul 1944-yil .
Mohiyati
Elektron paramagnit rezonans hodisasining mohiyati juftlashmagan elektronlarning elektromagnit nurlanishni yutishidan iborat. Elektronning spini va unga bog‘liq magnit momenti.
Agar erkin radikalni natijaviy impuls momenti J ga ega holda magnit maydon kuchlanganligi B0 bo‘lgan sharoitda joylashtirsak, J nolga teng bo‘lmaganida, magnit maydonda energetik sathlarning aynishi bartaraf etiladi va magnit maydon bilan o‘zaro ta’sir natijasida 2J+1 ta energetik sathning joylashuvi quyidagi ifoda bilan tavsiflanadi: W = gβB0M, (bunda М = +J, +J-1, …-J) va sathlar Zeyeman ta’siri tufayli magnit maydonning J magnit momenti bilan o‘zaro ta’siri orqali aniqlanadi. Elektronning energetik sathlari ajralishi rasmda ko‘rsatilgan.
Agar endi paramagnit markazga elektromagnit maydonni ν chastotada, qutblangan holda, magnit maydon B0 vektoriga perpendikulyar tekislikda yo‘naltirsak, u ΔМ = 1 tanlash qoidasiga bo‘ysunadigan magnit dipol o‘tishlarini yuzaga keltiradi. Elektron o‘tish energiyasi foton energiyasiga, ya’ni elektromagnit to‘lqin energiyasiga teng bo‘lganda, rezonans tarzda mikroto‘lqinli nurlanish yutiladi. Demak, rezonans sharti magnit rezonansning fundamental munosabati bilan belgilanadi:
Mikroto‘lqin maydoni energiyasining yutilishi sathlar orasida bandliklar farqi mavjud bo‘lgandagina kuzatiladi.
Issiqlik muvozanatida Zeyeman sathlari bandliklari orasida kichik farq mavjud bo‘ladi; u Boltsman taqsimoti = exp(gβB0/kT). Bunday tizimda o‘tishlar qo‘zg‘atilganda energetik qavatlarning bandligi juda tez tenglashishi va mikroto‘lqin maydonining yutilishi yo‘qolishi kerak. Biroq amalda elektronning nurlanishsiz dastlabki holatiga qaytishiga olib keladigan ko‘plab turli o‘zaro ta’sir mexanizmlari mavjud. Quvvat ortganda yutilish intensivligining o‘zgarmasligi relaksatsiyaga ulgurmaydigan elektronlar hisobiga yuzaga keladi va to‘yinish deb ataladi. To‘yinish mikroto‘lqin nurlanishining yuqori quvvatida paydo bo‘ladi hamda EPR usuli bilan markazlar konsentratsiyasini o‘lchash natijalarini sezilarli darajada buzishi mumkin.
Usulning ahamiyati
EPR usuli paramagnit markazlar haqida noyob ma’lumot beradi. U aralashma ionlarini, ularning panjaraga izomorf tarzda kirishini hisobga olib, mikrokiritmalardan aniq farqlaydi. Bunda kristallda: valentligi, koordinatsiyasi, mahalliy simmetriyasi, elektronlarning gibridlanishi, elektronlarning soni va qaysi strukturaviy o‘rinlarda joylashishi, ushbu ion joylashgan nuqtadagi kristall maydon o‘qlarining yo‘nalishi, kristall maydonning to‘liq tavsifi hamda kimyoviy bog‘ haqida batafsil ma’lumot olinadi. Eng muhimi, bu usul kristallning turli tuzilishga ega sohalaridagi paramagnit markazlar konsentratsiyasini aniqlash imkonini beradi.
Biroq EPR spektri nafaqat kristalldagi ionning, balki kristallning o‘zining ham tavsifi bo‘lib, undagi elektron zichligining taqsimoti, kristall maydoni, kristalldagi ionlik-kovalentlik xususiyatlari va nihoyat, shunchaki mineralning diagnostik tavsifi hisoblanadi, chunki har bir ion har bir mineralda o‘ziga xos noyob parametrlarga ega. Bunday holatda paramagnit markaz o‘ziga xos zond vazifasini bajarib, o‘z mikroatrofining spektroskopik va strukturaviy xususiyatlarini ko‘rsatadi.
Bu xususiyat spin-belgilar va zondlar deb ataladigan usulda ham qo‘llanadi. Bu usul o‘rganilayotgan tizimga barqaror paramagnit markaz kiritishga asoslangan. Bunday paramagnit markaz sifatida, odatda, nitroksil radikali ishlatiladi; u anizotrop g va A tenzorlari bilan tavsiflanadi..
Spektrlarni qayd etish texnikasi
Spektrometrlarning ikkita asosiy turi mavjud: birinchisi namunaga uzluksiz, ikkinchisi esa impulsli ta’sir ko‘rsatishga asoslangan.
Uzluksiz nurlanishli spektrometrlarda odatda rezonans yutilish chizig‘i emas, balki ushbu chiziqning hosilasi qayd etiladi. Buning sababi, birinchidan, murakkab spektrlarda alohida chiziqlar aniqroq namoyon bo‘ladi, ikkinchidan esa birinchi hosilani qayd etish texnik jihatdan qulayroq. Magnit maydonning rezonans qiymati birinchi hosilaning nol chizig‘i bilan kesishgan nuqtasiga mos keladi; chiziq kengligi maksimum va minimum nuqtalari orasidagi masofa bilan o‘lchanadi.
| Diapazon | λ, мм | ν, ГГц | B0, Тл |
|---|---|---|---|
| L | 300 | 1 | 0.03 |
| S | 100 | 3 | 0.11 |
| C | 75 | 4 | 0.14 |
| X | 30 | 10 | 0.33 |
| P | 20 | 15 | 0.54 |
| K | 12.5 | 24 | 0.86 |
| Q | 8.5 | 35 | 1.25 |
| U | 6 | 50 | 1.8 |
| V | 4.6 | 65 | 2.3 |
| E | 4 | 75 | 2.7 |
| W | 3.1 | 95 | 3.4 |
| F | 2.7 | 110 | 3.9 |
| D | 2.2 | 140 | 4.9 |
| - | 1.6 | 190 | 6.8 |
| - | 1 | 285 | 10.2 |
Yuqoridagi tenglamadan ko‘rinadiki, mikroto‘lqin energiyasining rezonans yutilishi to‘lqin uzunligi o‘zgarganda yoki magnit maydon kuchlanganligi o‘zgarganda yuz berishi mumkin. EPR spektrlari odatda mikroto‘lqin nurlanishining chastotasi o‘zgarmas holda, magnit maydonni o‘zgartirish orqali qayd etiladi. Buning sababi mikroto‘lqin texnikasi elementlarining o‘ziga xos xususiyatlari bo‘lib, ular tor o‘tkazish polosasiga ega. Usul sezgirligini oshirish uchun magnit maydonning yuqori chastotali modulyatsiyasi qo‘llanadi; magnit maydon B0, bunda yutilish spektrining hosilasi qayd etiladi. EPR qayd etish diapazoni mikroto‘lqin nurlanishining ν chastotasi yoki λ to‘lqin uzunligi va unga mos magnit maydon kuchlanganligi B0 bilan belgilanadi (jadvalga qarang).
Eng ko‘p tajribalar X va Q to‘lqin diapazonlarida o‘tkaziladi. Buning sababi shundaki, bunday qayd chastotalariga mo‘ljallangan asboblarning mikroto‘lqinli to‘lqin uzatgich traktlari o‘sha davrda ishlab chiqilgan radiolokatsiya texnikasining elementlar bazasi asosida tayyorlangan. Bunday EPR spektrometrlarida magnit maydon elektromagnit yordamida hosil qilinadi. Usul imkoniyatlari mikroto‘lqinlarning yanada yuqori chastota diapazonlariga o‘tilganda sezilarli darajada kengayadi. Millimetr diapazonidagi EPR spektroskopiyasining quyidagi afzalliklarini qayd etish mumkin:
- Millimetr diapazonidagi EPR spektroskopiyasining asosiy afzalligi — g-faktor bo‘yicha yuqori spektral ajratuvchanlik bo‘lib, u qayd etish chastotasi ν yoki tashqi magnit maydon kuchlanganligiga B0 mutanosib (yuqoridagi rasmga qarang).
- ν > 35 ГГц bo‘lganda, qo‘zg‘atilgan spinlar sonining qayd etish chastotasiga eksponensial bog‘liqligi tufayli paramagnit markazlarning to‘yinishi mikroto‘lqin qutblovchi maydonining kichikroq qiymatida yuz beradi. Bu hodisadan paramagnit markazlarning relaksatsiyasi va dinamikasini o‘rganishda muvaffaqiyatli foydalaniladi.
- Yuqori magnit maydonlarda paramagnit markazlarning o‘zaro kross-relaksatsiyasi sezilarli darajada kamayadi, bu esa o‘rganilayotgan tizim haqida yanada to‘liq va aniq ma’lumot olish imkonini beradi.
- Millimetr diapazonlarida EPR usulining tartibsiz tizimlarning magnit maydondagi orientatsiyasiga sezgirligi ortadi.
- Ushbu diapazonlarda mikroto‘lqin kvantlari energiyasi yuqoriroq bo‘lgani sababli, nol maydondagi ajralishi katta bo‘lgan.
- spin tizimlarini o‘rganish imkoniyati paydo bo‘ladi. Yuqori magnit maydonlarda EPR spektrlarini qayd etganda, ikkinchi tartibli effektlar kamayishi sababli spektrlar soddaroq bo‘ladi.
- Yuqori magnit maydonlarda ENDOR kabi impulsli usullar ko‘proq ma’lumot beradi.
Magnit maydonni 1.5 Тл dan yuqori qiymatga yetkazish uchun ν > 35 ГГц da elektromagnitlardan foydalanish klassik magnitlarning fundamental cheklovlari sababli imkonsiz bo‘lib chiqdi. Shu bois millimetr diapazonidagi EPR spektrometrlarida kriostat va o‘ta o‘tkazuvchan solenoid. D-diapazonidagi birinchi ko‘p funksiyali EPR spektrometri XX asrning 70-yillarida SSSR Fanlar akademiyasining Kimyoviy fizika institutida professor Ya. S. Lebedev rahbarligida ishlab chiqilib, past o‘lchamli birikmalarni EPR usulida tadqiq etish guruhi ishtirokida, Kimyoviy fizika institutining Chernogolovka shahridagi bo‘limi (hozirgi Kimyoviy fizika muammolari instituti RFA) va Ukraina SSR Fanlar akademiyasining Donetsk fizika-texnika institutida L. G. Oranskiy rahbarligida yaratilgan. Usulning yuqorida qayd etilgan afzalliklari D-diapazonidagi EPR yordamida turli tizimlarni tadqiq etishda namoyish etildi. XX asr oxirida Germaniyaning Bruker kompaniyasi W-diapazonidagi EPR spektrometrlarining kichik seriyasini ishlab chiqarishni boshladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
- S. A. Altshuler, B. M. Kozyrev. Elektron paramagnit rezonansi. Moskva: Fizmatgiz, 1961.
- S. A. Altshuler, B. M. Kozyrev. Oraliq guruh elementlari birikmalarining elektron paramagnit rezonansi. Moskva: Nauka, 1972.
- M. A. Ondar, A. A. Dubinskiy, O. Ya. Grinberg, Ya. S. Lebedev. 2 mm diapazonidagi EPR spektrlari asosida nitroksil biradikallarining magnit parametrlarini aniqlash. // Strukturaviy kimyo jurnali, № 4. −1981. — B. 27–33.
- A. A. Galkin, O. Ya. Grinberg, A. A. Dubinskiy, N. N. Kabdin, V. N. Krymov, V. I. Kurochkin, Ya. S. Lebedev, L. G. Oranskiy, V. F. Shuvalov. Eksperiment asboblari va texnikasi, 4 (1977), 284—284.
- V. I. Krinichniy. Kondensatsiyalangan tizimlarning 2 mm to‘lqin diapazonidagi EPR spektroskopiyasi. Boka-Raton: CRC Press, 1995.
- A. I. Novojilov / Nurlantirilgan fenakitda elektron paramagnit rezonans / M. I. Samoylovich, Alla Nikolayevna Karachkovskaya. // Jurnal: strukturaviy kimyo. 1970. — 11-jild. — № 3. — B. 428–432.
- A. I. Novojilov, M. I. Samoylovich, A. N. Karachkovskaya. 1970. Nurlantirilgan fenakit Be2SiO4 da elektron paramagnit rezonans. Strukturaviy kimyo jurnali, 11-jild, 393–396-betlar.