Posted inFizika

Elektr energiyasi nima

Elektr energiyasi (yoki elektr energiya) — fizikaga oid atama bo‘lib, u texnikada va kundalik hayotda elektr energiyasining miqdorini, ya’ni generator tomonidan elektr tarmog‘iga uzatiladigan yoki iste’molchi tarmoqdan oladigan energiya miqdorini ifodalash uchun keng qo‘llanadi. Elektr energiyasini ishlab chiqarish va iste’mol qilishning asosiy o‘lchov birligi — kilovatt-soat (va uning karrali birliklari). Aniqroq tavsiflash uchun quyidagi ko‘rsatkichlardan foydalaniladi: kuchlanish, chastota va fazalar soni (o‘zgaruvchan tok uchun), nominal va maksimal elektr toki.

Elektr energiyasi, shuningdek, ulgurji bozor ishtirokchilari (energiya sotuvchi kompaniyalar va ulgurji bozorda qatnashuvchi yirik iste’molchilar) ishlab chiqaruvchi kompaniyalardan sotib oladigan tovardir. Chakana bozor ishtirokchilari esa elektr energiyasini energiya sotuvchi kompaniyalardan xarid qiladi. Xalqaro savdoda elektr energiyasining narxi odatda har bir kilovatt-soat uchun sentlarda yoki ming kilovatt-soat uchun dollarda ifodalanadi. Elektr energiyasi (elektroenergiya) — uni ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash va iste’mol qilishning texnologik jarayonida berilgan kuchlanish ta’sirida elektromagnit maydonning ish bajarish qobiliyatidir.

Dunyoda elektr energiyasini ishlab chiqarish

Jahonda elektr energiyasi ishlab chiqarish dinamikasi (yil — mlrd kVt*soat):

  • 1890 — 9
  • 1900 — 15
  • 1914 — 37,5
  • 1950 — 950
  • 1960 — 2300
  • 1970 — 5000
  • 1980 — 8250
  • 1990 — 11800
  • 2000 — 14500
  • 2005 — 18138,3
  • 2007 — 19894,9
  • 2013 — 23127
  • 2014 — 23536,5
  • 2015 — 24255
  • 2016 — 24816

Dunyoda elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi eng yirik mamlakatlar — Xitoy va AQSH bo‘lib, ular dunyoda ishlab chiqariladigan elektr energiyasining mos ravishda 24 % va 18 % ini ishlab chiqaradi. Ularga nisbatan 4 baravar kam elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi mamlakatlar[manba 780 kundan beri ko‘rsatilmagan] — Hindiston, Rossiya va Yaponiya.

2012-yildan boshlab Xitoy elektr energiyasini yillik ishlab chiqarish hajmi bo‘yicha yetakchi o‘rinni egalladi (6,14 trln kVt⋅soat, 2016-yil).

Elektr energiyasini sanoat usulida ishlab chiqarish

Taraqqiyotning sanoatlashtirish davrida elektr energiyasining asosiy qismi sanoat usulida elektr stansiyalarida.

Elektr stansiyasi turi Rossiyada ishlab chiqarilgan elektr energiyasi ulushi (2000 y. ) Rossiyada ishlab chiqarilgan elektr energiyasi ulushi (2016 y. ) Dunyoda ishlab chiqarilgan elektr energiyasi ulushi (1973 y. ) Dunyoda ishlab chiqarilgan elektr energiyasi ulushi (2015 y. ) Elektr energiyasiga aylantiriladigan energiya ulushi Elektr energiyasini ishlab chiqarishdagi energiya yo‘qotishlari ulushi
Issiqlik elektr stansiyalari (IES) 67 %; 582,4 mlrd kVt·soat 64,2 %; 687,8 mlrd kVt·soat 75,2 %; 66,3 %;
Gidroelektr stansiyalar (GES) 19 %; 164,4 mlrd kVt·soat 17,3 %; 186,7 mlrd kVt·soat 20,9 % 16,0 %
Atom elektr stansiyalari (AES) 14 %; 128,9 mlrd kVt·soat 18,6 %; 196,4 mlrd kVt·soat 3,3 % 10,6%

So‘nggi vaqtlarda ekologik muammolar, qazilma yoqilg‘i tanqisligi va uning geografik jihatdan notekis taqsimlangani sababli elektr energiyasini quyidagi vositalar yordamida ishlab chiqarish maqsadga muvofiq bo‘lib bormoqda: shamol energetikasi qurilmalari, quyosh batareyalari, kichik gaz generatorlari.

Ayrim mamlakatlarda, masalan, Germaniyada, uy xo‘jaliklarining elektr energiyasi ishlab chiqarishga sarmoya kiritishini rag‘batlantiruvchi maxsus dasturlar qabul qilingan.

Jahon elektr energiyasi bozori

2017-yilda jahon elektr energiyasi bozorining qiymati 5,61 mlrd AQSH dollariga baholangan. Elektr energiyasi oldi-sotdisi hajmining qariyb 9/10 qismi Yevropa mamlakatlariga to‘g‘ri keladi. Eng yirik eksportchilar: Fransiya (1,75 mlrd AQSH dollari), Germaniya (731 mln AQSH dollari), Niderlandiya (410 mln AQSH dollari), Ispaniya (358 mln AQSH dollari), Bosniya va Gersegovina (294 mln AQSH dollari). Eng yirik importchilar: Italiya (2,21 mlrd AQSH dollari), Buyuk Britaniya (1,07 mlrd AQSH dollari), Marokash (360 mln AQSH dollari), Gretsiya (328 mln AQSH dollari).

Havolalar