Diodlar qanday ishlaydi

Diodlar — ikkita faol elektrod (anod va katod) hamda ikkita chiqish (terminal)ga ega bo‘lgan, tokni faqat bitta yo‘nalishda o‘tkazadigan qurilma ekanini bilamiz. Diodlarning asosiy vazifalaridan biri — tok oqimini bir yo‘nalishda to‘sib, boshqa yo‘nalishda esa tok o‘tishiga ruxsat berishdir.

Diodlar qanday ishlaydi?

Diodlarning qo‘llanilishini bilishdan oldin shuni bilish kerakki, ideal diod odatda plastmassa yoki shisha korpusga joylanadi va unda katod tomoni belgilanadi. Diod ikki xil holatda ishlaydi: u yoki to‘g‘ri qutblangan (forward-biased), yoki teskari qutblangan (reverse-biased) bo‘ladi.

TO‘G‘RI QUTBLANGAN (FORWARD-BIASED)	TESKARI QUTBLANGAN (REVERSE-BIASED)
Tok anoddan katodga oqadi.	Tok katoddan anodga oqadi.

Keling, P–N o‘tishli (P–N junction) turdagi diodni ko‘rib chiqamiz;

Agar diod to‘g‘ri qutblangan bo‘lsa, P-tur soha kuchlanish manbaining musbat qutbiga, N-tur soha esa manbaning manfiy qutbiga ulanadi. Elektronlar manfiy qutb tomondan tortilib, P-tur material bilan kovalent bog‘ (covalent bond) hosil qiladi.

Shu sababli, hech qanday to‘siqsiz, PN-o‘tishli diod (PN-junction diode) qisqa tutashuv (short circuit) kabi tutadi.

Diod teskari qutblanganda esa P-tur soha manbaning manfiy qutbiga, N-tur soha esa musbat qutbiga ulanadi. Musbat qutb N-tur sohaga ulanganligi sababli, erkin elektronlar musbat qutb ta’sirida o‘sha soha tomonga tortiladi.

Diodlarning qo‘llanishi va ishlatilish sohalari

Diodlarning turli xil turlari mavjud va ular juda ko‘p usullarda qo‘llaniladi.

Eng asosiy vazifa — signalning bir qismini olib tashlash orqali o‘zgaruvchan tokni (AC) o‘zgarmas tokka (DC) aylantirishdir. Bu xususiyat ularni to‘g‘rilagich (rectifier) qiladi. Diodlar elektr kalitlarida ham ishlatiladi va kuchlanish sakrashi (spike)ni oldini olishi mumkinligi uchun impulsdan himoya qilgichlarda (surge protectors) qo‘llaniladi.
Diodlar raqamli mantiq (digital logic) amallarini bajarishga yordam beradi. Zamonaviy protsessorlarda mantiqiy elementlar (logic gates)ga o‘xshash tarzda millionlab diodlar ishlatiladi.
Ular ta’minot (supply)dan keladigan signallarni ajratib (isolation) olish uchun qo‘llaniladi. Masalan, diodlarning eng muhim qo‘llanishlaridan biri — AC tokdan manfiy signallarni olib tashlashdir. Bu signal demodulyatsiyasi (signal demodulation) deb ataladi. Ushbu vazifa asosan radiolarda filtr tizimi sifatida ishlatiladi: tashuvchi to‘lqin (carrier wave)dan radio signallarni ajratib olish uchun.
Ular quvvat manbalari (power supplies) va kuchlanish ikki baravar oshirgichlar (voltage doublers)ni yaratishda ham ishlatiladi. To‘liq to‘lqinli to‘g‘rilagich (full wave rectifier) kuchlanishni yanada barqaror yetkazib berishga yordam beradi. Diodni kondensator bilan birga qo‘llash kichik AC kuchlanishni ko‘paytirib, juda yuqori kuchlanish hosil qilishga yordam beradi.
Yorug‘lik chiqaruvchi diodlar (light emitting diodes) yoki LEDlar sensorlarda, lazer qurilmalarida hamda boshqa ko‘plab yoritish qurilmalarida ishlatiladi.
Zener diodlar kuchlanish rostlagichlar (voltage regulators) sifatida ishlatiladi, varaktorlar (varactors) elektron sozlash (electronic tuning)da qo‘llaniladi, varistorlar (varistors) esa AC liniyalaridagi ta’sirlarni bostirish (suppressing AC lines) uchun ishlatiladi.
Diodlar operatsion kuchaytirgichlar (op-amps) va tranzistorlar (transistors)ning asosini tashkil etadi.

Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ

Diod nima?

Diod — ikki chiqishli (two-terminal) elektron komponent bo‘lib, elektr tokini asosan bitta yo‘nalishda o‘tkazadi.

Diodlar AC tokni DC tokka aylantirishga yordam beradimi?

Ha, diodlar AC tokni DC tokka aylantirishga yordam beradi.

Diodning ishlashining ikki holati qaysilar?

Diod ikki holatda ishlaydi: To‘g‘ri qutblangan holat (Forward-biased condition) Teskari qutblangan holat (Reverse-biased condition)

Diodning uchta qo‘llanilishini sanab bering.

LEDlar sensorlar va lazer qurilmalarida ishlatiladi. Zener diodlar kuchlanish rostlagich sifatida ishlatiladi. Diodlar raqamli mantiq amallarini bajarishga yordam beradi.

Yorug‘lik chiqaruvchi diod nima?

Yorug‘lik chiqaruvchi diod — elektr toki undan o‘tganda yorug‘lik chiqaradigan yarimo‘tkazgich (semiconductor) qurilmadir.