Chinoz haqida

Shahar
Chinoz
oʻzb. Chinoz / Чиноз
40°56′15″ sh. k. 68°45′28″ shq. u.HGЯO
Mamlakat  Oʻzbekiston
Viloyat Toshkent
Tuman Chinoz
Tarixi va geografiyasi
Tashkil topgan davri Milodiy 1-ming yillik
Ilk bor tilga olingan davri Milodiy VIII asr
Avvalgi nomlari Chinoch, Chinachket, Chinanchiket, Chinos, Chinoz
Shahar maqomini olgan yili: 1972
Markazining balandligi 275 m va 252 m
Vaqt mintaqasi UTC+5:00
Aholisi
Aholi soni ↗21 481 kishi (1989)
Aholi zichligi 0,35 kishi/km² kishi/km²
Milliy tarkibi oʻzbeklar
Rasmiy til oʻzbek tili
Raqamli identifikatorlar
Pochta indeksi 111602111601
Чиназ на карте
Чиназ
Chinoz
Чиназ на карте
Чиназ
Chinoz
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Chinoz (oʻzb. Chinoz / Чиноз) — shahar (1972-yildan), Chinoz tumanining maʼmuriy markazi, Toshkent viloyatida, Oʻzbekistonda.

Tarixi

Ilk oʻrta asrlar davri

Chinanchiket ilk oʻrta asrlarda shakllangan boʻlib, dasht xalqlari va Gʻarbiy xoqonlik markazi bilan savdo aloqalari faollashganini ifodalagan. Parak vodiysining oʻrta oqimida, voha bilan dasht tutashgan hududda 6 ta shahardan iborat markaz yuzaga kelgani bejiz emas. Ulardan biri — Ming Oʻrik shahristoni yangi mulkning poytaxtiga aylangan.

Choch vohasidagi shaharlar sonining koʻpayishi va ularning hududiy joylashuvi iqtisodiy hamda ijtimoiy-siyosiy taraqqiyot omillari bilan bogʻliq edi. Shahar manzillarining eng katta tizmasi Yaksart (Sirdaryo) boʻylab choʻzilgan. Ular orasida Yaksartdan oʻtish joyi yaqinidagi shaharlar alohida ahamiyat kasb etgan: Banoket (Shohruxiya) va Chinanchiket (Chinoz).

Bu yerda mustahkamlangan shaharning vujudga kelishi VI—VII asrlarga toʻgʻri keladi. Uning ravnaq topgan davri esa XI—XII asrlarga toʻgʻri kelib, oʻsha paytda shahar 40 ga maydonni egallagan. Somoniylar davrida shimoliy yoʻlning ahamiyati ortgan: Sugʻddan Shoshga boruvchi yoʻnalish.

Tarhi kvadrat shaklidagi, 24 ga maydonni egallagan va Chinachket tomon Chirchiq daryosidan oʻtish joyini himoya qilgan qalʼa aniqlangan. Bu shaharning xarobalari Chirchiq boʻyidagi Chinoz qishlogʻida joylashgan.

1960-yillarda Chinozdan topilgan, IX—XI asrlarga oid kumush tangalar xazinasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Davlat tarix muzeyiga topshirilgan. Xazinada Markaziy Osiyoning turli hududlariga mansub koʻplab turdagi va xildagi tangalar boʻlib, bu oʻsha davrda ham savdo aloqalari rivojlanganidan dalolat beradi. Xazinaning umumiy ogʻirligi 12,5 kg.

Tadqiqotlar Qoraxoniylar hukmronligi davrida hozirgi Chinoz hududida qisqa muddat dirhamlar zarb qilinganini koʻrsatgan. Biroq tangalarda zarbxona nomi boshqacha — Chinanchiket shaklida qayd etilgan. Qoʻlyozma manbalarda ham shahar Chinanchiket deb atalgan.

Oʻrta asrlarda Chinoz Sirdaryoning narigi qirgʻogʻiga oʻtishdan oldin karvonlar toʻxtaydigan shahar boʻlgan. U savdo ayirboshlash maskani va hunarmandchilik markazi sifatida ham xizmat qilgan. Chinachketda harbiy garnizonlar joylashgan.

Yu. F. Buryakov «Ilk feodalizm davrida Toshkent vohasining shahar madaniyati» kitobida Chinachketni quyidagicha tasvirlaydi: «Bu yerda shaharlar daryodan oʻtish va karvonlar toʻxtash joylari, savdo ayirboshlash manzillari, hunarmandchilik markazlari hamda harbiy garnizonlar toʻplangan maskanlar sifatida rivojlangan. Bular Chinachket, Danfegaket, Banunket, Choch madinasi, Nujket, Jabgʻuket, Xotunketdir».

Bu xususiyatlarning barchasi shaharlarning topografiyasi va tuzilishida ham aks etgan. Qalʼalar (Nujket, Jabgʻuket, Kuhisim) bilan bir qatorda, ark, shahriston va rivojlanib borayotgan hunarmandchilik rabodiga ega odatiy oʻrta asr shaharlari (Choch madinasi, Tunket, Tukket, Danfeganket), dashtdan haydab keltirilgan chorva uchun keng maydonlari hamda koʻchmanchilar toʻxtaydigan joylari boʻlgan shaharlar (Chinachket), shuningdek, togʻoldi hududlarida uncha rivojlanmagan savdo ayirboshlash manzillari (Farnket, Ardalan­ket) shakllangan.

Rossiya imperiyasi davri

Chinoz, 18-asr
Chinoz yaqinidagi parom oʻtish joyi tasvirlangan goʻsht ekstraktining nemis reklamasi (1907-yil)

Yangi Chinoz posyolkasi 4-aprel 1866-yilda Turkiston viloyati harbiy gubernatori vazifasini bajaruvchi general-mayor Romanovskiy tomonidan asos solingan.

Istehkom barpo etilgani haqidagi raport:

Turkiston viloyati harbiy gubernatori vazifasini bajaruvchidan Orenburg harbiy okrugi qoʻshinlari qoʻmondoniga; 4-aprel 1866-yil, №370. (Qayd: «25-aprel 1866-yilda olingan»). Turkiston okrugi arxivi, 1666-yil, №30. Orenburg korpusi shtabi.

Qoʻshinlarimiz hozir bir joyga jamlanganidan foydalanib, ish olib borish uchun qulay vaqtni qoʻldan boy bermaslik maqsadida Chinoz istehkomini boshqa joyga — Sirdaryoning oʻng qirgʻogʻiga, Chirchiq daryosi unga quyiladigan yerga koʻchirishni maʼqul topdim.

Istehkomni koʻchirishga Eski Chinozning mudofaa inshootlari joylashuvidagi noqulayliklar, qalʼa ichida suvning yetishmasligi hamda havoning nosogʻlomligi sabab boʻldi. Chunki sharq tomondan istehkomga deyarli taqalib turgan botqoqliklardan koʻtariladigan bugʻlar garnizon salomatligiga juda zararli taʼsir qilib, isitma va shunga oʻxshash kasalliklarni keltirib chiqarardi.

Yangi istehkom oʻrni shunisi bilan muhimki, uning mudofaa inshootlaridan daryoning oʻng va chap qirgʻogʻidagi barcha oldinda yotgan hududlarni bemalol oʻqqa tutish mumkin. Bundan tashqari, Chirchiq daryosida yilning istalgan vaqtida oʻtish mumkin boʻlgan yagona kechuv ham istehkomning oʻt ochish hududida joylashgan.

Bu joyning daryoga yaqinligi paroxodlarimiz uchun qulay va butunlay xavfsiz toʻxtash joyini taʼminlaydi. Bu ham katta ahamiyatga ega, chunki Julak istehkomidan boshlab daryo boʻylab 800 verst masofada paroxodlar uchun birorta ham xavfsiz toʻxtash joyi yoʻq.

Chinoz atrofiga tashrif buyurgan Tomas Allenning velosipedda dunyo boʻylab sayohati albomidan olingan 1891-yilgi tarixiy suratlar. Bu suratlar befarq boʻlmagan bir inson tufayli tasodifan olovdan saqlab qolingan. Xyustonda eski uy buzilayotganida ishchilar binodan topilgan chiqindilarni yoqishayotgan edi. Qadimiy fotosuratlar albomi ham chiqindi deb hisoblangan. Tasodifan oʻtib ketayotgan kishi albomga eʼtibor qaratib, uni yoqmoqchi boʻlganlardan sotib olgan.
19-noyabr. Chinoz. Tuyalarning Sirdaryodan oʻtadigan paromdan tushirilishi.
19-noyabr, 1891-yil. Chinoz. Tomas Allen velosipedi bilan bozorda.
19-noyabr, 1891-yil. Chinoz. Tuyalarning Sirdaryodan oʻtadigan paromdan tushirilishi.
19-noyabr, 1891-yil. Chinoz. Qirgʻizlar va sartlar shahardan velosipedda chiqib ketayotgan Tomas Allenning ortidan otlarda quvmoqda.
16-noyabr. Samarqanddan Chinozga boradigan yoʻlda Zarafshon daryosidan oʻtganidan soʻng Tomas Allen velosipedlarini aravadan tushirmoqda.
19-noyabr, 1891-yil. Chinoz. Bozor tomon yoʻlda. Velosiped minib ketayotgan Tomas Allenning ortidan qiziquvchan qirgʻizlar va sartlar otlarda quvmoqda.
1890-yilda Chinoz atrofiga tashrif buyurgan Pol Nadarning fotoplyonkalari. Istanbuldan Toshkentga: 16-qism. Tarantasda.
Choyxona. Chinoz, 1890-yil.
Chinoz. Choyxonachi.
Chinoz, 1890-yil.
Sirdaryo. Chinoz yaqinidagi parom oʻtish joyi.
Sirdaryo. Chinoz yaqinidagi parom oʻtish joyi.
Sirdaryo. Chinoz yaqinidagi parom oʻtish joyi.
Daladagi manzara.
Chinoz aholisi, 1890-yil.
Chinoz koʻchasidagi tuyalar, 1890-yil.
Chinozdagi oʻtish joyining paromchisi.
Chinozdan Toshkentga boradigan yoʻlda, 1890-yil.
Chinozdagi oʻtovlar, 1890-yil.

Sovet davri

Mustaqillikka erishilgandan keyingi davr

Xalq orasida shaharning «Rus Chinozi» va «Oʻzbek Chinozi» degan 2 ta nomi qoʻllanadi. Ular mos ravishda shaharning hozirgi va eski, inqilobdan oldingi qismlarini anglatadi.

Geografiyasi

Shahar Chirchiq va Sirdaryo daryolari qoʻshiladigan joyda joylashgan va baliqchilik shahri sifatida tanilgan. Shaharda 63 km janubi-gʻarbroqda joylashgan temiryoʻl stansiyasi bor; bu masofa Toshkentga nisbatan hisoblangan. Chinoz orqali Toshkent—Termiz M-39 magistral avtomobil yoʻli oʻtadi.

Toshkent viloyatining sxematik xaritasi

Sanoati

Shahardagi sanoat korxonalari: paxta tozalash zavodi, qurilish materiallari va konstruksiyalari kombinatlari, noruda materiallar kombinatlari.

Aholisi

Aholi soni
19391959197019791989
5041↗7901↗10 975↗13 959↗21 481

Aholining milliy tarkibida oʻzbeklar asosiy oʻrinni egallaydi.

Mashhur shaxslar

  • Oxunova, Tursunoy — ikki marta Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan, S. M. Kirov nomidagi kolxozning mexanizatsiyalashtirilgan paxtakorlar brigadasi brigadiri.
  • Valliulin Shaybek — koʻplab davlat mukofotlari sovrindori, Chinoz shahridagi paxta tozalash zavodining bosh muhandisi.

Oʻsimlik va hayvonot dunyosi

Chinoz yaqinida yashagan Turon yoʻlbarsi

Tarixchilarning oʻsha davrdagi qaydlariga koʻra, Chinoz atrofida XVIII asr oxirigacha yoʻlbarslar yashagan. Xususan, 1871-yilda mazkur hududga sayohat qilgan V. A. Poltoratskiyning «Xotiralar» kitobida quyidagilar yozilgan:

«Aytish kerakki, men Turkistonda boʻlgan paytimning oʻzida bu yerda, aynan Chinozda, shahar ichida yoʻlbars paydo boʻlishi bilan bogʻliq ikkita gʻayrioddiy voqea yuz bergan.

Oʻtgan yili ham, joriy (1871) yilda ham, kuppa-kunduzi, eng qizigʻi, ikkala safar ham Muqaddas hafta payshanbasida ulkan yoʻlbarslar qalʼa maydonining oʻzigacha bostirib kirgan. Keyin odamlar ularni har tomondan tosh devor bilan oʻralgan boʻsh hovlilarga haydab kiritgan va signal boʻyicha yetib kelgan askarlar miltiq oʻqlari bilan otib oʻldirgan.

Ammo bu yerda ham gʻalaba qurbonlarsiz boʻlmadi. Oʻtgan yilgi yoʻlbars oʻz hayotini himoya qilib, 7 kishini, bu yilgisi esa 11 kishini ogʻir jarohatlagan. Ulardan yarmidan koʻpi shu yerdagi gospitalda vafot etgan.

Oxirgi yoʻlbarsning ajoyib terisidan tayyorlangan, nihoyatda katta va puxta ishlangan tulumi allaqachon general-gubernator dala hovlisining quyi ayvonini bezab turardi. Boshqalarga qanday taʼsir qilganini bilmayman-u, lekin men uni birinchi marta koʻrganimda, yashirib oʻtirishga hojat yoʻq, u menda eng yoqimsiz taassurotlardan birini qoldirgan...»

Havolalar