Kogon haqida

Xoqon (haqon, qahon; o‘rta mo‘g‘ulcha ᠬᠠᠭᠠᠨ, Qaɣan; qadimgi turkiycha ‏𐰴𐰍𐰣‎; xitoycha 可汗, pinyin Kèhán) — eng oliy unvon bo‘lib, mustaqil hukmdor o‘rta asrlar ko‘chmanchilar iyerarxiyasida xonlar xoni sifatida tanilgan; mo‘g‘ullar davrida bu unvon unga yaqin ma’nodagi kaan (“buyuk xon”) shakli bilan qo‘shilib ketgan.

Tavsif

Chingizxon va undan keyingi xoqonlar

Bu unvon ilk bor Xitoy manbalarida Markaziy Osiyodagi syanbiy qabilasiga nisbatan qayd etilgan (III asr). 402-yilda uni jujanlar xunnlarning shanyuy unvoni o‘rniga qabul qilganlar. Keyinchalik bu unvon jujanlardan avarlarga va turkyutlarga (551-yildan) o‘tgan. Ular VI asr o‘rtalarida o‘sha davrning eng yirik ko‘chmanchi imperiyasi — Turk xoqonligini barpo etganlar. Bu davlat parchalangach, unvon ko‘plab turkiyzabon xalqlar (xazarlar, uyg‘urlar, qarluqlar, Yenisey qirg‘izlari, qimoqlar va boshqalar) orasida tarqalgan.

Yevropada Xalqlarning buyuk ko‘chishi davridan boshlab uchta xoqonlik mavjud bo‘lgan: Avar, Turk va Xazar xoqonliklari. Bundan tashqari, ayrim arab yilnomalarida “tog‘lar xoqoni” deb Sarir mamlakatining Tog‘li Dog‘istondagi hukmdori (IX asr) ham atalgan. IX asrda Rus hukmdorlaridan biri ham, taxminlarga ko‘ra, bu unvonni xazarlardan o‘zlashtirib, xoqon deb atalgan (faraziy Rus xoqonligi). Keyinchalik mitropolit Ilarion Kiyev knyazlari Vladimir va Yaroslav Donishmandni ham xoqon deb atagan. Biroq bu atama rasmiy unvondan ko‘ra ayrim hollarda ishlatilgan faxriy ta’rif bo‘lgan.

“Kaan” shakli manbalarda XIII asrdan boshlab uchraydi. Bu nom bilan Buyuk Mo‘g‘ul ulusining oliy hukmdori atalgan. Mazkur unvonning huquqiy maqomi Yasoda — Chingizxon tuzgan qonunlar to‘plamida belgilangan:

Podshohlar va zodagonlarga boshqa xalqlar, ayniqsa musulmonlar odat qilganidek, turli-tuman dabdabali nomlar berilmasin. Podshohlik taxtida o‘tirgan kishiga faqat bitta unvon — Xon yoki Kaan munosibdir. Uning aka-ukalari va qarindoshlari esa har biri o‘zining dastlabki (shaxsiy) ismi bilan atalsin.

Yasoning boshqa bir moddasi kaan deb e’lon qilish tartibini belgilaydi: nomzod buyuk qurultoy, ya’ni barcha chingiziylar va ko‘chmanchi zodagonlar kengashi ishtirokchilari tomonidan albatta ma’qullanishi lozim bo‘lgan. Bu tartibni buzganlarga o‘lim jazosi tahdid qilgan.

Kaan unvonini birinchi bo‘lib O‘gedey olgan deb hisoblanadi. Rashid ad-Din o‘zining Jome at-tavorix asarida bu unvonni Borjiginlar urug‘ining ko‘plab a’zolari, Bodonchardan boshlab, shuningdek Chingizxon avlodlari — hukmdor O‘gedey, Guyuk, Munke, Xubilay va Temur ismlariga ham qo‘shib yozadi. Chingizxonning o‘zi esa kaan deb atalmagan. Shu bilan birga, Rashid ad-Din shunday yozadi: “O‘gedey… Chingizxondan keyin kaan bo‘ldi”. “Changiz-kaan” haqida arman tarixchisi Grigor Aknerchi (rohib Magakiya) ham yozgan.

Adabiyotlar

  • Ganiyev R. T. VI–VIII asrlardagi Sharqiy turkiy davlat — Yekaterinburg: Ural universiteti nashriyoti, 2006. — B. 152. — ISBN 5-7525-1611-0.
  • Melnikova Ye. A. Qadimgi Rusning dastlabki unvonlar tizimida “knyaz” va “xoqon” // Qadimgi Rus va Skandinaviya. — Moskva: Fan va ta’limni qo‘llab-quvvatlash Rossiya jamg‘armasi, 2011. — B. 476 bet.. — ISBN 978-5-91244-073-1.