| Shahar | |
| Xo‘jayli | |
|---|---|
| qoraqalpoqcha Xojeli / Хожели o‘zbekcha Xoʻjayli / Хўжайли | |
| | |
| 42°24′ sh. k. 59°26′ sh. u.HGЯO | |
| Mamlakat |
|
| Hudud | Qoraqalpog‘iston Respublikasi |
| Tarix va geografiya | |
| Shahar maqomi berilgan yil | 1926 |
| Markazining balandligi | 73 m |
| Vaqt mintaqasi | UTC+5:00 |
| Aholisi | |
| Aholisi | 74 828 nafar (2023) |
| Millatlar | qoraqalpoqlar, o‘zbeklar |
| Diniy mansublik | sunniy musulmonlar |
| Raqamli identifikatorlar | |
| Telefon kodi | +99861 |
| Pochta indeksi | 231305231301 |
Xo‘jayli, shuningdek Xojeyli (qoraqalpoqcha Xojeli / Хожели, o‘zbekcha Xoʻjayli / Хўжайли) — shahar; u Qoraqalpog‘istonda joylashgan, shu bilan birga ma’muriy markaz sifatida Xo‘jayli tumaniga xizmat qiladi.
Xo‘jayli shahar hokimligiga (meriyasiga) bo‘ysunadigan shahar tipidagi aholi punkti — Vodnik.
Etimologiya
Xodjeyli — shahar nomining rus tilidagi shakli. Qoraqalpog‘iston davlat hokimiyati saytining rus tilidagi matnlarida uning boshqa shakli ham uchraydi: Xojeyli.
Shahar nomi so‘zma-so‘z «xo‘jalar urug‘ining mavzesi» degan ma’noni anglatadi.
Shaharda Mizdaxqon nekropoli joylashgan bo‘lib, Markaziy Osiyo rivoyatiga ko‘ra, uning maqbaralaridan birida Odam Ato — birinchi inson dafn etilgan.
Tarix
Xo‘jayli (Xo‘ja eli) shahrining tarixi hozirgacha maxsus o‘rganilmagan. P. P. Ivanov, M. Yo‘ldoshev, A. Sodiqov, Ya. G‘ulomov, S. K. Kamolov, Yu. Bregel, O. Jalilov, V. N. Yagodin, M. Mambetullayev, T. Xo‘jayev, G. Xo‘janiyozov, M. Sh. Qidirniyozov, M. To‘rebekov, X. Esbergenov, O. Yusupov va boshqa tarixchi hamda arxeologlarning asarlari va tadqiqotlarida Xo‘jayli tarixi va madaniyati tarixining turli jihatlari yoritilgan.
Shu nuqtayi nazardan, Amudaryoning chap sohilida 500 yildan ortiq vaqt davomida ko‘plab tarixiy, ijtimoiy, madaniy va siyosiy voqealar markazi, shuningdek, qoraqalpoqlar, qozoqlar, turkmanlar va xorazmlik o‘zbeklarning asosiy bozorlaridan biri bo‘lgan Xo‘jayli shahrining o‘tmish hayotiga oid arxiv materiallari katta qiziqish uyg‘otadi.
O‘tgan asrlarda yevropalik va rossiyalik savdogarlar, elchilar, sayohatchilar hamda turkolog olimlar tashrif buyurgan Xo‘jayli shahri haqidagi qimmatli ma’lumotlar Sankt-Peterburg, Moskva, Orenburg, Astraxan, Toshkent va Xiva arxivlarida, shuningdek, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Markaziy davlat arxivi (ЦГАРК), Toshovuz viloyati Markaziy davlat arxivi (ЦГА) hamda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi materiallarida saqlanadi.
XVII asrdan boshlab o‘zlarini Ya’qub payg‘ambar va Xoja Ahmad Yassaviyning avlodlari deb biladigan xo‘ja urug‘i vakillari Xiva xonligining elchilik ishlarida faol ishtirok eta boshlagan.
Geografiya
Shahar 10 km sharqroqda joylashgan respublika poytaxti — Nukus shahri bilan Amudaryo ustidagi avtomobil ko‘prigi orqali bog‘langan. Amudaryodagi kema pristani shahar markazidan 11 km sharqda joylashgan.
Temir yo‘l stansiyasi Turkmanobod — Maqat liniyasida joylashgan. Bu yerdan Qo‘ng‘irot — Toshkent, Volgograd — Toshkent yo‘nalishlarida poyezdlar qatnaydi.
Xo‘jayli shahri hududi va uning atrofida Arqa, Surim, Nayman ovul, Sho‘r ovul, Ko‘lap ovul, Sarishiriq, Bozxo‘vli, Bayno‘g‘ay, Naymanto‘ba va boshqa ovullar mavjud.
Iqtisodiyot
Shaharda tuz zavodi, to‘qimachilik fabrikasi, asfalt va g‘isht ishlab chiqarish zavodi, paxta tozalash zavodi, paxta yog‘i ishlab chiqarish zavodi hamda oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud.
Aholisi
Xo‘jayli aholi soni bo‘yicha Qoraqalpog‘istonda Nukusdan keyingi 2-o‘rinda, 16-o‘rinni esa O‘zbekiston miqyosida egallaydi. Aholisi 104 589 nafar (2009).
| Yil | 1974 | 1991 | 2009 |
| Aholi soni, ming kishi | 40 | 61,2 | 104,6 |
Mashhur kishilar
- Sun’yat Rahmatullin (1934—2008) — sovet davrida suv chang‘isi bo‘yicha murabbiy, muhandis.
- Abdulla Qodirboyev (1926—1979) — Xalq nazorati qo‘mitasining Qoraqalpog‘iston ASSRdagi raisi.
- Alisher Avezboyev (t. 1971) — 1994-yilda Yaponiyada o‘tkazilgan Osiyo o‘yinlarining boks bo‘yicha chempioni.