Katta Chimyon haqida

Katta Chimyon
o‘zb. Katta Chimyon, Katta Chimyon
Eng baland nuqtasi
Dengiz sathidan mutlaq balandligi3309 m
Nisbiy balandligi1689 m
Birinchi ko‘tarilish1865-yil 
Joylashuvi
41°29′40″ sh. k. 70°03′28″ sh. u.HGYaO
Mamlakat
ViloyatToshkent viloyati
Tog‘ tizmasiChatqol tizmasi 
Узбекистан
Красная точка
Katta Chimyon
Ташкентская область
Красная точка
Katta Chimyon
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar
Katta Chimyon cho‘qqisidagi tosh ko‘tarishga mo‘ljallangan girya.

Katta Chimyon (o‘zb. Katta Chimyon, Katta Chimyon) — juda yirik, gumbazsimon tog‘ massivi bo‘lib, Chatqol tizmasi tarkibiga kiradi. Massivning eng baland nuqtasi Katta Chimyon cho‘qqisi deb ataladi va uning balandligi 3309 m. Tog‘ Bo‘stonliq tumanida, Toshkent viloyatida, O‘zbekistonda joylashgan. Tog‘ poytaxtdan 80 km sharqda. Poytaxt — Toshkent.

Tog‘ yonbag‘irlaridan quyidagi daryolar oqib tushadi: Chimyonsoy (yuqori oqimdagi nomi — Oqsoy), Beldersoy, Nurekotasoy, Cho‘lmirob (irmog‘i: Qoraarcha), Gulkamsoy.

Joylashuvi

Toshkent viloyatining sxematik xaritasida Katta Chimyon cho‘qqisi
Haqiqiy cho‘qqining ko‘rinishi. Suratning chap tomonida Po‘latxon platosi, orqa fonda esa Chatqol tizmasi
«Qizil tosh»dan tog‘ tizmasining ko‘rinishi

Tabiiy hudud Chimyon etagida joylashgan bo‘lib, O‘nikkibuloq — «O‘n ikki buloq».

Ilgari mavjud bo‘lgan tabiiy hudud orqali bugun qattiq qoplamali avtomobil yo‘li o‘tadi. Ilgari u Toshkent — Burchmulla yo‘lining bir qismi bo‘lgan; yo‘l qurilishi vaqtida «Bo‘rli» deb atalgan dovonning bir qismi tekislab yuborilgan. Hozir yo‘l Yubileyniy qishlog‘idan o‘tib, Yusufxona qishlog‘i yaqinida asosiy yo‘lga tutashadi.

Bu hudud yaqinida Kichik Chimyon (2099 metr) cho‘qqisi joylashgan.

Chimyondagi chang‘i kurorti va sport majmualari

Chimyon etagidagi tog‘ hududida, 1600 m balandlikda yirik «Chimyon» sayyohlik va chang‘i kurorti majmuasi, bolalar dam olish oromgohlari hamda sanatoriylar barpo etilgan. 80-yillarning o‘rtalarida «Chimyon»dan 7 km uzoqlikdagi «Beldersoy» chang‘i kurortida o‘rindiqli osma yo‘l qurilgan.

Ikkala chang‘i kurorti bir-biridan 7 km masofada joylashgan. «Chimyon»da yashash joylari 1600 m balandlikda, «Beldersoy»da esa 1300–1600 m balandlikda joylashgan. Shuningdek, osma yo‘lning ikkinchi navbati («shvabra» deb ataladigan ko‘targich) olib chiqadigan Qumbel tog‘i cho‘qqisidagi (2300 m) meteorologik stansiyada ham tunash mumkin. Har ikkala kurortdagi chang‘i uchish yonbag‘irlari shimolga qaragan, shu sababli qor qoplami uzoq saqlanadi.

Kurort infratuzilmasi yetarlicha moliyalashtirilmagani sababli o‘rindiqli osma yo‘l va boshqa ko‘targichlar ancha eskirgan, ammo hanuz ishlamoqda. Chang‘i yo‘laklari ratraklar yordamida 2005-yildan 2011-yilga qadar  chang‘i uchish uchun tayyorlanmagan. Biroq 2011—2012-yillar mavsumida yonbag‘irda yana ratrak paydo bo‘ldi va respublika miqyosidagi chang‘i musobaqalari qayta tiklandi. Mavsum dekabr o‘rtalarida boshlanadi (ayrim kamdan-kam uchraydigan qishlarda 7-noyabrda ochilgan holatlar bundan mustasno). Butun mavsumni 2 qismga ajratish mumkin. Birinchi qism — Yangi yil arafasidagi qor yog‘ishlari davri: qorli kunlar quyoshli kunlar bilan deyarli navbatma-navbat keladi. Ya’ni deyarli har kuni yangi, bosilmagan qor bo‘ladi. Keyin, taxminan 10-11-yanvar atrofida qor yog‘ishi ancha uzoq muddatga — qariyb 20 kunga to‘xtaydi, undan so‘ng esa deyarli butun fevral davomida yana kuchli qor yog‘adi.

Tayyorlangan yo‘laklardan tashqarida chang‘i uchish bu yerda keng tarqalgan: nisbatan xavfsiz tushish yo‘llaridan tortib o‘ta xavflilarigacha bor. Belgilangan yo‘laklardan tashqariga faqat gidlar hamrohligida chiqish tavsiya etiladi. Tog‘ning tayyorlanmagan hududlarida piyoda ko‘tarilish va chang‘ida tushish yo‘nalishlari davomiyligi (20 daqiqadan 5 soatgacha) hamda balandliklar farqi (400 dan 1200 m gacha) jihatidan turlicha: oddiy, yangi qor bosgan ochiq yonbag‘irlardan tortib xavfli tor tog‘ yo‘laklarigacha uchraydi.

Chimyonda turizm

Cho‘qqi

Haqiqiy cho‘qqi dengiz sathidan 3309 metr balandlikda joylashgan. Qoyali qismlar sababli unga ko‘tarilish xavfli bo‘lishi mumkin, shu bois triangulyatsiya belgisi undan pastroqda, 3275 metr balandlikda joylashgan. Odatda sayyohlik va alpinizm yo‘nalishlarining yakuniy manzili aynan shu triangulyatsiya belgisi bo‘ladi. Uning tagida tosh uyumi joylashgan bo‘lib, sportchilar uning ichiga cho‘qqiga ko‘tarilganliklari haqida yozuvlar qoldiradilar. Triangulyatsiya belgisiga halok bo‘lgan o‘zbekistonlik alpinistlar, shuningdek, 2000-yilda Burchmulladagi voqealar paytida halok bo‘lgan O‘zbekiston armiyasi leytenanti xotirasiga bag‘ishlangan yodgorlik lavhalari o‘rnatilgan. Cho‘qqida yil bo‘yi erimaydigan qor uyumlari mavjud. U yerdan atrofdagi tog‘lar, jumladan, Po‘latxon platosi ajoyib ko‘rinadi. Cho‘qqiga eng tez ko‘tarilish rekordi 1994-yilda o‘rnatilgan bo‘lib, 1 soat 45 daqiqani tashkil etadi[ishonchli bo‘lmagan manba].

Katta Chimyon cho‘qqisiga sayyohlik va alpinizm yo‘nalishlari

Sayyohlar orasida G‘arbiy qirra bo‘ylab yo‘nalish eng mashhur. Yo‘l Oqsoy darasidan yoki unga yaqin avtomobil yo‘lidan boshlanadi, so‘ng bir nechta kontrforslardan (qoya tayanchlaridan) biri bo‘ylab ancha tik ko‘tarilib, so‘qmoqqa chiqiladi. Dastlabki ko‘tarilishdan keyin yo‘lning deyarli tekis, nishabligi juda kichik bo‘lgan qismi boshlanadi. 2600—2700 metr balandlikdan boshlab yonbag‘ir tiklashadi; 3000 metrdan biroz yuqorida yodgorlik lavhalari (jumladan, Svetlana Baskakovaga bag‘ishlangan lavha) o‘rnatilgan g‘or joylashgan. G‘ordan yuqorida «jandarm» deb ataluvchi qoyali qism bor; undan faqat travers (yonlama o‘tish) usulida o‘tish mumkin. Qishda Markaziy kuluar bo‘ylab ko‘tarilish mashhur bo‘lib, ushbu yo‘nalish qishki murakkablik bo‘yicha 1Б toifasiga kiradi. Uni bosib o‘tish uchun maxsus anjomlar — muzda yurish tishlari (kramponlar) va muzbolta kerak. Eng oson sayyohlik yo‘nalishlari (garchi anchagina vaqt talab qilsa-da) sharqiy qirra bo‘ylab (Gulkam, Mozorsoy va Komsomolets dovoni tomondan) hamda janubiy qirra bo‘ylab (Beldersoy — Qumbel dovoni — Taxta dovoni) o‘tadi.

Tog‘ cho‘qqilariga chiqish yo‘nalishlari klassifikatoriga ko‘ra, Rossiya alpinizm federatsiyasi Katta Chimyon cho‘qqisiga 15 ta toifalangan yo‘nalishni, shuningdek, cho‘qqi orqali o‘tadigan 3 ta travers yo‘nalishini ajratib ko‘rsatadi.

Tartib raqami Yo‘nalish Murakkablik toifasi Birinchi bor o‘tilgan yil va guruh rahbarining ismi
1 G‘arbiy qirra bo‘ylab 1Б 1-may 1949-yil, Vitaliy Nozdryuxin (Toshkent telegrafi qoshidagi alpinizm seksiyasi)
2 Shimoldan («Markaziy kuluar») 1Б 1952-yil, Albert Arzanov
3 G‘arbiy qirraning chap shimoliy kontrforsi bo‘ylab 1Б 1981-yil, Vladimir Mixaylovich Jukov
4 G‘arbiy qirraning shimoliy kontrforsi bo‘ylab («Jukovka») 2А 1977-yil, Vladimir Mixaylovich Jukov
5 Shimoliy qirraning g‘arbiy kontrforsi bo‘ylab («Dazmol») 2А 1978-yil, O. Kuzayeva
6 Janubi-g‘arbiy qirra bo‘ylab 2А 1955-yil, Vitaliy Sats-Dmitruk
7 Shimoli-sharqiy qirra bo‘ylab («Xitoy yurishi») 2Б 1953-yil, Vitaliy Nozdryuxin
8 Shimoliy qirraning markaziy qismi bo‘ylab («Quyon quloqlari») 2Б 1952-yil, Albert Arzanov
9 Kattako‘ksoy devorining shimoli-g‘arbiy qismidagi markaziy kontrfors bo‘ylab 2Б 1997
10 Shimoliy qirraning g‘arbiy devori bo‘ylab 3А 1978-yil, T. Qudakayev
11 Shimoli-g‘arbiy devor bo‘ylab 3А 1978-yil, Yuriy Saratov
12 G‘arbiy devorning chap kontrforsi bo‘ylab 3А 1978-yil, L. Orlov
13 Kattako‘ksoy devorining shimoli-g‘arbiy tomonidan 3Б 1979-yil, Flyura Jirnova
14 Shimoli-sharqiy devor bo‘ylab 4А 1978-yil, Ye. Ivanov
15 Shimoli-sharqiy devorning chap kontrforsi bo‘ylab 4А 1980-yil, O. Murtazin

Katta Chimyon cho‘qqisi orqali o‘tadigan travers yo‘nalishlar:

Tartib raqami Yo‘nalish Murakkablik toifasi Birinchi bor o‘tilgan yil va guruh rahbarining ismi
1 Katta Chimyon — Kichkina 2А
2 Katta Chimyon — Ovchi 3А
3 Ovchi — Katta Chimyon 3А 2000

Yodgorlik lavhalari

Katta Chimyonning Katta-Ko‘ksoy darasida (xalq orasida «Echkilar darasi» deb ataladi) halok bo‘lgan alpinistlar xotirasiga bag‘ishlangan «alpinistlar qabristoni» deb ataluvchi yodgorlik majmuasi tashkil etilgan. Har yili may oyida, an’anaviy alpinizm yig‘ini — Alpiniada arafasida O‘zbekiston alpinizmi faxriylari bu yerga kelib, safdoshlarini xotirlaydilar. 2013-yilda Ilyos Tuxvatullin va Ivan Lobanov xotirasiga yodgorlik lavhasi o‘rnatilgan. Ular 7-oktabr 2012-yili muz ko‘chkisi ostida, quyidagi tog‘ga ko‘tarilish vaqtida halok bo‘lgan: Annapurna.

G‘arbiy qirradagi g‘orda ham halok bo‘lgan alpinistlar xotirasiga bir nechta lavha o‘rnatilgan. 2013-yil may oyida u yerga ikkita lavha o‘rnatildi: biri Tuxvatullin va Lobanov xotirasiga, ikkinchisi esa Andrey Baynazarov xotirasiga bag‘ishlandi. U G‘alaba cho‘qqisidan 2010-yilda tushish chog‘ida halok bo‘lgan.

Katta Chimyonning shimoliy tomonidagi Oqsoy vodiysida, har yili an’anaviy tarzda o‘tkaziladigan «Chimyon alpiniadasi» alpinizm yig‘inlari joyi yaqinida, yangi boshlovchi alpinistlar qoyaga chiqishni mashq qiladigan qoyalardan biriga tog‘larda halok bo‘lganlar xotirasiga lavhalar o‘rnatilgan. Ular «Lavhachalar» deb ataladi. Bu lavhalar ba’zan vandalizmga uchrab, yo‘q qilinadi, keyin esa ko‘ngillilar tomonidan qayta tiklanadi. 2022-yil iyul holatiga ko‘ra, 7 ta lavha mavjud edi.

  • Alpinist Yevgeniy Durovga (sport ustaligiga nomzod, alpinizm bo‘yicha), Aleksandr Tyamayevga (sport ustaligiga nomzod), Yuriy Tarakanovga (1-sport razryadi), 13-iyul 1979-yili Simagin cho‘qqisiga (5Б) ko‘tarilish paytida fojiali halok bo‘lganlar (voqea joyi — Ala-Archa;
  • 4-avgust 1987-yili Orjonikidze cho‘qqisida (5Б) qor ko‘chkisi ostida halok bo‘lgan alpinist Yuriy Sarafankinga (sport ustaligiga nomzod);
  • Alpinistlar Valeriy Ankudinov (sport ustaligiga nomzod) va Nikolay Kaluginga (sport ustaligiga nomzod) — ular 7-fevral 1986-yili tog‘dan tushish chog‘ida halok bo‘lganlar. O‘sha cho‘qqi — Kommunizm cho‘qqisi;
  • Ayollar o‘rtasida qoyaga chiqish sporti bo‘yicha Angren shahrining mutlaq chempioni Bisyanova-Nikonovaga;
  • 5-avgust 1995-yili Abramov muzligida glyatsiologik tadqiqotlar olib borayotganda halok bo‘lgan Viktor Morozov va Artur Nozdryuxinga;
  • Maxsus kuchlar leytenanti Andrey Useinovga;
  • Vladimir Snopchenkoga

Havolalar