Optik rezonator (lazer rezonatori) — bir nechta yorug‘likni qaytaruvchi optik elementlar majmuasi bo‘lib, ular ochiq rezonator ni hosil qiladi ( hajmiy yopiq rezonatorlardan farqli ravishda; ular o‘ta yuqori chastotalar (O‘YUCH)diapazonida qo‘llanadi). Optik rezonatorda turg‘un yorug‘lik to‘lqini shakllanadi. Optik rezonatorlar lazerlarning asosiy qismlaridan biri hisoblanadi: ular musbat teskari aloqani ta’minlab, lazer nurlanishining faol muhitdan qayta-qayta o‘tishiga imkon yaratadi. Natijada yorug‘lik oqimi kuchayadi va lazer nurlanishi hosil bo‘ladi.
Optik diapazonda o‘lchamlari yorug‘lik to‘lqin uzunligiga yaqin bo‘lgan rezonatorlardan texnologik qiyinchiliklar va sifat koeffitsiyentining keskin pasayishi sababli foydalanib bo‘lmaydi. O‘lchamlari to‘lqin uzunligidan ancha katta bo‘lgan yopiq metall kavak shaklidagi rezonatorlar ham yaramaydi: ularning xususiy tebranishlari juda zich joylashgani tufayli rezonans xossalari yo‘qoladi. Shuning uchun xususiy tebranishlari spektri siyrak bo‘lgan rezonatorlar zarur. Ochiq rezonatorlar aynan shu xususiyatga ega bo‘lgani uchun optik diapazonda qo‘llanadi.
Yorug‘lik ko‘p marta qaytib, turg‘un to‘lqinlar ni muayyan rezonans chastotalaridahosil qiladi. Bo‘ylama modalar odatda faqat chastotasi bilan farqlanadi, ko‘ndalang modalar esa nur dastasi kesimidagi intensivlik taqsimoti bo‘yicha sezilarli darajada farq qiladi. Eng ko‘p ishlatiladigan optik rezonatorlar ikkita qaytaruvchi elementdan — masalan, ko‘zgu yoki burchakli qaytargichlardan — tashkil topadi. Eng oddiy optik rezonator Fabri — Pero interferometribo‘lib, u ikkita yassi va o‘zaro parallel ko‘zgudan iborat. Biroq lazerlarda ikkita yassi ko‘zguli tizim sozlash murakkabligi sababli kam qo‘llanadi. Odatda sferik ko‘zguli rezonatorlardan foydalaniladi. Bunday rezonatorlar qaytaruvchi elementlarining egrilik radiusi (demak, fokus masofasi) va ular orasidagi masofa bilan farqlanadi. Rezonatorning geometrik parametrlari barqarorlik talablariga, shuningdek, masalan, optik nur dastasining eng kichik torayish qismini shakllantirish kabi boshqa omillarga qarab tanlanadi[aniqlashtirish kerak] .
Optik rezonatorlar odatda imkon qadar yuqori sifat koeffitsiyenti ga (taxminan ) ega bo‘ladigan qilib loyihalanadi: yorug‘lik ko‘zgulardan sezilarli darajada so‘nmasdan qayta-qayta aks etishi kerak. Shu sababli rezonatorning rezonans cho‘qqilari kengligi lazer nurlanishi chastotasiga nisbatan juda kichik bo‘ladi.
Rezonator modalari

Rezonatordagi yorug‘lik ko‘zgulardan ko‘p marta qaytadi. Qaytgan nurlar interferensiyalashadi; natijada rezonatorda faqat muayyan chastotalardagi elektromagnit maydonning ma’lum taqsimotlari saqlanib qoladi. Boshqa chastotalardagi yoki boshqa taqsimotga ega nurlanish interferensiya tufayli susayadi yoxud rezonatorni tezda tark etadi.
Nurlanish rezonator uzunligini to‘liq bir marta bosib o‘tganda takrorlanadigan elektromagnit maydon taqsimotlari eng barqaror hisoblanadi va ular xususiy modalar yoki rezonator modalari deb ataladi. Optik rezonator modalari ikki guruhga ajratiladi: chastotasi bilan farqlanadigan bo‘ylama modalar hamda chastotasi va nur dastasi kesimidagi maydon taqsimoti bilan farqlanadigan ko‘ndalang modalar. Odatda asosiy ko‘ndalang moda quyidagi shaklda bo‘ladi: Gauss nur dastasi[aniqlashtirish kerak].
A. Foks va T. Li tadqiqotlari 1960—1961-yillarda ochiq rezonatorning xususiy modalari qanday shakllanishini yaqqol ko‘rsatdi. Bunda dastlab yassi bo‘lgan to‘lqinning rezonatordan ketma-ket ko‘p marta o‘tishi davomida uning amplitudasi va fazasi taqsimoti qanday o‘zgarishi ko‘rib chiqilgan.
Foks va Li Fabri — Pero interferometri turidagi ochiq rezonatorlarni turli geometrik konfiguratsiyalarda (to‘rtburchak yassi ko‘zgular, dumaloq yassi ko‘zgular), shuningdek, konfokal sferik va parabolik ko‘zgular uchun tahlil qilib, quyidagi xulosalarga kelgan:
- Ochiq rezonatorlar tebranish modalarining diskret to‘plami bilan tavsiflanadi.
- Bir jinsli yassi to‘lqinlar ochiq rezonatorlarning normal modalari hisoblanmaydi.
- Rezonatorning xususiy modalariga mos elektromagnit to‘lqinlar deyarli to‘liq ko‘ndalang bo‘ladi. Shuning uchun modalar TEM belgisi bilan ifodalanadi.
- Yuqori tartibli modalarning difraksion yo‘qotishlari asosiy modanikidan kattaroq bo‘ladi.
- Asosiy moda uchun maydon amplitudasi ko‘zgu chetlariga yaqinlashganda keskin kamayadi. Shu sababli uning difraksion yo‘qotishlari bir jinsli yassi to‘lqin haqidagi tasavvur asosida bashorat qilinganidan ancha kichik bo‘lib, amaliy sharoitda ularni e’tiborga olmasa ham bo‘ladi.
Ideal, cheksiz katta ko‘zgularga ega bo‘lgan bo‘sh optik rezonator modasining chastotasi quyidagi munosabatga bo‘ysunadi:
- bu yerda — Burchak chastotasi — indekslari ko‘rsatilgan modaning
- — bo‘ylama moda indeksi,
- — ko‘ndalang moda indekslari,
- — yorug‘lik tezligi,
- — yassi rezonatorda ko‘zgular orasidagi masofa, halqasimon rezonatorda esa perimetrning yarmi,
- — rezonatorning g-parametrlari (qarang: #Rezonatorning barqarorligi).
Rezonator turlari

Optik rezonatorlarda ko‘plab qaytaruvchi va boshqa elementlar bo‘lishi mumkin, ammo eng ko‘p ishlatiladiganlari — qaytaruvchi sirtlari yassi yoki sferik bo‘lgan ikki ko‘zguli rezonatorlardir. Ko‘zgularning egrilik radiuslari va ularning o‘zaro joylashuviga qarab, ikki ko‘zguli rezonatorlarning quyidagi turlari ajratiladi ( va — ko‘zgularning egrilik radiuslari):
- Yassi-parallel () — Fabri — Pero rezonatorideb ataladi. Lazer texnikasida yassi-parallel ko‘zguli rezonatorning keng tarqalgan ko‘rinishlaridan biri Bregg qaytargichlariga ega rezonatordir. Bunday qaytargichlar ko‘p qatlamli dielektrik yoki yarimo‘tkazgich tuzilmalardan iborat.
- Konfokal (). Konfokal rezonator ikkita bir xil sferik ko‘zgudan tuzilgan bo‘lib, ularning va fokuslari ustma-ust tushadi. Bunday rezonatordagi maydon o‘q yaqinida to‘planadi va bu difraksion yo‘qotishlarni kamaytiradi. Bu turdagi rezonator ko‘zgularning sozlanishidagi buzilishlarga uncha sezgir emas, ammo faol soha hajmidan samarasiz foydalaniladi.
- Yarimkonfokal (). Yarimkonfokal rezonator bitta yassi va bitta sferik ko‘zgudan tashkil topadi; sferik ko‘zguning egrilik radiusi rezonator uzunligining ikki baravariga teng. Xossalari jihatidan u uzunligi ikki baravar katta konfokal rezonatorga o‘xshaydi.
- Konsentrik (). Konsentrik rezonator o‘qlari hamda egrilik markazlari ustma-ust tushadigan ikkita sferik ko‘zgudan tashkil topadi. Bunday rezonatorlarda o‘qqa mos kelmaydigan modalar uchun difraksion yo‘qotishlar tez ortadi va bu modalarning tanlab ajratilishida qo‘llanadi.
- Yarimkonsentrik (). Bitta sferik va bitta yassi ko‘zgudan tuziladi; xossalari jihatidan konsentrik rezonatorga yaqin.
Rezonatorning barqarorligi
Agar ixtiyoriy nur har bir ko‘zgudan navbatma-navbat qaytib, rezonator o‘qidan cheksiz uzoqlashib ketsa, rezonator beqaror deyiladi. Aksincha, nur cheklangan soha ichida qoladigan rezonator barqaror hisoblanadi. Ikki ko‘zgudan tashkil topgan rezonatorda yorug‘likning barqaror tarzda tutib turilishi faqat rezonator uzunligi va ko‘zgular egrilik radiuslarining muayyan qiymatlarida mumkin. Aks holda nur dastasi har bir o‘tishda kengayib, oxir-oqibat ko‘zgular o‘lchamidan kattalashadi va rezonatordan chiqib ketadi.
Ko‘zgular egrilik radiuslari va rezonatorning optik uzunligi o‘rtasidagi nisbat barqarorlikni ta’minlashi uchun (bunda 1-ko‘zgu o‘ngda, 2-ko‘zgu chapda joylashgan; nur chapdan o‘ngga harakatlanganda sferik ko‘zguning qavariq qismiga duch kelsa, egrilik radiusi musbat deb olinadi; masalan, konsentrik holatda: ) quyidagi shartni qanoatlantirishi kerak:
Quyidagi belgilashlarni kiritib, barqarorlik sohalarini quyidagi koordinatalarda grafik tarzda tasvirlash qulay: Rasmdagi qoramtir sohalar rezonator barqaror bo‘ladigan qiymatlarga mos keladi. Bu sohalarning chegarasida esa nur barqaror ham, beqaror ham bo‘lishi mumkin.
Beqaror rezonatorlar
Beqaror rezonatorlar ikki sinfga bo‘linadi: 1) quyidagi shartni qanoatlantiradigan musbat tarmoqli rezonatorlar: va 2) quyidagi shartga mos keladigan manfiy tarmoqli rezonatorlar:
Barqaror rezonator uchun tekisligida beqarorlik chegarasidan uncha yaqin bo‘lmagan nuqta tanlansa, yorug‘lik dog‘ining o‘lchami konfokal rezonatordagiga yaqin bo‘ladi. Ya’ni rezonator uzunligi bir metr atrofida va to‘lqin uzunligi ko‘rinadigan diapazonda bo‘lsa, dog‘ o‘lchami taxminan 1 mm yoki undan kichik bo‘ladi. Moda kesimi shunchalik kichik bo‘lganda bir ko‘ndalang modada olinadigan lazer nurlanishining chiqish quvvati (energiyasi) muqarrar ravishda cheklanadi. Beqaror rezonatorlarda esa maydon o‘q yaqinida to‘planishga intilmaydi va bitta ko‘ndalang moda rejimida katta moda hajmiga erishish mumkin. Biroq bunda boshqa muammo paydo bo‘ladi: nurlar rezonatorni tark etishga intiladi. Shu sababli tegishli modalarning geometrik yo‘qotishlari barqaror rezonator modalari yo‘qotishlaridan ancha katta bo‘ladi. Shunga qaramay, rezonator chiqishida yo‘qotiladigan nurlarni lazerning foydali chiqish nurlanishiga qo‘shish orqali bu holatdan foydalanish mumkin.
Halqasimon rezonatorlar
Halqasimon rezonator — yorug‘lik bir yo‘nalishda yopiq trayektoriya bo‘ylab tarqaladigan optik rezonator. Hajmiy halqasimon rezonatorlar uchta yoki undan ortiq ko‘zgudan iborat bo‘lib, ular yorug‘lik dastasi har biridan ketma-ket qaytib, to‘liq aylanishni yakunlaydigan qilib joylashtiriladi. Halqasimon rezonatorlar lazerli giroskoplar da va lazerlarda keng qo‘llanadi.
Modalarni tanlash
Modalarni tanlash — rezonator faqat bitta yoki bir nechta tanlangan tebranish modasini qo‘llab-quvvatlaydigan rejimni ta’minlash usullari majmuasi. Barcha usullar optik rezonatorda turli modalar uchun yo‘qotishlarni yoki faol muhitdagi kuchayishni turlicha qilishga asoslanadi. Rezonator o‘qi bo‘ylab maydoni tebranib (ishorasi almashib) turadigan bo‘ylama modalarni ham, maydoni ko‘ndalang yo‘nalishda ham tebranadigan ko‘ndalang modalarni ham tanlab ajratishning bir necha usuli mavjud.
Ko‘ndalang modalarni tanlash odatda faqat nolinchi ko‘ndalang modada generatsiya hosil qilish uchun ishlatiladi. Bu moda eng kichik diametr, silliq intensivlik profili va minimal tarqalish burchagi bilan ajralib turadi. Tanlash odatda rezonator ichiga diafragma o‘rnatish orqali amalga oshiriladi: diafragma chetlari nolinchi modadan boshqa barcha ko‘ndalang modalarning nurlanishini to‘sadi. Bundan tashqari, ko‘ndalang modalarni tanlashda ba’zan beqaror rezonatorlardan foydalaniladi. Ularda barcha modalarning o‘lchamlari sun’iy ravishda shu darajada kattalashtiriladiki, rezonator ko‘zgulari yoki faol elementning o‘zi diafragma vazifasini bajaradi. Boshqa usullar ham mavjud, masalan, rezonator ichiga foton kristallarini joylashtirish. Bo‘ylama modalarni tanlash asosan monoxromatik nurlanish olish uchun qo‘llanadi. Turli modalar uchun yo‘qotishlarning farqlanishiga asoslangan tanlash rezonator ichiga qo‘shimcha yarimshaffof ko‘zgular yoki dispersiyalovchi elementlar (prizmalar, panjaralar, interferometrlar) o‘rnatish orqali amalga oshiriladi.
Qo‘shimcha ko‘zgular asosiy ko‘zgular bilan birga dastlabki rezonatorga bog‘langan bitta yoki bir nechta qo‘shimcha rezonator hosil qiladi. Dastlabki ikki ko‘zguli rezonatorning faqat sifat koeffitsiyenti past bo‘lgan qo‘shimcha rezonator bilan eng sust bog‘langan bo‘ylama modalari generatsiyaga kirishadi. Prizma va panjara kabi dispersiyalovchi elementlar turli to‘lqin uzunliklaridagi nurlarni turli burchaklarga og‘diradi. Natijada faqat modalar chastotalari spektrining tor qismi uchun yuqori sifat koeffitsiyentli rezonator hosil bo‘ladi. Rezonator ichidagi interferometrlar modalar spektrining faqat tor oraliqlarida yaxshi o‘tkazuvchanlikka ega bo‘lgani tufayli bo‘ylama modalarni tanlaydi. Kuchayishning turlicha bo‘lishiga asoslangan tanlash asosan halqasimon qattiq jismli lazerlarda qo‘llanadi va ularda bir yo‘nalishli generatsiya (yuguruvchi to‘lqin) yuzaga keladi. Bu sharoitda faol muhit kuchayish chizig‘ining bir jinsli kengayishi yaqqol namoyon bo‘lib, generatsiya spektri bir yoki ikkita modagacha torayadi.
Optik rezonatorlarning sifat koeffitsiyenti
Tebranish tizimlari odatda Q sifat koeffitsiyenti bilan tavsiflanadi. Rezonatorning sifat koeffitsiyentini bir necha usulda aniqlash mumkin; sifat koeffitsiyenti katta bo‘lganda bu usullar o‘zaro ekvivalent bo‘ladi.
Adabiyotlar
- Degtyaryov A. V., Maslov V. A., Svich V. A., Topkov A. N. Lazer rezonatorlarida ko‘ndalang modalarni shakllantirish va tanlash: monografiya. / V. N. Karazin nomidagi Xarkiv milliy universiteti, 2017. — 212 bet. ISBN 978-966-285-374-2

