Bluetooth 6 haqida

Bluetooth
Изображение логотипа
Daraja (OSI modeliga koʻra) Fizik
Protokolning vazifasi Qurilmalar oʻrtasida energiya tejamkor simsiz aloqa
Spetsifikatsiya IEEE 802.15.1
Ishlab chiquvchi Bluetooth SIG
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Bluetooth ( inglizcha blue — koʻk va tooth — tish soʻzlaridan olingan, talaffuzi /bluːtuːθ/), blyutus — simsiz shaxsiy tarmoqlar uchun ishlab chiqarish spetsifikatsiyasi (Wireless personal area network, WPAN). Bluetooth quyidagi qurilmalar oʻrtasida axborot almashishni taʼminlaydi: shaxsiy kompyuterlar (stol kompyuterlari, choʻntak kompyuterlari, noutbuklar), mobil telefonlar, internet-planshetlar, printerlar, raqamli fotoapparatlar, sichqonchalar, klaviaturalar, joystiklar, quloqchinlar, garnituralar va akustik tizimlar. Bunda yaqin masofali aloqa uchun ishonchli, bepul va deyarli hamma joyda foydalanish mumkin boʻlgan radiochastota qoʻllanadi. Protokolning eski versiyalarida aloqa masofasi 10 m gacha boʻlgan; yangi versiyalarida 1500 m ga yetishi mumkin. Biroq masofa turli omillarga, jumladan, hatto bitta xona ichidagi toʻsiqlar va xalaqitlarga ham kuchli bogʻliq.

Nomi

Bluetooth

Bluetooth soʻzi inglizchaga daniyacha«Blåtand» («Koʻk tishli») soʻzining moslashtirilgan shaklidir. Taxminan ming yil avval Daniyada yashagan vikinglar qiroli Harald I ham shu laqab bilan atalgan. Qirolning oldingi tishlaridan biri qoramtir boʻlgani uchun unga shu laqab berilgan. Harald I X asrda Daniya va Norvegiyaning bir qismida hukmronlik qilib, oʻzaro adovatdagi daniya qabilalarini yagona qirollikka birlashtirgan. Bluetooth ham turli aloqa protokollarini yagona universal standartga birlashtirishi nazarda tutilgan. Hozirgi Skandinaviya tillarida «blå» «koʻk» degan maʼnoni anglatsa-da, vikinglar davrida u «qora rangli» maʼnosini ham bildirgan boʻlishi mumkin. Tarixiy jihatdan daniyacha Harald Blåtand nomining aniqroq tarjimasi — Harald Blacktooth, unchalik aniq boʻlmagan tarjimasi esa — Harald Bluetooth.

Ruscha matnlarda Gramota.ru portali «Bluetooth» deb yozishni tavsiya qiladi, lekin «blyutus» shaklini ham maqbul deb hisoblaydi.

Bluetooth logotipi ikki shimoliy (Skandinaviya) runadan tuzilgan: Hagalaz kichik futarkdagi (ᚼ) va Berkana (ᛒ), ularning tovush qiymatlari Koʻk tishli Harald I ismining bosh harflari — h va b ga mos keladi (daniyacha Harald Blåtand, norvegcha Harald Blåtann). Logotip Beauknit korporatsiyasining boʻlinmasi boʻlgan Beauknit Textiles kompaniyasining eski logotipiga oʻxshaydi. Unda «Beauknit» soʻzi uchun aks ettirilgan K va B harflari birlashtirilgan; u kengroq va burchaklari yumaloqroq boʻlsa-da, umumiy koʻrinishi deyarli bir xil.

Yaratilish va rivojlanish tarixi

Bluetooth texnologiyasini yaratish boʻyicha ishlarni telekommunikatsiya uskunalari ishlab chiqaruvchi Ericsson kompaniyasi 1994-yilda RS-232 kabellariga simsiz muqobil sifatida boshlagan. Dastlab bu texnologiya sayohatchilar va tizim oʻrtasidagi funksional interfeysni taʼminlaydigan FLYWAY tizimi ehtiyojlariga moslashtirilgan edi.

Bluetooth spetsifikatsiyasini Bluetooth Special Interest Group (Bluetooth SIG) guruhi ishlab chiqqan. U 1998-yilda tashkil etilgan boʻlib, uning tarkibiga Ericsson, IBM, Intel, Toshiba va Nokia kompaniyalari kirgan. Keyinchalik Bluetooth SIG va IEEE kelishuvga erishgan. Unga koʻra, Bluetooth spetsifikatsiyasi IEEE 802.15.1 standartining bir qismiga aylangan (eʼlon qilingan sana — 14-iyun 2002-yil).

Sinf Maksimal quvvat, mVt Maksimal quvvat, dBm Taʼsir radiusi, m
1 10020100
2 2,5410
3 1010 dan kam

Bluetoothʼning ishlash prinsipi

Ishlash prinsipi radiotoʻlqinlardan foydalanishga asoslanadi. Bluetooth radioaloqasi ISM diapazonida (inglizcha Industry, Science and Medicine) amalga oshiriladi. Bu diapazon turli maishiy qurilmalarda va simsiz tarmoqlarda ishlatiladi. Bluetooth chastotalari: 2,402–2,48 GGts. Bluetoothʼda spektrni kengaytirish usuli — chastotani sakrab oʻzgartirish (inglizcha Frequency Hopping Spread Spectrum, FHSS) qoʻllanadi. FHSS usulini amalga oshirish oson, u keng polosali xalaqitlarga chidamlilikni taʼminlaydi, uskunalari esa arzon.

FHSS algoritmiga koʻra, Bluetoothʼda signalning tashuvchi chastotasi soniyasiga 1600 marta sakrab oʻzgaradi (jami 79 ta, kengligi 1 MGts boʻlgan ishchi chastota ajratilgan; Yaponiya, Fransiya va Ispaniyada esa diapazon torroq — 23 ta chastota kanali). Har bir ulanishda chastotalar oʻrtasida almashinish ketma-ketligi psevdotasodifiy boʻlib, faqat uzatkich va qabul qilgichga maʼlum. Ular har 625 mks da (bitta vaqt oraligʻi) bir tashuvchi chastotadan boshqasiga sinxron oʻtadi. Shu tariqa yonma-yon ishlayotgan bir nechta qabul qilgich–uzatkich juftligi bir-biriga xalaqit bermaydi. Bu algoritm uzatilayotgan axborot maxfiyligini himoyalash tizimining ham tarkibiy qismidir: chastota almashtirish har bir ulanish uchun alohida belgilanadigan psevdotasodifiy algoritm boʻyicha bajariladi. Raqamli maʼlumotlar va audio signalni (ikkala yoʻnalishda 64 kbit/s) uzatishda turli kodlash sxemalari qoʻllanadi: audio signal odatda qayta uzatilmaydi, raqamli maʼlumotlar paketi yoʻqolsa, qayta yuboriladi.

Bluetooth protokoli nafaqat «nuqtadan nuqtaga» (point-to-point), balki «nuqtadan koʻp nuqtaga» (point-to-multipoint) ulanishni ham qoʻllab-quvvatlaydi.

Versiyalar va spetsifikatsiyalar

Bluetooth

Bluetooth 1.0

Qurilmalarning 1.0 (1998) va 1.0B versiyalarida turli ishlab chiqaruvchilar mahsulotlarining oʻzaro mosligi past edi. 1.0 va 1.0B versiyalarida ulanishni oʻrnatish bosqichida qurilma manzilini (BD_ADDR) uzatish majburiy boʻlgan. Bu protokol darajasida anonim ulanish imkoniyatini yoʻqqa chiqargan va mazkur spetsifikatsiyaning asosiy kamchiligi hisoblangan.

Bluetooth 1.1

Bluetooth 1.1 da 1.0B versiyasida aniqlangan koʻplab xatolar tuzatildi, shifrlanmagan kanallarni qoʻllab-quvvatlash va qabul qilinayotgan signal quvvatini koʻrsatish indikatori qoʻshildi (RSSI).

Bluetooth 1.2

Asosiy yaxshilanishlar:

  • Tez ulanish va qurilmalarni aniqlash.
  • Radioxalaqitlarga chidamlilikni oshiradigan moslashuvchan chastota almashinuvi va spektrni kengaytirish (AFH).
  • 1.1 versiyasiga nisbatan yuqoriroq, amalda 1 Mbit/s gacha boʻlgan maʼlumot uzatish tezligi.
  • Kengaytirilgan sinxron ulanishlar (eSCO) audiooqimda shikastlangan paketlarni qayta uzatishga imkon berib, ovoz uzatish sifatini yaxshilaydi; zarurat tugʻilganda parallel maʼlumot uzatishni yaxshiroq qoʻllab-quvvatlash uchun audio kechikishini oshirishi mumkin.
  • Host Controller Interface (HCI) interfeysiga uch simli UART interfeysi qoʻllab-quvvatlashi qoʻshildi.
  • Quyidagi standart sifatida tasdiqlangan: IEEE Standard 802.15.1-2005.
  • L2CAP uchun maʼlumotlar oqimini boshqarish (Flow Control) va qayta uzatish (Retransmission Modes) rejimlari joriy etildi.

Bluetooth 2.0 + EDR

Bluetooth 2.0 versiyasi 10-noyabr 2004-yilda chiqarildi. U avvalgi 1.x versiyalari bilan teskari moslikka ega. Asosiy yangilik maʼlumot uzatishni tezlashtiruvchi Enhanced Data Rate (EDR) texnologiyasini qoʻllab-quvvatlash boʻldi. EDRʼning nominal tezligi taxminan 3 Mbit/s, biroq amalda maʼlumot uzatish tezligini faqat 2,1 Mbit/s gacha oshirishga erishildi. Qoʻshimcha unumdorlik maʼlumot uzatishning turli radiotexnologiyalari yordamida taʼminlanadi.

Standart (asosiy) maʼlumot uzatish tezligida radiosignalning GFSK modulyatsiyasi qoʻllanadi va uzatish tezligi 1 Mbit/s boʻladi. EDR GFSK va PSK modulyatsiyalarini ikkita variantda — π/4-DQPSK va 8DPSK — birlashtiradi. Ularning efir orqali uzatish tezligi yuqoriroq: mos ravishda 2 va 3 Mbit/s.

Bluetooth SIG spetsifikatsiyani «Bluetooth 2.0 + EDR texnologiyasi» nomi bilan eʼlon qilgan, bunda EDR qoʻshimcha funksiya hisoblanadi. EDRʼdan tashqari, 2.0 spetsifikatsiyasida boshqa kichik yaxshilanishlar ham mavjud. Shu bois mahsulotlar yuqori uzatish tezligini qoʻllab-quvvatlamasdan ham «Bluetooth 2.0 texnologiyasi»ga mos kelishi mumkin. Kamida bitta tijoriy qurilma — HTC TyTN Pocket PC — texnik tavsifida «EDRʼsiz Bluetooth 2.0» deb koʻrsatilgan.

2.0 + EDR spetsifikatsiyasiga koʻra, EDR quyidagi afzalliklarga ega:

  • Ayrim holatlarda uzatish tezligining uch baravar (2,1 Mbit/s gacha) oshishi.
  • Qoʻshimcha oʻtkazish polosasining hisobiga bir vaqtning oʻzida bir nechta ulanishni tashkil etish murakkabligining kamayishi.
  • Yuklama kamayishi hisobiga energiya sarfining pasayishi.

Bluetooth 2.1

2007-yil. Qurilma xususiyatlarini kengaytirilgan soʻrov orqali olish texnologiyasi (juftlashtirishda roʻyxatni qoʻshimcha filtrlash uchun), shuningdek, energiya tejaydigan Sniff Subrating texnologiyasi qoʻshildi. U qurilmaning akkumulyator bir marta quvvatlangandagi ishlash muddatini 3–10 baravar oshirish imkonini beradi. Bundan tashqari, yangilangan spetsifikatsiya ikki qurilma oʻrtasida ulanishni oʻrnatishni ancha osonlashtiradi va tezlashtiradi, aloqani uzmasdan shifrlash kalitini yangilashga imkon beradi hamda Near Field Communication.[[aniqlashtirish kerak]]

Bluetooth 2.1 + EDR

2008-yil avgustida Bluetooth SIG 2.1 + EDR versiyasini taqdim etdi. Bluetoothʼning yangi tahriri energiya sarfini besh baravar kamaytiradi, maʼlumotlar himoyasini kuchaytiradi va Bluetooth qurilmalarini aniqlash hamda ulash jarayonidagi qadamlar sonini qisqartirib, uni osonlashtiradi.

Bluetooth 3.0 + HS

3.0 + HS spetsifikatsiyasi Bluetooth SIG tomonidan 21-aprel 2009-yilda qabul qilingan. U nazariy jihatdan 24 Mbit/s gacha maʼlumot uzatishni qoʻllab-quvvatlaydi. Asosiy xususiyati — yuqori tezlikdagi aloqa uchun 802.11 ga qoʻshimcha boʻlgan AMP (Alternate MAC/PHY) mexanizmining qoʻshilganidir. AMP uchun ikkita texnologiya — 802.11 va UWB — koʻzda tutilgan edi, biroq UWB spetsifikatsiyaga kiritilmagan.

Yangi spetsifikatsiyani qoʻllab-quvvatlovchi modullar ikki radiotizimni birlashtiradi: birinchisi 3 Mbit/s tezlikda maʼlumot uzatadi (Bluetooth 2.0 uchun standart) va kam energiya sarflaydi; ikkinchisi 802.11 standartiga mos kelib, 24 Mbit/s gacha maʼlumot uzatishni taʼminlaydi (bu Wi-Fi tarmoqlari tezligiga yaqin). Qaysi radiotizimdan foydalanish uzatilayotgan fayl hajmiga bogʻliq: kichik fayllar sekinroq kanal, katta fayllar esa yuqori tezlikdagi kanal orqali yuboriladi. Bluetooth 3.0 umumiyroq 802.11 standartidan (qoʻshimchasiz nomidan) foydalanadi, yaʼni 802.11b/g/n kabi Wi-Fi spetsifikatsiyalari bilan mos emas.

Bluetooth 4.0

30-iyun 2010-yilda Bluetooth SIG Bluetooth 4.0 spetsifikatsiyasini tasdiqladi. U quyidagi protokollarni oʻz ichiga oladi:

  • Klassik Bluetooth,
  • Yuqori tezlikdagi Bluetooth
  • Kam energiya sarflaydigan Bluetooth (BLE, Bluetooth Low Energy).

Yuqori tezlikdagi Bluetooth Wi-Fi asosida ishlaydi, klassik Bluetooth esa avvalgi Bluetooth spetsifikatsiyalaridagi protokollardan iborat.

Bluetooth tizimining ishchi chastotalari (quvvat 0,0025 Vt dan oshmaydi).

Chastotalar diapazoni: 2 402 000 000 — 2 480 000 000 Gts (2,402 — 2,48 GGts)

Kam energiya sarflaydigan Bluetooth protokoli, avvalo, kichik elektron sensorlar (sport poyabzali, trenajyorlar, bemor tanasiga oʻrnatiladigan mitti datchiklar va boshqalarda ishlatiladigan) uchun moʻljallangan. Kam energiya sarfiga maxsus ish algoritmi orqali erishiladi. Uzatkich faqat maʼlumot yuborish vaqtida yoqiladi, bu esa bitta CR2032 turidagi batareyadan bir necha yil ishlash imkonini beradi. Standart 1 Mbit/s uzatish tezligini 8–27 baytli maʼlumot paketlari uchun taʼminlaydi. Yangi versiyada ikkita Bluetooth qurilmasi 5 ms dan kam vaqtda ulanishni oʻrnatishi va uni 100 m gacha masofada saqlashi mumkin. Buning uchun yaxshilangan xatolarni tuzatish usuli qoʻllanadi, zarur xavfsizlik esa 128 bitli AES shifrlash orqali taʼminlanadi.

Ushbu standartga asoslangan harorat, bosim, namlik, harakatlanish tezligi va boshqa datchiklar axborotni turli nazorat qurilmalariga: mobil telefonlar, choʻntak kompyuterlari, shaxsiy kompyuterlar va boshqalarga uzatishi mumkin.

Bluetooth 3.0 va Bluetooth 4.0 ni qoʻllab-quvvatlovchi birinchi chipni ST-Ericsson kompaniyasi 2009-yil oxirida ishlab chiqargan.

Bluetooth 4.1

2013-yil oxirida Bluetooth Special Interest Group (SIG) Bluetooth 4.1 spetsifikatsiyasini taqdim etdi. Bluetooth 4.1 da amalga oshirilgan yaxshilanishlardan biri Bluetooth va toʻrtinchi avlod mobil aloqa — LTEning birgalikda ishlashiga taalluqlidir. Standart maʼlumot paketlari uzatilishini avtomatik muvofiqlashtirish orqali oʻzaro xalaqitlardan himoyalashni koʻzda tutadi.

Bluetooth 4.2

3-dekabr 2014-yilda Bluetooth Special Interest Group (SIG) spetsifikatsiyasini — Bluetooth 4.2 ni taqdim etdi. Asosiy yaxshilanishlar — maxfiylik darajasini oshirish va maʼlumot uzatish tezligini koʻpaytirish.

Bluetooth 5.0

16-iyun 2016-yilda Bluetooth Special Interest Group (SIG) Bluetooth 5.0 spetsifikatsiyasini taqdim etdi. Oʻzgarishlar asosan kam energiya sarflaydigan va yuqori tezlikdagi rejimlarga tegishli boʻldi. Taʼsir radiusi toʻrt baravar, tezligi ikki baravar oshirildi. Bluetooth 5.0 avvalgi Bluetooth versiyalari bilan ham toʻliq mos keladi.

Ushbu protokol turida jiddiy sifat yaxshilanishlari amalga oshirildi. Shu sababli yangi versiya 4.3 emas, aynan 5.0 deb ataldi. Bluetooth 5.0 — «koʻk tish» texnologiyasining katta yangilanishi, ammo u simsiz ovoz uzatishga deyarli taʼsir qilmaydi.

Bluetooth 5.1

Bluetooth 5.1 oldingi versiyalardan foydalanuvchilarga joylashuv va yoʻnalishni juda yuqori aniqlik bilan aniqlash imkonini berishi bilan farq qiladi. Energiya sarfi yanada optimallashtirildi va Bluetooth Low Energy orqali ulanish ishonchliligi oshirildi.

Bluetooth 5.2

Spetsifikatsiya SIG tomonidan 6-yanvar 2020-yilda eʼlon qilindi. Yangi funksiyalar:

  • ATT atributlar protokolining yaxshilangan versiyasi — Enhanced Attribute Protocol (EATT). U faqat shifrlangan ulanishdan foydalanishi sababli xavfsizroq. EATT bir vaqtda bir nechta tranzaksiyani qoʻllab-quvvatlaydi va ulanish davomida ATTʼning maksimal uzatish bloki (MTU) hajmini oʻzgartirishga imkon beradi. EATTʼga L2CAPʼning xavfsiz oqim boshqaruvi uchun yangi rejimi — Enhanced Credit Based Flow Control Mode ham qoʻshildi.
  • Yangi LE Power Control funksiyasi ulangan qurilmalar oʻrtasidagi aloqa quvvatini dinamik ravishda optimallashtirishga imkon beradi. Endi Bluetooth LE qabul qilgichlari signal darajasini kuzatib, ulangan qurilmalardan uzatish quvvatini oʻzgartirishni soʻrashi mumkin. Bu odatda signal sifati va energiya sarfini kamaytirish nuqtayi nazaridan eng maqbul signal darajasini ushlab turish uchun qilinadi.
  • LE Isochronous Channels — Bluetooth audiosining yangi avlodi boʻlgan LE Audio standartini qoʻllab-quvvatlash funksiyasi. U maʼlumotlarni vaqtga bogʻlangan holda bir yoki bir nechta qurilmaga uzatish, ularni vaqt boʻyicha sinxron qayta ishlash (masalan, alohida qabul qilgichli simsiz quloqchinlarda), shuningdek, cheklanmagan sondagi qurilmalarga bir vaqtda translyatsiya qilish imkonini beradi.
  • Bluetooth LE Audio (2022-yildan)

Bluetooth 5.3

13-iyul 2021-yilda Bluetooth SIG Bluetooth yadrosining 5.3-versiyasi spetsifikatsiyasini eʼlon qildi. Bluetooth 5.3 funksiyalaridagi yaxshilanishlar:

  • Connection subrating — ulanish parametrlarini minimal kechikish bilan oʻzgartirish imkonini beradi
  • Davriy eʼlonlar oraligʻiga (advertising interval) psevdotasodifiy kechikish kiritilishi toʻqnashuvlarning oldini olishga yordam beradi
  • Periferik qurilmalar ulangan markaziy qurilmaga muqobil radiokanallar haqidagi maʼlumotlarni taqdim etishi mumkin; markaziy qurilma bu maʼlumotlardan moslashuvchan chastota sakrashida kanal tanlash uchun foydalanadi
  • Shifrlash kaliti oʻlchamini boshqarish takomillashtirildi

Spetsifikatsiyaning bu versiyasidan quyidagi funksiya olib tashlandi:

  • Muqobil MAC va PHY kengaytmasi (AMP)

Bluetooth 5.4

PAwR bitta kirish nuqtasiga aloqa kanallari oʻrnatmasdan turib minglab chekka tugunlar bilan ikki tomonlama bogʻlanish imkonini beradi

7-fevral 2023-yilda Bluetooth SIG Bluetooth asosiy spetsifikatsiyasining 5.4-versiyasini chiqardi. Yangi versiyaga quyidagi funksiyalar qoʻshildi:

  • Javob qaytarish imkoniyatiga ega davriy eʼlonlar (PAwR)
  • Shifrlangan eʼlon maʼlumotlari
  • Umumiy atributlar profilining xavfsizlik darajasi xususiyatlari (LE GATT)
  • Eʼlonlar kodlanishini tanlash

Bluetooth 6.0

3-sentabr 2024-yilda Bluetooth 6.0 eʼlon qilindi. Texnologiyaning yangi versiyasiga bir nechta imkoniyatlar qoʻshildi:

  • Oqimli audio uzatish yaxshilandi.
  • Joylashuvni aniqlash xizmatlari takomillashtirildi.
  • Xavfsizlik kuchaytirildi va masofani oʻlchash aniqligi oshirildi.
  • Qurilmalar orasidagi masofani aniqlash aniqligini sezilarli oshiradigan Bluetooth Channel Sounding texnologiyasi paydo boʻldi.

Bluetooth 6.1

7-may 2025-yilda Bluetooth 6.1 eʼlon qilindi. Texnologiyaning yangi versiyasiga quyidagilar qoʻshildi:

  • Bluetooth Randomized RPA — qurilmalar maxfiyligi va energiya samaradorligini oshirish texnologiyasi.

Bluetooth 6.2

3-noyabr 2025-yilda Bluetooth 6.2 spetsifikatsiyasi chiqarildi. Unda yangi va yaxshilangan funksiyalar mavjud:

  • Ulanish kechikishlari qisqartirildi;
  • Radiochastotali hujumlar va soxta identifikatsiyadan (spoofing) himoya taʼminlandi;
  • Bluetooth LE Audio integratsiyasi yaxshilandi.

Standartni isteʼmolchi qurilmalariga joriy etish 2026-yil oxiridan oldin kutilmayapti.

Bluetooth protokollari steki

Bluetooth koʻp qatlamli arxitekturaga ega boʻlib, asosiy protokol, kabel oʻrnini bosuvchi protokollar, telefoniya boshqaruvi protokollari va boshqa tizimlardan olingan protokollardan tashkil topadi. Barcha Bluetooth steklari uchun quyidagi protokollar majburiydir: LMP, L2CAP va SDP. Bundan tashqari, Bluetooth orqali bogʻlanadigan qurilmalar odatda HCI va RFCOMM protokollaridan foydalanadi.

LMP
Link Management Protocol ikki qurilma orasida radioaloqani oʻrnatish va boshqarish uchun ishlatiladi. U Bluetooth kontrolleri tomonidan amalga oshiriladi.
HCI
Host/controller interface xost (yaʼni kompyuter yoki mobil qurilma) steki bilan Bluetooth kontrolleri orasidagi aloqani belgilaydi.
L2CAP
Logical Link Control and Adaptation Protocol yuqori darajadagi turli protokollardan foydalanadigan ikki qurilma oʻrtasidagi mahalliy ulanishlarni multiplekslash uchun ishlatiladi. Paketlarni boʻlaklarga ajratish va qayta birlashtirish imkonini beradi.
SDP
Service Discovery Protocol boshqa qurilmalar taqdim etadigan xizmatlarni aniqlash va ularning parametrlarini belgilash imkonini beradi.
RFCOMM
Radio Frequency Communications — kabel oʻrnini bosuvchi protokol. U virtual ketma-ket maʼlumot oqimini yaratadi va quyidagi boshqaruv signallarini emulyatsiya qiladi: RS-232.
BNEP
Bluetooth Network Encapsulation Protocol boshqa protokollar steklaridagi maʼlumotlarni L2CAP kanali orqali uzatish uchun ishlatiladi. U IP paketlarini Personal Area Networking profilida uzatishda qoʻllanadi.
AVCTP
Audio/Video Control Transport Protocol Audio/Video Remote Control profilida buyruqlarni L2CAP kanali orqali uzatish uchun ishlatiladi.
AVDTP
Audio/Video Distribution Transport Protocol Advanced Audio Distribution profilida stereo tovushni L2CAP kanali orqali uzatish uchun ishlatiladi.
TCS
Telephony Control Protocol — Binary — Bluetooth qurilmalari oʻrtasida ovozli aloqa va maʼlumot uzatish ulanishlarini oʻrnatish uchun chaqiruvni boshqarish signallarini belgilovchi protokol. Faqat Cordless Telephony profilida ishlatiladi.

Boshqa tizimlardan olingan protokollar jumlasiga quyidagilar kiradi: Point-to-Point Protocol (PPP), TCP/IP, UDP, Object Exchange Protocol (OBEX), Wireless Application Environment (WAE), Wireless Application Protocol (WAP).

Bluetooth profillari

Profil — muayyan Bluetooth qurilmasida mavjud funksiyalar yoki imkoniyatlar toʻplami. Bluetooth qurilmalari birgalikda ishlashi uchun ularning barchasi bir umumiy profilni qoʻllab-quvvatlashi kerak.

Quyida keltirilgan profillar Bluetooth SIG ishlab chiqish guruhi tomonidan belgilangan va tasdiqlangan:

  • Advanced Audio Distribution Profile (A2DP) — ikki kanalli stereo audiooqimni, masalan, musiqani simsiz garnitura yoki boshqa qurilmaga uzatish uchun ishlab chiqilgan. Profil past siqilishli Sub_Band_Codec (SBC) kodekini toʻliq, boshqa kodeklarni esa ixtiyoriy ravishda qoʻllab-quvvatlaydi.
  • Audio/Video Remote Control Profile (AVRCP) — televizorlar, Hi-Fi uskunalari va boshqa jihozlarning standart funksiyalarini boshqarish, yaʼni masofadan boshqarish funksiyalariga ega qurilmalarni yaratish uchun moʻljallangan. A2DP yoki VDP profillari bilan birga ishlatilishi mumkin.
  • Basic Imaging Profile (BIP) — qurilmalar oʻrtasida tasvirlarni uzatish uchun yaratilgan. Tasvir oʻlchamini oʻzgartirish va uni qabul qiluvchi qurilma qoʻllab-quvvatlaydigan formatga aylantirish imkonini ham oʻz ichiga oladi.
  • Basic Printing Profile (BPP) — matn, elektron pochta xabarlari, vCard va boshqa elementlarni printerga yuborish imkonini beradi. Profil printer uchun maxsus drayverlar talab qilmaydi; shu jihati bilan HCRPʼdan afzal.
  • Common ISDN Access Profile (CIP) — qurilmalarga quyidagi tarmoq xizmatidan foydalanish imkonini beradi: ISDN.
  • Cordless Telephony Profile (CTP) — simsiz telefoniya profili.
  • Device ID Profile (DIP) — qurilma sinfi, ishlab chiqaruvchisi va mahsulot versiyasini aniqlash imkonini beradi.
  • Dial-up Networking Profile (DUN) — Bluetooth orqali internet yoki boshqa telefon xizmatidan standart foydalanish imkonini beruvchi protokol. SPPʼga asoslanadi, ETSI 07.07 spetsifikatsiyasida belgilangan PPP va AT buyruqlarini oʻz ichiga oladi.
  • Fax Profile (FAX) — mobil yoki statsionar telefon bilan faks dasturi oʻrnatilgan kompyuter oʻrtasidagi interfeysni taʼminlaydi. ITU T.31 va/yoki ITU T.32 uslubidagi AT buyruqlar toʻplamini qoʻllab-quvvatlaydi. Profil ovozli qoʻngʻiroqlar yoki maʼlumot uzatishni qoʻllab-quvvatlamaydi.
  • File Transfer Profile (FTP_profile) — qurilma fayl tizimidan foydalanish imkonini beradi. Kataloglar roʻyxatini olish, katalogni oʻzgartirish, fayllarni olish, uzatish va oʻchirish uchun standart FTP buyruqlar toʻplamini oʻz ichiga oladi. Transport sifatida OBEX ishlatiladi, GOEPʼga asoslanadi.
  • General Audio/Video Distribution Profile (GAVDP) — A2DP va VDP uchun asos.
  • Generic Access Profile (GAP) — qolgan barcha profillar uchun asos.
  • Generic Object Exchange Profile (GOEP) — boshqa maʼlumot uzatish profillari uchun asos boʻlib, quyidagiga tayanadi: OBEX.
  • Hard Copy Cable Replacement Profile (HCRP) — qurilma bilan printer oʻrtasidagi kabel aloqasining oddiy muqobilini taʼminlaydi. Profilning kamchiligi — printerga maxsus drayverlar kerakligi, yaʼni u universal emas.
  • Hands-Free profili (HFP) — simsiz garnitura bilan telefonni ulash uchun ishlatiladi va bitta kanalda mono tovush uzatadi.
  • Human Interface Device Profile (HID) — sichqoncha, joystik, klaviatura va boshqa HID (Human Interface Device) qurilmalarini qoʻllab-quvvatlaydi. Sekin kanaldan foydalanadi va pasaytirilgan quvvatda ishlaydi.
  • Headset Profile (HSP) — simsiz garnitura (Headset) bilan telefonni ulash uchun ishlatiladi. Qoʻngʻiroq qilish, qabul qilish, tugatish va ovoz balandligini sozlash uchun GSM 07.07 spetsifikatsiyasidagi AT buyruqlarning minimal toʻplamini qoʻllab-quvvatlaydi. Bluetooth 1.2 yoki undan yuqori versiya mavjud boʻlsa, Headset profili orqali telefon ishlashiga oid barcha tovushlarni garnituraga chiqarish mumkin. Masalan, amallar tasdiqlanganini bildiruvchi signallarni, pleyerdagi mp3 musiqani, qoʻngʻiroq ohanglarini va videolarning ovozini tinglash mumkin. Faqat Hands-Free profilini qoʻllab-quvvatlaydigan modellardan farqli oʻlaroq, bu profilni qoʻllaydigan garnituralar stereo tovush uzatishi mumkin.
  • Intercom Profile (ICP) — Bluetooth bilan mos qurilmalar oʻrtasida ovozli qoʻngʻiroqlarni taʼminlaydi.
  • LAN Access Profile (LAP) — Bluetooth qurilmalari uchun LAN, WAN yoki internet tarmoqlariga jismoniy ulangan boshqa Bluetooth qurilmasi orqali kirish imkonini beradi. Bluetooth qurilmasi ulanishni oʻrnatish uchun PPP protokolidan RFCOMM ustida foydalanadi. LAP shuningdek maxsus tashkil etilgan (ad-hoc) Bluetooth tarmoqlarini yaratishga imkon beradi.
  • Object Push Profile (OPP) — tasvirlar, elektron tashrif qogʻozlari va boshqa «obyektlar»ni uzatish uchun asosiy profil. Maʼlumot uzatishni qabul qiluvchi (server) emas, yuboruvchi qurilma (mijoz) boshlaydi.
  • Personal Area Networking Profile (PAN) — Bluetooth Network Encapsulation protokolidan Bluetooth ulanishi orqali transport sifatida foydalanish imkonini beradi.
  • Phone Book Access Profile (PBAP) — qurilmalar oʻrtasida telefon kitobi yozuvlarini almashish imkonini beradi.
  • Serial Port Profile (SPP) — ETSI TS07.10 spetsifikatsiyasiga asoslangan va RFCOMM protokolidan foydalanadi. Profil ketma-ket portni emulyatsiya qilib, standart RS-232 ulanishini simsiz ulanish bilan almashtirishga imkon beradi. DUN, FAX, HSP va AVRCP profillari uchun asos hisoblanadi.
  • Service Discovery Application Profile (SDAP) — server qurilma foydalanadigan profillar haqida axborot berish uchun ishlatiladi.
  • SIM Access Profile (SAP, SIM) — telefonning SIM kartasidan foydalanish imkonini beradi, natijada bitta SIM kartani bir nechta qurilmada ishlatish mumkin.
  • Synchronisation Profile (SYNCH) — shaxsiy maʼlumotlarni (PIM) sinxronlashtirish imkonini beradi. Profil infraqizil aloqa spetsifikatsiyasidan olingan va Bluetooth SIG guruhi tomonidan moslashtirilgan.
  • Video Distribution Profile (VDP) — oqimli video uzatish imkonini beradi. H.263, MPEG-4 Visual Simple Profile standartlari qoʻllab-quvvatlanadi; H.263 profiles 3, profile 8 ixtiyoriy ravishda qoʻllab-quvvatlanadi va spetsifikatsiyaga kiritilmagan.
  • Wireless Application Protocol Bearer (WAPB) — Bluetooth orqali P-to-P (Point-to-Point) ulanishini tashkil etish protokoli.

Xavfsizlik

2006-yil iyun oyida Avishay Vul va Yaniv Shaked Bluetooth qurilmalariga hujumning batafsil tavsifi keltirilgan maqolani eʼlon qildi. Unda qurilmaning PIN kodini qoʻlga kiritish va keyin unga ulanish imkonini beradigan faol hamda passiv hujumlar tasvirlangan. Passiv hujum tegishli uskunaga ega tajovuzkorga ulanishning boshlangʻich jarayonini yashirin kuzatish (sniffing), keyin esa kuzatish va tahlil orqali olingan maʼlumotlardan soxta qurilma sifatida ulanish (spoofing) uchun foydalanish imkonini beradi. Tabiiyki, bunday hujum uchun tajovuzkor qurilmaga juda yaqin boʻlishi, aynan ulanish oʻrnatilayotgan paytda hozir boʻlishi kerak. Bu har doim ham mumkin emas. Shu sababli faol hujum gʻoyasi paydo boʻlgan. Muayyan vaqtda maxsus xabar joʻnatish orqali tajovuzkor qurilmasi bilan ulanishni boshlash jarayonini ishga tushirish mumkinligi aniqlangan. Har ikkala buzib kirish usuli ham ancha murakkab va bir nechta bosqichdan iborat; eng muhim bosqich — maʼlumot paketlarini yigʻish va ularni tahlil qilish. Hujumlar ikki qurilma oʻrtasida autentifikatsiya hamda shifrlash kalitini yaratish mexanizmlaridagi zaifliklarga asoslangan.

Bluetooth ulanishini boshlash

Bluetooth ulanishini initsializatsiya qilish deganda aloqa oʻrnatish jarayoni tushuniladi. Uni uch bosqichga boʻlish mumkin:

  • kalit yaratish Kinit,
  • aloqa kalitini yaratish (u link key deb ataladi va Kab),
  • bilan belgilanadi); autentifikatsiya.

Dastlabki ikkita bosqich juftlashtirish (pairing) deb ataladigan jarayonga kiradi.

Juftlashtirish (pairing) — ikki yoki undan ortiq qurilma oʻrtasida kelgusidagi aloqada ishlatiladigan umumiy maxfiy Kinit qiymatini yaratish maqsadida bogʻlanish jarayoni. Bluetoothʼning rasmiy hujjatlari ayrim tarjimalarida «juftlikni moslashtirish» atamasi ham uchraydi. Juftlashtirishni boshlashdan oldin har ikkala qurilmada PIN kod kiritilishi kerak.

Kinit quyidagi qiymatlardan foydalanadigan E22 algoritmi asosida shakllantiriladi:

  • BD_ADDR — Bluetooth qurilmasining 48 bitli noyob MAC manzili;
  • PIN kodi va uning uzunligi;
  • IN_RAND — tasodifiy 128 bitli qiymat.

Aloqa kaliti Kabni yaratish uchun qurilmalar tasodifiy hosil qilingan 128 bitli LK_RAND(A) va LK_RAND(B) qiymatlarini almashadi. Keyin initsializatsiya kaliti Kinit bilan bitlar boʻyicha XOR amali bajarilib, olingan qiymat qayta almashiladi. Shundan soʻng E21 algoritmi yordamida kalit hisoblanadi.

Buning uchun quyidagi qiymatlar zarur:

  • BD_ADDR
  • 128 bitli LK_RAND (har bir qurilma oʻz qiymati va boshqa qurilmadan qabul qilingan qiymatni saqlaydi)

Shu bosqichda juftlashtirish yakunlanadi va Bluetoothʼni ishga tushirishning soʻnggi bosqichi — Mutual authentication, yaʼni oʻzaro autentifikatsiya boshlanadi. U «soʻrov–javob» sxemasiga asoslangan. Qurilmalardan biri tekshiruvchi sifatida tasodifiy AU_RAND(A) qiymatini yaratadi va uni ochiq shaklda ikkinchi, tekshiriluvchi deb ataladigan qurilmaga yuboradi. Tekshiriluvchi bu «soʻz»ni olishi bilanoq SRES qiymati E1 algoritmi boʻyicha hisoblanadi va tekshiruvchiga yuboriladi. Qoʻshni qurilma ham xuddi shunday hisob-kitobni bajarib, tekshiriluvchining javobini tekshiradi. Agar SRES qiymatlari mos kelsa, qurilmalar rollarni almashtiradi va jarayon yana takrorlanadi.

E1 algoritmi quyidagi qiymatlardan foydalanadi:

  • Tasodifiy yaratilgan AU_RAND
  • aloqa kaliti (link key) Kab
  • Qurilmaning oʻz BD_ADDR

Juftlashtirishga hujum

Agar tajovuzkor radioefirni kuzatib, juftlashtirish paytida barcha xabarlarni tutib olib saqlagan boʻlsa, keyinchalik PIN kodni variantlarni ketma-ket sinab topish usuli bilan aniqlashi mumkin.

Bu zaiflikni birinchi boʻlib 2004-yil aprel oyida ingliz mutaxassisi Olli Uaytxaus (Ollie Whitehouse) payqagan. U juftlashtirish chogʻida xabarlarni tutib olish va toʻplangan maʼlumotlar asosida PIN kodni barcha variantlarni tekshirish orqali hisoblashni taklif etgan. Biroq usulning jiddiy bir kamchiligi bor: hujum faqat autentifikatsiyaga oid barcha maʼlumotlarni kuzatishga muvaffaq boʻlingan taqdirdagina amalga oshiriladi. Boshqacha aytganda, tajovuzkor juftlashtirish boshlanganda radioqamrovdan tashqarida boʻlgan yoki biror qiymatni oʻtkazib yuborgan boʻlsa, hujumni davom ettira olmaydi.

Qayta juftlashtirishga hujum

Vul va Shaked Uaytxaus hujumi bilan bogʻliq qiyinchiliklarni yengish yoʻlini topdilar. Hujumning ikkinchi turi ishlab chiqildi. Agar juftlashtirish boshlangan va maʼlumotlar oʻtkazib yuborilgan boʻlsa, hujumni amalga oshirib boʻlmaydi. Ammo qurilmalar allaqachon oʻzaro bogʻlanib, Kab kalitini saqlagan va oʻzaro autentifikatsiyani boshlagan boʻlsa, ularni juftlashtirish jarayonini qayta boshlashga majbur qilish mumkin. Bu yuqorida bayon etilgan juftlashtirishga hujumni oʻtkazish imkonini beradi.

Bunday hujum uchun kerakli xabarlarni aynan kerakli vaqtda yuborish zarur. Savdoda mavjud standart qurilmalar bu maqsadga mos kelmaydi.

Ushbu usullarning istalgan biridan foydalanib, tajovuzkor asosiy juftlashtirish hujumini boshlashi mumkin. Shunday qilib, ikki hujum usuliga ega tajovuzkor PIN kodni bemalol qoʻlga kiritishi mumkin. Keyin PIN kod yordamida mazkur qurilmalarning istalgan biriga ulanadi. Shuni ham hisobga olish kerakki, koʻpchilik qurilmalarda Bluetooth orqali foydalanish mumkin boʻlgan xizmatlar darajasidagi xavfsizlik yetarli taʼminlanmagan. Ishlab chiquvchilarning aksariyati aynan juftlashtirish jarayoni xavfsizligiga tayanadi. Shu sababli tajovuzkor harakatlarining oqibatlari turlicha boʻlishi mumkin: telefonning kontaktlar kitobini oʻgʻirlashdan tortib, jabrlanuvchi telefonidan chiqish qoʻngʻirogʻini amalga oshirish va uni yashirin tinglash qurilmasi sifatida ishlatishgacha.

PIN kodni topish vaqtini baholash

Bluetooth protokolida E22, E21 va E1 algoritmlaridan faol foydalaniladi. Ularning asosi — SAFER+ shifri. Bryus Shnayer bu zaiflik jiddiy ekanini tasdiqlagan. Amalda PIN kodni variantlarni tekshirib topish yaxshi ishlaydi va real vaqtda bajarilishi mumkin. Quyida Pentium 4 HT, 3 GGts chastotali kompyuterda olingan natijalar keltirilgan:

Uzunligi (belgi)Vaqt (soniya)
40,063
50,75
67,609

Yuqorida tasvirlangan hujumlarning muayyan dasturiy amalga oshirilishlari turli tezliklarda ishlashi mumkin. Optimallashtirish yoʻllari koʻp: kompilyatorning maxsus sozlamalari, sikllar, shartlar va arifmetik amallarni turlicha amalga oshirish. Avishay Vul va Yaniv Shaked PIN kodni variantlarni tekshirishga ketadigan vaqtni sezilarli qisqartirish yoʻlini topgan.

PIN kod uzunligini oshirish barcha muammolarni hal qilmaydi. Taʼriflangan hujumlardan faqat qurilmalarni xavfsiz joyda, masalan, Bluetooth garniturasi yoki avtomobildagi hands-free qurilmasi bilan juftlashtirish qisman himoya qilishi mumkin. Bu qurilmalar bilan aloqa kun davomida qayta-qayta ishga tushirilishi mumkin va foydalanuvchi har doim ham himoyalangan joyda boʻla olmaydi.

Qoʻllanilishi

BT2 qurilmalarining ishlash radiusi 16 m dan oshmaydi, BT1 uchun esa 100 m gacha (A sinfi). Bu raqamlar standartda bevosita koʻrish sharoiti uchun koʻrsatilgan, amalda 10–20 m dan ortiq masofada ishlashini kutmaslik kerak. Amaliyotda bu masofa samarali hujum oʻtkazish uchun yetarli emas. Shu bois hujum algoritmlari batafsil ishlab chiqilishidan oldin ham Defcon-2004 tadbirida Jon Xerington (John Herington) yaratgan BlueSniper yoʻnaltirilgan antennasining namoyishi oʻtkazilgan. Qurilma noutbuk yoki choʻntak kompyuteriga ulanadi, yetarli yoʻnaltirilganlik va quvvatga ega (1,5 km gacha samarali ishlaydi).

Boshqa protokollar bilan birga ishlashi

FHSS ishchi kanalining keng chastota oraligʻida tez-tez oʻzgarishi boshqa protokollar bilan birga ishlash imkonini beradi. Moslashuvchan AFH joriy etilgach, vaziyat biroz yaxshilandi.

Nosozliklarni aniqlash va sertifikatlash

Nosozliklarni aniqlash va standartga muvofiqlikni tekshirish shu chastota diapazonida faol ishlayotgan qoʻshni qurilmalar (masalan, Wi-Fi) tufayli qiyinlashadi. Bluetoothʼning barcha 79 kanalidagi barcha ulanishlarni bir vaqtda dekodlash va kuzatish imkonini beradigan yechimlar mavjud.

Adabiyotlar

Havolalar