Posted inKimyo

Atom massa birligi nima

Atom massa birligi (ruscha belgilanishi: а. е. м.; xalqaro belgilanishi: u), shuningdek, dalton (ruscha belgilanishi: Да; xalqaro belgilanishi: Da) yoki uglerod birligi — tizimdan tashqari massa birligi bo‘lib, u molekulalar, atomlar, atom yadrolari va elementar zarralar massasini ifodalashda ishlatiladi. Atom massa birligi quyidagi ulush sifatida aniqlanadi: 1⁄12 — asosiy holatdagi erkin, tinch turgan uglerod 12C atomi massasidan olinadigan ulush.

Atom massa birligi Xalqaro birliklar tizimi (SI) birligi emas, biroq Xalqaro o‘lchov va tarozilar qo‘mitasi uni Xalqaro birliklar tizimi (SI) birliklari bilan bir qatorda qo‘llashga ruxsat etilgan, deb hisoblaydi. Rossiya Federatsiyasida undan «atom fizikasi» sohasida tizimdan tashqari birlik sifatida foydalanishga muddatsiz ruxsat berilgan. GOST 8.417-2002 hamda «Rossiya Federatsiyasida qo‘llashga ruxsat etilgan kattalik birliklari to‘g‘risidagi nizom»ga muvofiq, «atom massa birligi» nomi va belgisini karrali hamda ulushli SI old qo‘shimchalari bilan qo‘llash mumkin emas. Biroq shu birlikning «dalton» degan muqobil nomi bilan karrali va ulushli birliklardan foydalanish mumkin. Masalan, biologik makromolekulalar massasi ko‘pincha kilodalton (kDa) va megadalton (MDa) bilan, mass-spektrometrik asboblarning sezgirligi esa millidalton (mDa) va mikrodalton (mkDa) bilan ifodalanadi.

Undan foydalanishni IUPAP 1960-yilda, IUPAC esa 1961-yilda tavsiya etgan. Rasmiy ravishda tavsiya qilingan inglizcha atamalar: atomic mass unit (a. m. u.) va aniqroq bo‘lgan unified atomic mass unit (u. a. m. u.) — «yagona atom massa birligi»dir; rus tilidagi ilmiy va texnik manbalarda oxirgi atama kamroq qo‘llanadi.

Son qiymati

Quyida Fan va texnologiya bo‘yicha ma’lumotlar qo‘mitasi tavsiya etgan atom massa birligi qiymati (2022-yil ma’lumotlari asosida):

1 а. е. м. = 1,660 539 068 92(52)⋅10−27 kg.

1 а. е. м., grammda ifodalanganda, son jihatidan deyarli Avogadro sonining teskari qiymatiga teng (bundan tashqari, mol ta’rifi o‘zgartirilishidan oldin, ya’ni Avogadro soni aniq qiymat bilan belgilanishidan oldin, bu tenglik aynan bajarilgan), ya’ni 1/NA, bunda Avogadro sonining o‘lchov birligi mol−1. Molyar massa ma’lum modda uchun gramm/mol ko‘rinishida ifodalangandagi son qiymati shu modda molekulasining а. е. м. bilan ifodalangan massasi son qiymatiga teng bo‘ladi.

Elementar zarralarning massasi odatda elektronvoltlarda ifodalangani uchun eV bilan а. е. м. orasidagi o‘tkazish koeffitsiyenti muhim hisoblanadi:

1 а. е. м. = 0,931 494 103 72(29) ГэВ/c2;
1 ГэВ/c2 = 1,073 544 100 83(33) а. е. м.

Bu yerda c — yorug‘lik tezligi.

Tarixi

Atom massasi tushunchasini Jon Dalton 1803-yilda fanga kiritgan. Dastlab atom massa birligi sifatida atomning, ya’ni vodorod atomining massasi olingan (bu vodorod shkalasi deb atalgan). 1818-yilda Berselius atom massalari jadvalini e’lon qilgan; undagi qiymatlar kislorodning 103 ga teng deb olingan atom massasiga nisbatan hisoblangan. Berseliusning atom massalari tizimi 1860-yillargacha qo‘llangan, so‘ng kimyogarlar yana vodorod shkalasiga qaytgan. Ammo 1906-yilda ular atom massa birligi sifatida 1⁄16 kislorod atomi massasining ulushi olinadigan kislorod shkalasiga o‘tishgan. Kislorod izotoplari (16O, 17O, 18O) kashf etilgach, atom massalari ikki xil shkalada ko‘rsatilgan: kimyoviy shkalada 1⁄16 tabiiy kislorod atomining o‘rtacha massasi ulushi, fizik shkalada esa 1⁄16 16O nuklidi atomi massasi ulushi asos qilib olingan. Ikki shkalaning bir vaqtda qo‘llanishi bir qancha kamchiliklarga ega bo‘lgani sababli, 1960-yilda avval X  Bosh assambleya doirasida Xalqaro nazariy va amaliy fizika ittifoqi (IUPAP), 1961-yilda esa Xalqaro nazariy va amaliy kimyo ittifoqi (IUPAC) kongressida uglerod shkalasi qabul qilingan.

Karrali va ulushli birliklar

Karrali birliklar Ulushli birliklar
qiymati nomi belgilanishi qiymati nomi belgilanishi
101 Да dekadalton даДа daDa 10−1 Да detsidalton дДа dDa
102 Да gektodalton гДа hDa 10−2 Да santidalton сДа cDa
103 Да kilodalton кДа kDa 10−3 Да millidalton мДа mDa
106 Да megadalton МДа MDa 10−6 Да mikrodalton мкДа µDa
109 Да gigadalton ГДа GDa 10−9 Да nanodalton нДа nDa
1012 Да teradalton ТДа TDa 10−12 Да pikodalton пДа pDa
1015 Да petadalton ПДа PDa 10−15 Да femtodalton фДа fDa
1018 Да eksadalton ЭДа EDa 10−18 Да attodalton аДа aDa
1021 Да zettadalton ЗДа ZDa 10−21 Да zeptodalton зДа zDa
1024 Да yottadalton ИДа yoktodalton 10−24 Да yoktod alton иДа yDa
1027 Да ronnadalton РнДа RDa 10−27 Да rontodalton рнДа rDa
1030 Да kvettadalton КвДа QDa 10−30 Да kvektodalton квДа qDa
 qo‘llashtavsiya etiladi  qo‘llash tavsiya etilmaydi  amaliyotda qo‘llanmaydi yoki kam qo‘llanadi

Havolalar

Adabiyotlar