Arch Linux nima

Arch Linux
Изображение логотипа
Ishlab chiquvchilar Aaron Griffin[VM], Allan Makrey[VM], Anatoliy Pomozov[VM] va Feliks Yan[VM]
Birinchi reliz 11-mart 2002
So‘nggi versiya 2026.06.01
So‘nggi sinov versiyasi
Yangilash usuli Uzluksiz yangilanish
Paket menejerlari Pacman
Qo‘llab-quvvatlanadigan platformalar x86-64
Litsenziya GNU GPL[…]
Manba kod repozitoriysi git.archlinux.org
Veb-sayt archlinux.org (inglizcha)
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi media fayllar

Arch Linux (XFA: [ɑːrtʃ ˈlɪnəks]) — mustaqil GNU/Linux distributivi, x86-64 arxitekturasi uchun optimallashtirilgan bo‘lib, foydalanuvchiga dasturiy ta’minotning eng yangi versiyalarini uzluksiz yangilanish modeli asosida taqdim etadi. Odatiy holatda minimalistik asosiy tizim taklif etiladi; foydalanuvchi unga o‘ziga kerakli dasturlarni qo‘shishi mumkin. Paketlarni o‘rnatish, o‘chirish va yangilash uchun ishlatiladigan paket menejeri — Pacman.

Arch Linux’ning xususiyatlari

Rasmiy repozitoriylarida asosan erkin dasturiy ta’minot mavjud, biroq distributiv FSF tomonidan ma’qullanmagan, chunki u erkin bo‘lmagan dasturiy ta’minotga nisbatan yumshoq siyosat yuritadi. GNU loyihasi Arch Linux asosida yaratilgan Parabolani o‘rnatishni tavsiya qiladi. Rasmiy repozitoriylarda 14 500 dan ortiq paket mavjud, AUR’dagi paketlar soni quyidagi miqdordan ham ko‘p: 93 500.

Arch Linux asosan tayyor ikkilik paketlar ko‘rinishida tarqatiladi, biroq manba kodidan yig‘ishga ham imkon beradi. AUR paketlarini foydalanuvchining kompyuterida yig‘ish yoki deb/rpm paketlaridan pacman formatidagi paketlarga o‘girish mumkin. Arch ma’lum jihatlari bilan Slackware distributiviga o‘xshaydi, biroq undan farqli ravishda paketlar bog‘liqliklarini nazorat qiladi. Arch Linux’ning ikkilik paketlari quyidagi arxitektura uchun tuzilgan: x86-64; bu esa zamonaviy kompyuterlarda yuqori unumdorlikni ta’minlaydi. Boshqa arxitekturalar uchun ham norasmiy versiyalar mavjud (masalan, PowerPC va ARM — Arch Linux ), shuningdek, uning bir nechta hosila distributivlari mavjud.

Arch Linux’ning ArchWiki quyi domenida joylashgan va MediaWiki asosida yaratilgan keng qamrovli hujjatlar bo‘limi mavjud. Uni ishlab chiquvchilar va hamjamiyat qo‘llab-quvvatlaydi. Hujjatlar o‘nlab tillarga tarjima qilingan, biroq asosiy til — ingliz tili. Hujjatlar orasida rasmiy o‘rnatish qo‘llanmasini ham topish mumkin.

Arch Linux boshidan ishlab chiqilgan mustaqil distributivdir. Distributiv yaratuvchisi Jadd Vinet CRUX distributividan ilhomlangan, ammo Arch CRUX asosida yaratilgan degan fikr noto‘g‘ri. Arch asosida quyidagi distributivlar yaratilgan: Antergos, Parabola GNU, ArchBang, Arch Hurd, Chakra, ConnochaetOS, Manjaro va boshqalar.

Arch Linux falsafasi bir nechta asosiy tamoyillarga tayanadi:

  • Soddalik
  • Zamonaviylik
  • Pragmatizm
  • Muayyan foydalanuvchilarga yo‘naltirilganlik (foydalanuvchi markazli, ya’ni foydalanuvchiga qulay emas)
  • Moslashuvchanlik

Ishlab chiquvchilar Arch’ning asosiy xususiyatlari va tamoyillarini quyidagicha ta’riflaydi:

  • Soddalik.
  • Yangi boshlovchilar uchun emas, balki tajribaliroq foydalanuvchilar uchun mo‘ljallangan.
  • Jadd Vinet bu distributivni o‘zi tasavvur qilgan ideal distributiv asosida yaratdi. U erkin dasturiy ta’minot hamjamiyatidan ko‘p narsa olganidan so‘ng, unga o‘z hissasini qo‘shishni ham istadi.
  • Maqsad — Arch’ni mukammal asosga aylantirish. Bu asosda ortiqcha bezakli yordamchi dasturlar va avtomatik sozlamalar bo‘lmasligi, biroq qo‘lda sozlash vositalari hamda foydalanuvchilarga tizimni mustaqil rivojlantirishda yordam beradigan ayrim funksiyalar bo‘lishi kerak.
  • «Erkin dasturiy ta’minot hamjamiyatiga nimadir qaytarish» — bu beg‘araz hadyadir. Kimdandir sovg‘a olganingizda, odatda, evaziga nimadir berishingiz kutiladi. Shu bois foydalanuvchilarning g‘oyalari, takliflari va yordamchi dasturlari mamnuniyat bilan qabul qilinadi.
  • Arch Linux’ning ikki tomoni bor: (1) ishlab chiquvchi tomoni va (2) foydalanuvchi tomoni. Bu ikki tomonni birlashtirishga urinmang; aksincha, ular o‘rtasida o‘zaro aloqa o‘rnating. Shunda har kim o‘z tizimiga qo‘shmoqchi bo‘lgan narsasiga ega bo‘lishi mumkin.
  • Sozlash yordamchi dasturlari yoki grafik foydalanuvchi interfeysi (GUI) tizimni boshqarishiga yo‘l qo‘ymang — tizimni foydalanuvchining o‘zi boshqarishi kerak. Grafik interfeys ushbu tamoyillarga mos bo‘lsa, undan foydalanishning yomon joyi yo‘q.
  • Yordamchi dasturlar taklif qiladigan imkoniyatlarga qaram bo‘lib qolmang. Vosita yozayotganingizda yoki tanlayotganingizda, foydalanuvchilar istasa uni o‘zgartira olishi uchun u sodda va tushunarli dasturlash tilida yozilgan bo‘lishi kerak (KISS tamoyili).
  • Yaqin kelajakda Arch Linux’ning asosiy ishlab chiqish jarayonida hech qanday «foydalanuvchiga qulay» GUI yoki yordamchi dasturlar bo‘lmaydi.
  • Arch siz uni qanday yaratishingizga qarab shakllanadi.
  • Arch’da «soddaroq» so‘zi boshqa distributivlardagidan farqli ma’noda tushuniladi. Biror ishni oson bajarish uchun avvalo o‘rganish kerak.
  • Tizimni sozlash yoki undan foydalanishda grafik interfeysga tayanish oxir-oqibat foydalanuvchiga faqat muammolar keltiradi. Bir payt kelib, foydalanuvchi grafik interfeys ortida nimalar yashiringanini bilishi kerakligini anglaydi.
  • Tizim murakkabligini yashirish va grafik yordamchi dasturlar hamda kundalik vazifalarni avtomatlashtirish orqali uni soddalashtirishga urinishlar, odatda, yanada murakkab tizimga olib keladi. Buning o‘rniga, albatta, o‘z vazifalaringiz, qarashlaringiz va afzalliklaringizni hisobga olgan holda, tizimni ichki tomondan sodda va mantiqiy qilish yaxshiroq.
  • Ertami-kechmi, Internetdan yoki Usenet tarmog‘idan ma’lumot izlashga to‘g‘ri keladi (agar man sahifalaridagi ma’lumot yetarli bo‘lmasa). Internetdan ma’lumot izlay olish — yangi foydalanuvchi o‘rganishi kerak bo‘lgan birinchi ko‘nikmadir.
  • Foydalanuvchilar bir distributiv boshqasiga o‘xshamasligini aytadigan bo‘lsa-da, Arch uning tamoyillari va falsafasiga zid kelmasa, foydalanuvchiga istagan hissasini qo‘shish imkonini beradi.
  • O‘z hissangizni qo‘shish imkoniyatining asosiy xususiyati shundaki, buning uchun hech kimdan ruxsat olishingiz shart emas. Hatto «mavjud kuchlar» buni foydali deb hisoblamasa ham, shaxsan o‘zingiz foydali deb bilgan narsani yozishingizga hech kim to‘sqinlik qila olmaydi. Uni yozing va Foydalanuvchi hissalari forumiga joylang. Agar odamlarga yoqsa, javob olasiz. Atrofdagilarning barchasi buni qadrlamasa ham, siz uning foydasini aniq ko‘rib turgan bo‘lsangiz, buning nima ahamiyati bor?
  • Ishlab chiquvchilardan yordamchi dasturlar va hujjatlarni talab qilmang. Arch’ning maqsadi va falsafasini tushunishga harakat qiling — aynan shu jihat Arch’ni boshqa distributivlardan ajratib turadi.
  • Manba kodiga hech qanday o‘zgartirish kiritmasdan, ishlab chiquvchilar mo‘ljallaganidek to‘liq jamlangan yagona ikkilik distributiv[manba 132 kundan beri ko‘rsatilmagan].

O‘rnatish

Ko‘pchilik distributivlardan farqli ravishda, Arch Linux deyarli «qo‘lda» o‘rnatiladi. Grafik o‘rnatuvchi o‘rniga Grml tomonidan moslashtirilgan zsh buyruq qobig‘i va maxsus skriptlar to‘plami (Arch Install Scripts) taqdim etiladi. O‘rnatish vaqtida konfiguratsiya fayllarini tahrirlash uchun quyidagi matn muharrirlaridan foydalanish mumkin: vi, vim va nano. O‘rnatish vaqtida Internetga ulangach, quyidagi saytga o‘tish mumkin: https://wiki.archlinux.org/index.php/Installation_guide. Tizimning avvalgi versiyalarida psevdografik interfeysga ega o‘rnatuvchi mavjud edi, biroq uni rasmiy qo‘llab-quvvatlash to‘xtatilgan. Shuningdek, 2021-yilda ishlab chiquvchilar archinstall konsol o‘rnatish dasturini taqdim etdilar. U skriptlar yordamida o‘rnatish jarayonini to‘liq avtomatlashtirish imkonini beradi.

Paketlarni boshqarish

Pacman

Arch’ning eng muhim xususiyatlaridan biri — paketlarni boshqarishni soddalashtirishga mo‘ljallangan Pacman paket menejeridir. Boshqa paket menejerlari kabi, tizimni dolzarb holatda saqlash uchun Pacman paketlar ro‘yxatini (ma’lumotlar bazalarini) Arch’ning asosiy serveri bilan, odatda, ko‘zgular orqali sinxronlashtiradi.

Pacman sodda, shu bilan birga juda kuchli buyruq satri interfeysini (CLI) taqdim etadi. U ko‘plab kengaytirilgan imkoniyatlarga ega (masalan, foydalanuvchi yoki tizim tomonidan o‘zgartirilgan paket fayllarini aniqlash).

Paketlarning haqiqiyligini tekshirish uchun Pacman GnuPG kalitlaridan foydalanadi; paketlar shu kalitlar bilan imzolanishi kerak. Hozirda barcha rasmiy paketlar imzolangan bo‘lsa-da, paketlar ma’lumotlar bazalarini imzolash ustidagi ishlar hali davom etmoqda. Shunga qaramay, foydalanuvchilar ma’lumotlar bazalari imzolarini tekshirish funksiyasini yoqishlari mumkin.

Arch asosan ikkilik paketlarga tayanadi, biroq manba kodi asosida yig‘ilgan paketlarni ham shaffof tarzda birlashtira oladi (masalan, Gentoo). Ularni paket menejeri Pacman yordamida boshqaradi. U paketlarni o‘rnatish, yangilash va o‘chirish, shuningdek, ma’lumotlar bazasiga so‘rov yuborish jarayonlarini boshqaradi.

Pacman bog‘liqliklarni mustaqil aniqlay oladi, barcha zarur paketlarni avtomatik yuklab olib, o‘rnatadi. Odatda, butun tizimni to‘liq yangilash uchun foydalanuvchiga faqat bitta buyruqni bajarish kifoya.

2010-yil mart oyidan boshlab, Pacman’ning barcha paketlari tar-arxivlar bo‘lib, LZMA2 algoritmi bilan siqiladi; ularning har birida kompilyatsiya qilingan dasturlar va qo‘shimcha ma’lumotlar mavjud. Shunga qaramay, avval ishlatilgan gzip siqish algoritmi hamon qo‘llab-quvvatlanadi. Paketlarga nom berish va ularning formati haqida bahslar bo‘lgan[manba 428 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Paketlarni oddiy arxivlar ko‘rinishida qoldirishga qaror qilindi, chunki bu paket tarkibini osongina chiqarib olish va tahlil qilish imkonini beradi. Paket faylining odatiy nomi taxminan quyidagicha bo‘lishi mumkin: linux-4.14.13-1-x86_64.pkg.tar.xz, bunda suffiksning .pkg qismi arxiv paket ekanini bildiradi.

Shuningdek, istalgan paketni manba kodidan (ikkilik paketlarni ham) yig‘ish vositasi — makepkg.

Repozitoriylar

Arch Linux’ning rasmiy repozitoriysi ikki tarmoqdan iborat: rasmiy qo‘llab-quvvatlanadigan (inglizcha supported) tarmoq va AUR foydalanuvchilar repozitoriysi.

Rasmiy qo‘llab-quvvatlanadigan tarmoq

Rasmiy qo‘llab-quvvatlanadigan tarmoq umumiy xatolar kuzatuv tizimiga ega va 7 ta bo‘limni o‘z ichiga oladi:

Core
Tizim ishlashi uchun zarur bo‘lgan barcha paketlarni o‘z ichiga oladi (masalan, Debian netinst, bundan mustasno — X Window System).
Extra
Tizim ishlashi uchun majburiy bo‘lmagan, biroq ommabop paketlarni o‘z ichiga oladi (KDE, GNOME va turli grafik ilovalar).
Core-testing
Ishlash jarayonida muammolarga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan va xatolar haqidagi xabarlar kutilayotgan paketlarni o‘z ichiga oladi. Nosozliklar tuzatilgach, ular Core bo‘limiga kiritiladi. Shuningdek, bu bo‘limda ishlab chiqilayotgan va hali rasman chiqarilmagan dasturlar paketlari (SVN yig‘ilmalari, alfa va beta relizlar) ham mavjud. Core-testing bo‘limi tizim ishlashi uchun zarur emas va barqarorlikka doir xavflar yuqoriligi sababli kundalik foydalanish uchun tavsiya etilmaydi.
Extra-testing
Ishlash jarayonida muammolarga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan va xatolar haqidagi xabarlar kutilayotgan paketlarni o‘z ichiga oladi. Nosozliklar tuzatilgach, ular Extra bo‘limiga kiritiladi. Extra-testing bo‘limi tizim ishlashi uchun zarur emas va barqarorlikka doir xavflar yuqoriligi sababli kundalik foydalanish uchun tavsiya etilmaydi.
Multilib
x86_64 arxitekturasi uchun repozitoriy bo‘lib, unda 32 bitli ilovalarni 64 bitli muhitga qulay o‘rnatish mumkin.
Multilib-Testing
Multilib repozitoriysi, biroq unda multilib tarkibidagi paketlarning eng yangi (sinovdan o‘tkazilayotgan) versiyalari mavjud.

Rasmiy qo‘llab-quvvatlanadigan tarmoqdagi paketlar ikkilik shaklda taqdim etiladi (AUR’dan farqli ravishda), biroq istalgan vaqtda ABS yoki jarayonni soddalashtiruvchi yay va pacaur kabi qo‘shimcha dasturlar yordamida ularni manba kodidan yig‘ish mumkin.

AUR

AUR (Arch User Repository — Arch foydalanuvchilari repozitoriysi) — hamjamiyat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan va PKGBUILD fayllarini o‘z ichiga olgan repozitoriydir. Unda asosiy repozitoriylarga kiritilmagan ilovalarni ABS yordamida manba kodidan avtomatik yig‘ish uchun skriptlar saqlanadi. Har kim o‘zi yoqtirgan ilovani shunchaki PKGBUILD faylini yozib, yuborish orqali repozitoriyga qo‘shishi mumkin. Shundan so‘ng, Ishonchli foydalanuvchilardan (Trusted User) biri uni tekshiradi va hammasi joyida bo‘lsa (rutkitlar mavjud bo‘lmasa, ilova to‘g‘ri yig‘ilsa va o‘rnatilsa), unga Safe (xavfsiz) belgisini qo‘yadi. AUR paketlarining yakuniy maqsadi — rasmiy qo‘llab-quvvatlanadigan tarmoqqa (Community bo‘limiga) ko‘chishdir. Ovoz berish tizimi (aurvote yordamchi dasturi orqali) mavjud bo‘lib, ko‘chirish uchun eng muhim nomzodlarni aniqlash imkonini beradi. Biroq AUR paketlarini Community repozitoriysiga kiritilishini kutmasdan ham o‘rnatish mumkin. Buning uchun AUR bilan ishlashga mo‘ljallangan yordamchi vositani (masalan, pacaur, yay, eskirgan yaourt yoki boshqa ko‘plab vositalarni) o‘rnatish yoki paketni makepkg yordamida manba kodidan yig‘ish mumkin.

Norasmiy repozitoriylar

Rasmiy repozitoriylardan tashqari, foydalanuvchilar, asosan, o‘zgartirilgan, qo‘shimcha yoki yangiroq paket versiyalarini o‘z ichiga oluvchi repozitoriylarni ham yaratadilar. Ulardan eng mashhuri — Archlinux.fr repozitoriysi.

Arch Build System

Arch Build System (ABS) — manba kodidan ikkilik paketlar yig‘ish tizimi bo‘lib, u FreeBSD distributividagi ports tizimiga o‘xshaydi. Paketni makepkg yordamchi dasturi va maxsus skriptlar — PKGBUILD yordamida yig‘ish mumkin. Yaratilgan paketlarni oson o‘rnatish va kuzatib borish vositasi — pacman.

ABS yordamchi dasturi (inglizcha ABS tool) Arch Linux ishlab chiquvchilari tomonidan 2017-yilda eskirgan deb e’lon qilingan.

Init tizimi

Arch Linux 2012.08.04 relizigacha ishga tushirish skriptlari uslubi bilan boshqa distributivlardan biroz farq qilgan. Unda BSD uslubi System V uslubi o‘rniga ishlatilgan. Bu tizimni ishga tushirishga oid barcha sozlamalarni, jumladan, yuklanadigan yadro modullari, xizmat dasturlari (demonlar), lokalizatsiya parametrlari va tarmoq interfeyslari sozlamalarini bitta /etc/rc.conf sodda va tushunarli sintaksisga ega faylga jamlash imkonini bergan.

Hozirda Arch Linux’da standart ishga tushirish tizimi sifatida systemd ishlatiladi. systemd — Linux tizimini ishga tushirish va boshqarishning markazlashtirilgan tizimi bo‘lib, u init’ning kamchiliklarini bartaraf etish, shuningdek, tizimni boshqarish uchun mo‘ljallangan ko‘plab alohida dasturlar va boshqa vositalarni bir joyga jamlash maqsadida yaratilgan. Foydalanuvchilar orasida unga o‘tish borasidagi fikrlar turlicha, biroq ishlab chiquvchilarning bir qismi uni init’ning foydali o‘rinbosari deb hisoblaydi. Har qanday holatda ham, Arch «siz uni qanday yaratishingizga qarab shakllanadi» va yangi boshlovchilar uchun emas, balki tajribaliroq foydalanuvchilar uchun mo‘ljallangan. Shu sababli standart ishga tushirish tizimini sysvinit’dan systemd’ga almashtirish asosan rasmiy tusga ega. sysvinit’ning soddaligi foydalanuvchiga rasmiy qo‘llab-quvvatlash tugaganidan keyin ham uni mustaqil ravishda saqlab turish imkonini beradi.

Paketlar va distributiv yig‘ilmalarining chiqarilishi

Uzluksiz yangilanish (rolling release)

Arch doimiy ravishda yangilanib turadigan distributiv bo‘lib, paketlarning yangi versiyalari har kuni chiqariladi. Paket menejeri yordamida foydalanuvchilar tizimlarini dolzarb holatda saqlashlari mumkin. Reliz chiqarilgan paytdagi holatdagi yig‘ilmalarni o‘rnatishni taklif qiladigan distributivlardan farqli ravishda, Arch yig‘ilmalari joriy tizim holatining suratidan iborat. Shu sababli muntazam ravishda yangi versiyalar chiqarish zarurati yo‘q.

Yig‘ilmalar chiqarilish tarixi

Arch yaratilganidan boshlab Voodoo versiyasigacha bo‘lgan yig‘ilmalar distributiv versiyasi raqami bilan belgilangan (0.1—0.8). 2007.05 (Duke) relizidan boshlab versiya raqami quyidagi formatda beriladi: ГГГГ.ММ — o‘rnatish ISO-obrazi chiqarilgan yil va oy.ISO-obrazi. ISO-obraz tarkibiga faqat Core repozitoriysidagi paketlar kiradi. Hozirda Core yig‘ilmalarini chiqarish to‘xtatilgan. Ularning o‘rniga minimalistik netinstall yig‘ilmalari chiqariladi. Ularning maqsadi — tizimni yuklash va tarmoq ulanishini o‘rnatish, shunda tizimning joriy versiyasini tarmoq orqali o‘rnatish mumkin bo‘ladi. Qolgan repozitoriylar har doim dolzarb holatda bo‘ladi va yig‘ilmalar chiqarilishiga bog‘liq emas.

Rivojlanish tarixi

2017-yil yanvar oyi oxirida ishlab chiquvchilar 32 bitli versiyani qo‘llab-quvvatlashni to‘xtatishlarini e’lon qildilar. x86 protsessorlari uchun obrazlar va paketlarni qo‘llab-quvvatlash hamjamiyat tomonidan davom ettirilishi aytildi. Keyinchalik ma’lum bo‘lishicha, hamjamiyat Parabola GNU/Linux-libre x86 arxitekturasini norasmiy ravishda qo‘llab-quvvatlashda davom etgan.

2017-yil may oyida ishlab chiquvchilar ABS yordamchi dasturini qo‘llab-quvvatlashni to‘xtatishlarini e’lon qildilar (inglizcha ABS tool), uning o‘rniga asp tool vositasidan foydalanishga o‘tildi. U Arch Build System uchun ham xuddi shunday funksiyalarni taqdim etadi.

14-avgust 2025-yil kuni Arch Linux’ning rasmiy sayti, Arch Linux forumlari va Arch User Repository (AUR) DDoS hujumiga uchradi.

Sharhlar

  1. ↑ Ведётся много дебатов на тему правильного произношения названия. Создатель Джадд Винет произносит «Arch» на тот же манер, что и archer или parchment (по-русски примерно звучит как «арч»). При другом произношении может возникнуть путаница с «Ark Linux».[источник не указан 428 дней]

Adabiyotlar

Havolalar