Cookie — brauzer cookie fayllari

Cookie fayllari (ingl. cookie, so‘zma-so‘z — «pechenye») — kichik hajmdagi ma’lumotlar to‘plami bo‘lib, veb-server tomonidan yuboriladi va foydalanuvchining kompyuterida o‘zgartirilmagan va qayta ishlanmagan holda saqlanadi.

Veb-mijoz (odatda veb-brauzer) tegishli saytga murojaat qilganida, har safar ushbu ma’lumotlarni HTTP-so‘rov tarkibida veb-serverga qayta yuboradi. Odatda cookie fayllari quyidagilar uchun ishlatiladi:

  • autentifikatsiya qilish;
  • foydalanuvchining shaxsiy afzalliklari va sozlamalarini saqlash;
  • foydalanuvchining tizimga kirish seansi holatini kuzatish;
  • statistik ma’lumotlarni saqlash, xususan, foydalanuvchi haqida.

Brauzerlar tomonidan cookie fayllarini qo‘llab-quvvatlash (qabul qilish, saqlash va saqlangan ma’lumotlarni keyinchalik serverga qayta yuborish) ko‘plab kirish cheklovlariga ega saytlar va aksariyat internet-do‘konlar uchun zarur. Ko‘plab veb-saytlar dizayni va ishlash tartibini foydalanuvchining shaxsiy afzalliklariga moslab sozlash ham cookie fayllariga asoslanadi.

Ma’lumotlar uzatilishi jarayonida cookie fayllarini osongina tutib olish, saqlab qolish yoki almashtirish (masalan, hisob qaydnomasiga kirish uchun) mumkin, agar foydalanuvchi server bilan shifrlanmagan ulanishdan foydalansa. Xavf guruhi tarkibiga umumiy Wi-Fi kirish nuqtalari orqali internetga ulanadigan va bunda SSL hamda TLS kabi mexanizmlardan foydalanmaydigan foydalanuvchilar kiradi. Shifrlash uzatilayotgan ma’lumotlar xavfsizligi bilan bog‘liq boshqa muammolarni ham hal qilish imkonini beradi.

Aksariyat zamonaviy brauzerlar foydalanuvchilarga cookie fayllarini qabul qilish yoki qilmaslikni tanlash imkonini beradi, biroq ularni o‘chirib qo‘yish ayrim saytlarning ishlashini imkonsiz qiladi. Brauzer yopilganda cookie fayllarini avtomatik o‘chirishni yoqish mumkin. Bundan tashqari, ayrim mamlakatlar qonunlariga ko‘ra (masalan, Yevropa Ittifoqining 2016-yildagi qaroriga muvofiq, qarang: Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha umumiy reglament) saytlar cookie fayllarini o‘rnatishdan oldin foydalanuvchining roziligini majburiy ravishda so‘rashi kerak.

Foydalanuvchilar ma’lumotlarining maxfiyligini himoya qilish tendensiyasi kuchayib borayotgan bir sharoitda, Google, Apple kabi texnologiya kompaniyalari uchinchi tomon cookie fayllaridan foydalanishni cheklash choralarini ko‘rmoqda. Bu, eng avvalo, reklama bozoriga ta’sir qilib, uni muqobil yechimlar izlashga undaydi. Kelajakda cookie fayllaridan butunlay voz kechilishi kutilayotgan holat Post-cookie world deb ataladi.

Maqsadi

Cookie fayllari veb-serverlar tomonidan foydalanuvchilarni aniqlash va ular haqidagi ma’lumotlarni saqlash uchun ishlatiladi.

Masalan, saytga cookie fayli yordamida kirilsa, foydalanuvchi kirish sahifasida o‘z ma’lumotlarini kiritganidan keyin cookie serverga foydalanuvchi allaqachon aniqlanganini va unga tegishli xizmatlar hamda amallarni bajarishga ruxsat berilganini eslab qolish imkonini beradi.

Ko‘plab saytlar foydalanuvchi sozlamalarini saqlash uchun ham cookie fayllaridan foydalanadi. Bu sozlamalar sayt ko‘rinishi va funksiyalarini tanlashni o‘z ichiga olgan shaxsiylashtirish uchun qo‘llanishi mumkin. Masalan, Vikipediya tizimga kirgan foydalanuvchilarga saytning dizaynini tanlash imkonini beradi. Google qidiruv tizimi foydalanuvchilarga (hatto unda ro‘yxatdan o‘tmaganlarga ham) bitta sahifada.

Cookie fayllari saytdagi foydalanuvchi harakatlarini kuzatish uchun ham ishlatiladi. Odatda bu statistika to‘plash maqsadida amalga oshiriladi, reklama kompaniyalari esa shu statistika asosida reklamani aniqroq yo‘naltirish uchun foydalanuvchilarning anonim profillarini shakllantiradi.

Tushuncha

Brauzer va server o‘rtasidagi ehtimoliy o‘zaro aloqa.

Texnik nuqtayi nazardan, cookie fayllari dastlab veb-server tomonidan brauzerga yuboriladigan ma’lumotlar bo‘laklaridir. Saytga har safar qayta kirilganda brauzer ularni serverga qaytarib yuboradi. Cookie fayllarisiz veb-sahifaning har bir ko‘rilishi alohida amal bo‘lib, ayni saytning boshqa sahifalarini ko‘rish bilan bog‘lanmaydi. Cookie fayllari esa turli sahifalarni ko‘rishlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash imkonini beradi. Cookie fayllari veb-server tomonidan yuborilishidan tashqari, skriptlar yordamida, masalan, JavaScript tilida yozilgan bo‘lsa va brauzerda qo‘llab-quvvatlanib, yoqilgan bo‘lsa, cookie fayllari yaratilishi mumkin.

Spetsifikatsiyalarda brauzerlar cookie fayllarini saqlash uchun ta’minlashi kerak bo‘lgan eng kam hajmlar ko‘rsatilgan. Masalan, brauzer kamida 300 ta cookie faylini, har birining hajmi 4096 bayt bo‘lishi sharti bilan, va kamida 20 ta cookie faylini har bir server yoki domen.

uchun saqlashi kerak. Mashhur brauzerlarda har bir domen uchun saqlanishi mumkin bo‘lgan cookie fayllarining maksimal soni quyidagicha:

Amaliyotda ayrim brauzerlar bundan ham qat’iyroq cheklovlar qo‘yishi mumkin. Masalan, Internet Explorer bitta domendagi barcha cookie fayllari uchun 4096 bayt hajmni belgilaydi.

Cookie fayllari nomlari katta-kichik harflarga sezgir emas; bu qoida 3.1-bo‘limda RFC 2965.

standartida belgilangan. Cookie fayllariga ularni o‘chirish sanasini belgilash mumkin. Bunday holatda ular ko‘rsatilgan muddatda brauzer tomonidan avtomatik o‘chiriladi. O‘chirish sanasi ko‘rsatilmagan bo‘lsa, foydalanuvchi brauzerni yopishi bilan cookie fayllari o‘chiriladi. Demak, amal qilish muddati ko‘rsatilsa, cookie fayllarini bir seansdan ortiq vaqt davomida saqlash mumkin; bunday cookie fayllari doimiy cookie deb ataladi. Masalan, internet-do‘kon foydalanuvchi xarid savatiga joylagan mahsulot kodlarini saqlash uchun doimiy cookie fayllaridan foydalanishi mumkin. Hatto foydalanuvchi xaridni yakunlamasdan brauzerni yopsa ham, keyingi safar saytga kirganida savatni qaytadan shakllantirishiga hojat qolmaydi.

Cookie fayllarini saqlash ularni yaratgan veb-server, domen yoki subdomen bilan bog‘liq holda ham cheklanishi mumkin.

Tarixi

Bir taxminga ko‘ra, «cookie» («pechenye») atamasi «sehrli pechenye» iborasidan kelib chiqqan. Bu ibora dastur qabul qilib, keyin o‘zgartirmasdan qaytarib yuboradigan ma’lumotlar to‘plamini anglatadi. 1994-yil iyun oyida Lu Montulli veb-aloqa jarayonida ulardan foydalanish g‘oyasini ilgari surdi. O‘sha paytda u elektron tijorat paketini buyurtma asosida ishlab chiqayotgan Netscape Communications kompaniyasida ishlagan. Cookie fayllari virtual xarid savatini ishonchli tarzda amalga oshirish muammosiga yechim bo‘ldi.

Yordamida Jon Jannandrea o‘sha yilning o‘zida Montulli cookie fayllarining dastlabki spetsifikatsiyasini yozdi. Mosaic Netscape 0.9beta versiyasi 13-oktabr 1994-yilda chiqarilgan bo‘lib, cookie fayllarini qo‘llab-quvvatlagan. Cookie fayllari laboratoriyadan tashqarida ilk bor Netscape saytida ishlatildi va foydalanuvchining saytga avval kirgan-kirmaganini aniqlash uchun xizmat qildi. Montulli patent 1995-yilda patent olish uchun ariza berdi va 1998-yilda patentni qo‘lga kiritdi. Internet Explorer cookie fayllarini 2-versiyasidan boshlab qo‘llab-quvvatlay boshladi; bu versiya 1995-yil oktabrda chiqarilgan.

Ayrim odamlar cookie fayllari mavjudligini 1995-yilning birinchi choragidayoq bilgan bo‘lsa-da, keng jamoatchilik ular haqida faqat «Financial Times» gazetasining 12-fevral 1996-yildagi maqolasidan keyingina ular haqida keng jamoatchilik xabar topdi. O‘sha yili cookie fayllari ommaviy axborot vositalari diqqat markaziga tushdi. Bunga, ayniqsa, shaxsiy hayot daxlsizligiga bo‘lgan ehtimoliy tahdid sabab bo‘ldi. Cookie fayllari AQSh Federal savdo komissiyasining 1996 va 1997-yillarda o‘tkazilgan ikki tinglovida muhokama qilindi.

Cookie fayllari spetsifikatsiyalarini ishlab chiqish shu bilan to‘xtab qolmadi. Xususan, rasmiy spetsifikatsiya bo‘yicha dastlabki muhokamalar 1995-yil aprelida boshlandi. IETF doirasida maxsus ishchi guruh tuzildi. Boshlang‘ich nuqta sifatida Netscape spetsifikatsiyasi tanlandi. 1996-yil fevralida ishchi guruh uchinchi tomon cookie fayllarini shaxsiy hayot daxlsizligiga jiddiy tahdid deb baholadi. Ishlab chiqilgan spetsifikatsiya RFC 2109 nomi bilan 1997-yil fevralida e’lon qilindi. Unda uchinchi tomon cookie fayllari bloklanishi yoki hech bo‘lmaganda standart holatda ishlamasligi kerakligi ko‘rsatilgan.

O‘sha paytda reklama kompaniyalari uchinchi tomon cookie fayllaridan allaqachon keng foydalanayotgan edi, biroq RFC 2109 tavsiyalari Netscape va Internet Explorer brauzerlarida qo‘llab-quvvatlanmadi. Keyinchalik, oktabr oyida 2000-yil, RFC 2109 spetsifikatsiyasi o‘rniga yangi RFC 2965.

Seans cookie fayllari, shuningdek, vaqtinchalik cookie fayllari deb ham ataladi, foydalanuvchi veb-saytda bo‘lib turgan vaqt davomida faqat vaqtinchalik xotirada saqlanadi. Brauzerlar odatda foydalanuvchi brauzer oynasini yopgach, seans cookie fayllarini o‘chiradi. Boshqa turdagi cookie fayllaridan farqli ravishda, seans cookie fayllarining amal qilish muddati belgilanmaydi. Shu sababli brauzerlar ularni seansga tegishli deb hisoblaydi.

Seans cookie fayllari kabi brauzer yopilgandan keyin o‘chirilish o‘rniga, doimiy cookie fayllari ma’lum bir sana kelganda yoki belgilangan vaqt oralig‘i o‘tgach o‘chiriladi. Bu shuni anglatadiki, cookie fayliga oid ma’lumot foydalanuvchi tegishli cookie fayllari o‘rnatilgan veb-saytga har safar tashrif buyurganida serverga uzatiladi. Shu sababli doimiy cookie fayllari ba’zan kuzatuvchi cookie fayllari deb ataladi, chunki reklama beruvchilar ulardan foydalanuvchining afzalliklarini uzoq vaqt davomida qayd etish uchun foydalanishi mumkin. Biroq ular, masalan, saytga har safar kirganda ma’lumotlarni qayta kiritmaslik kabi «zararsiz» maqsadlarda ham qo‘llanadi.

Odatda cookie faylining domen atributi veb-brauzerning manzil satrida ko‘rsatilgan domenga mos keladi. Bu birinchi tomon cookie fayli deb ataladi. Uchinchi tomon cookie fayli esa manzil satrida ko‘rsatilgan domendan boshqa domenga tegishli bo‘ladi. Bunday cookie fayllari odatda veb-sahifalarda tashqi saytlardan olingan kontent, masalan, reklama bannerlari bo‘lganda paydo bo‘ladi. Bu foydalanuvchining tashriflar tarixini kuzatish imkonini beradi va ko‘pincha reklama beruvchilar tomonidan har bir foydalanuvchiga mos reklamalarni ko‘rsatish uchun ishlatiladi.

Misol tariqasida, foydalanuvchi www.example.org saytiga kirgan deb faraz qilaylik. Bu saytda ad.foxytracking.com domenidan olingan reklama mavjud bo‘lib, reklama yuklanganda ad.foxytracking.com domeniga tegishli cookie faylini o‘rnatadi. Keyin foydalanuvchi ad.foxytracking.com reklamasi joylashtirilgan www.foo.com saytiga tashrif buyuradi; bu reklama ham ad.foxytracking.com domeniga tegishli cookie faylini o‘rnatadi. Oxir-oqibat, har ikkala cookie fayli reklama yuklanganida yoki reklama beruvchining saytiga kirilganida unga yuboriladi. Shundan so‘ng reklama beruvchi ushbu cookie fayllaridan o‘z reklamasi joylashtirilgan barcha veb-saytlarda foydalanuvchining ko‘rishlar tarixini shakllantirish uchun foydalanishi mumkin.

2014-yil holatiga ko‘ra, ayrim veb-saytlar 100 dan ortiq uchinchi tomon domenlaridan o‘qish uchun cookie fayllarini o‘rnatgan. Bitta veb-saytda o‘rtacha 10 ta cookie fayli o‘rnatilgan bo‘lib, cookie fayllarining (ham birinchi, ham uchinchi tomon cookie fayllarining) eng ko‘p soni 800 tadan oshishi mumkin. Aksariyat zamonaviy veb-brauzerlarda uchinchi tomon cookie fayllarini bloklash imkonini beruvchi maxfiylik sozlamalari mavjud.

Super-cookie — yuqori darajadagi domen manbasiga (masalan, .ru) yoki ommaviy suffiksga (masalan, .co.uk) ega cookie faylidir. Oddiy cookie fayllari esa, aksincha, example.com kabi muayyan domen nomidan kelib chiqadi.

Super-cookie fayllari xavfsizlik uchun ehtimoliy muammo tug‘dirishi mumkin, shu sababli veb-brauzerlar ularni ko‘pincha bloklaydi. Agar brauzer zararli veb-saytni blokdan chiqarsa, tajovuzkor super-cookie o‘rnatishi va shu yuqori darajadagi domen yoki ommaviy suffiksdan foydalanadigan boshqa veb-saytga yuboriladigan qonuniy foydalanuvchi so‘rovlarini buzishi yoki o‘zini ular nomidan ko‘rsatishi mumkin. Masalan, .com manbasiga ega super-cookie example.com saytiga yuborilgan so‘rovga zararli ta’sir ko‘rsatishi mumkin, hatto cookie fayli example.com saytida yaratilmagan bo‘lsa ham. Bundan login ma’lumotlarini qalbakilashtirish yoki foydalanuvchi ma’lumotlarini o‘zgartirish uchun foydalanish mumkin.

Ommaviy suffikslar ro‘yxati super-cookie fayllari keltirib chiqaradigan xavfni kamaytirishga yordam beradi. Ommaviy suffikslar ro‘yxati — domen nomlari suffikslarining aniq va dolzarb ro‘yxatini taqdim etishga qaratilgan turli ishlab chiquvchilar hamkorligidagi tashabbus. Brauzerlarning eski versiyalarida dolzarb ro‘yxat bo‘lmasligi mumkin, shu sababli ular ayrim domenlardan keladigan super-cookie fayllariga nisbatan zaif bo‘ladi.

«Supercookie» atamasi ba’zan HTTP cookie fayllaridan foydalanmaydigan kuzatuv texnologiyalariga nisbatan ham qo‘llanadi. 2011-yil avgustida Microsoft veb-saytlarida shunday ikkita «super-cookie» mexanizmi aniqlangan: MUID cookie faylini (mashinaning noyob identifikatorini) yuzaga keltiradigan cookie fayllarini sinxronlashtirish va ETag cookie fayli. Ommaviy axborot vositalarining e’tiboridan so‘ng Microsoft keyinchalik ushbu kodni o‘chirib qo‘ydi.

Cookie fayllarini brauzerdan juda oson o‘chirish mumkinligi sababli, dasturchilar brauzer tarixi to‘liq tozalangandan keyin ham foydalanuvchilarni aniqlash yo‘llarini izlaydilar. Shunday yechimlardan biri — zombi-cookie (yoki evercookie yoki doimiy cookie) — JavaScript yordamida brauzerda qayta tiklanishi mumkin bo‘lgan, o‘chmaydigan yoki o‘chirish qiyin bo‘lgan cookie fayllaridir. Buning sababi shundaki, sayt cookie fayllarini saqlash uchun brauzerda mavjud barcha omborlardan bir vaqtning o‘zida foydalanadi (HTTP ETag, Session Storage, Local Storage, Indexed DB), shuningdek, Flash Player (Local Shared Objects), Microsoft Silverlight (Isolated Storage) va Java (Java persistence API) kabi ilovalarning omborlaridan ham foydalanadi. Dastur boshqa omborlarda ma’lumotlari saqlanib qolgan cookie fayli brauzerda yo‘qligini aniqlasa, uni darhol qayta tiklaydi va shu orqali sayt uchun foydalanuvchini aniqlaydi.

RFC 6265 cookie faylining har bir parametrini qanday talqin qilish kerakligini aniq belgilaydi:

  • name cookie fayli nomini belgilaydi.
  • value cookie faylining qiymatini saqlaydi; bu qiymat foydalanuvchini aniqlaydi yoki xizmat ma’lumotlarini o‘z ichiga oladi.
  • expires va max-age cookie faylining amal qilish muddatini belgilaydi. Muddat tugagach, u avtomatik o‘chiriladi. Bu parametr ko‘rsatilmasa yoki uning qiymati nol qilib belgilansa, cookie fayllari brauzer yopilganda avtomatik o‘chiriladi. expires parametri uchun tugash sanasi quyidagi formatda ko‘rsatiladi: Tue, 01-Sep-2020 10:50:22 GMT, parametri uchun esa max-age cookie fayli brauzerga o‘rnatilgan paytdan boshlab qancha soniya amal qilishi belgilanadi.
  • path serverdagi cookie fayllari foydalanish mumkin bo‘lgan katalog yo‘lini ko‘rsatadi. Agar ildiz katalogi / ko‘rsatilsa, cookie fayllari butun domen uchun ochiq bo‘ladi. Standart holatda bu qiymat cookie fayllari brauzerga o‘rnatilayotgan joriy katalogga teng.
  • domain ushbu cookie fayliga qaysi domen yoki subdomen kira olishini belgilaydi. Cookie fayllarini butun domen (jumladan, subdomenlar) uchun ochiq qilish uchun domen nomini ko‘rsatish kifoya (masalan, example.com).
  • secure parametri brauzerga cookie fayllari serverga faqat himoyalangan HTTPS ulanishi orqali yuborilishi kerakligini bildiradi.
  • httponly parametri cookie fayllariga document.cookie API orqali kirishni taqiqlaydi. Bu imkoniyat XSS hujumlari yordamida cookie fayllarini o‘g‘irlashning oldini samarali olish chorasi sifatida taklif qilingan.
  • samesite — nisbatan yangi parametr bo‘lib (u RFC 6265bis) spetsifikatsiyasida belgilangan. U brauzerlarga cookie fayllari saytlararo so‘rovlar bilan yuborilmasligi kerakligini bildiradi. Bu ma’lum darajada saytlararo so‘rovlarni qalbakilashtirish (CSRF) hujumlaridan himoya qiladi. Ushbu parametr saytning turli foydalanish holatlarida cookie fayllari qanday ishlashini belgilovchi uchta qiymatga ega.
    1. samesite=none qiymati cookie fayllarini uzatishga hech qanday cheklov qo‘yilmaganini anglatadi.
    2. samesite=lax qiymati cookie fayllarini faqat xavfsiz HTTP usullari orqali uzatishga ruxsat beradi. RFC 7231 standartiga ko‘ra, bunday usullar GET, HEAD, OPTIONS va TRACE.
    3. samesite=strict yoki shunchaki samesite qiymati xavfsizlikning eng qat’iy darajasi bo‘lib, boshqa manbalardan keladigan har qanday so‘rov bilan cookie fayllarining yuborilishini bloklaydi. Cookie fayllari faqat o‘zi o‘rnatilgan domen doirasida uzatiladi.

2015-yilda hujjat tasdiqlandi va u RFC 6265 spetsifikatsiyasini yangilab, cookie fayllari nomlariga bir qator cheklovlar kiritdi. Xavfsizlikni yanada kuchaytirish uchun mutaxassislar maxsus nom prefikslarini taklif qildilar: __Secure- va __Host-. Bu prefikslar serverdan cookie fayllari olinganida brauzer maxsus talablarni bajarishi kerakligini bildiradi.

  • Cookie fayllari __Secure- prefiksi bilan o‘rnatilishi kerak:
    1. Parametri secure;
    2. Himoyalangan HTTPS ulanishi orqali.
  • Cookie fayllari __Host- prefiksi bilan o‘rnatilishi kerak:
    1. Parametri secure;
    2. Himoyalangan HTTPS ulanishi orqali.
    3. Quyidagi parametrsiz: domain;
    4. Quyidagi parametr bilan: path=/.

Yuqorida sanab o‘tilgan talablardan hech bo‘lmaganda bittasi buzilsa, cookie faylini brauzerga o‘rnatish rad etiladi. Prefikslar Chrome 49+, Firefox 50+ va Opera 36+ brauzerlarida qo‘llab-quvvatlanadi.

Yuqorida sanab o‘tilgan barcha parametrlar yoqilganda, serverdan cookie faylini o‘rnatish so‘rovi quyidagi ko‘rinishda bo‘ladi:

Set-Cookie: __Secure-name=value; max-age=31536000; domain=example.com; path=/; secure; httponly; samesite=lax

Boshqa har qanday HTTP sarlavhasi kabi, cookie fayllari brauzerga oldin yuborilishi kerak; ulardan keyin boshqa hech qanday ma’lumot, jumladan, bo‘sh satrlar va bo‘sh joy belgilarini ham yuborib bo‘lmaydi (bu HTTP protokolining cheklovidir).

Sahifani so‘raganida, brauzer veb-serverga HTTP so‘rovidan iborat qisqa matn yuboradi. Masalan, http://www.example.org/index.html sahifasiga kirish uchun brauzer serverga www.example.org quyidagi so‘rovni yuboradi:1

GET /index.html HTTP/1.1
Host: www.example.org
5

brauzer → server

Server HTTP javobi matni bilan birga so‘ralgan sahifani yuboradi. Javobda brauzerga cookie faylini saqlash haqida ko‘rsatma bo‘lishi mumkin:

HTTP/1.1 200 OK
Content-type: text/html
Set-Cookie: name=value
 
(sahifa mazmuni)

brauzer ← server

Satr Set-cookie faqat server brauzer cookie faylini saqlashini istaganida yuboriladi. Bunday holatda, agar brauzer cookie fayllarini qo‘llab-quvvatlasa va ularni qabul qilish yoqilgan bo‘lsa, brauzer name=value (nom = qiymat) satrini eslab qoladi va har bir keyingi so‘rov bilan uni serverga qayta yuboradi. Masalan, quyidagi sahifa so‘ralganda http://www.example.org/spec.html brauzer serverga www.examle.org quyidagi so‘rovni yuboradi:

GET /spec.html HTTP/1.1
Host: www.example.org
Cookie: name=value
Accept: */*
 

brauzer → server

Bu so‘rov birinchi so‘rovdan server avvalroq brauzerga yuborgan satrni o‘z ichiga olishi bilan farq qiladi. Shu tariqa server bu so‘rov avvalgi so‘rov bilan bog‘liqligini bilib oladi. Server so‘ralgan sahifani yuboradi va, ehtimol, unga yangi cookie fayllarini ham qo‘shadi.

Server cookie faylining qiymatini yangi Set-Cookie: name=new_value satrlarini yuborish orqali o‘zgartirishi mumkin. Shundan so‘ng brauzer nomi (name) bir xil bo‘lgan eski cookie faylini yangi satr bilan almashtiradi.

Cookie fayllari sahifa matniga kiritilgan JavaScript kabi tillarda yozilgan dasturlar yoki brauzerda ishlaydigan shunga o‘xshash skriptlar orqali ham o‘rnatilishi mumkin. JavaScript tilida buning uchun document obyektining cookie xususiyatidan foydalaniladi — document.cookie. Masalan, document.cookie="temperature=20" quyidagi kod «temperature» nomli va qiymati 20 bo‘lgan cookie faylini yaratadi.

Autentifikatsiya

Cookie fayllari server tomonidan avval autentifikatsiyadan o‘tgan foydalanuvchilarni tanib olish uchun ishlatilishi mumkin. Bu quyidagicha amalga oshadi:

  1. Foydalanuvchi kirish sahifasidagi matn maydonlariga foydalanuvchi nomi va parolni kiritib, ularni serverga yuboradi.
  2. Server foydalanuvchi nomi va parolni qabul qiladi, ularni tekshiradi va to‘g‘ri bo‘lsa, muvaffaqiyatli kirish sahifasini yuboradi hamda unga seans identifikatori ko‘rsatilgan cookie faylini biriktiradi. Bu cookie fayli faqat joriy brauzer seansi davomida amal qilishi yoki uzoq muddat saqlanishi uchun sozlanishi mumkin.
  3. Foydalanuvchi serverdan har safar sahifa so‘raganida, brauzer seans identifikatori mavjud cookie faylini avtomatik ravishda serverga yuboradi. Server identifikatorni o‘z identifikatorlar bazasi bilan solishtiradi va bazada shunday identifikator topilsa, foydalanuvchini «taniydi».

Bu usul ko‘plab saytlarda, masalan, Yahoo!, Vikipediya va Facebookda keng qo‘llanadi.

Ko‘plab brauzerlar (xususan, Opera va Firefox) cookie fayllari xususiyatlarini tahrirlash orqali veb-saytlarning ishlashini boshqarish imkonini beradi. Masalan, doimiy bo‘lmagan (seans) cookie fayllarining amal qilish muddatini o‘zgartirib, biror saytga kirgandan so‘ng amalda cheklanmagan seansga ega bo‘lish mumkin. Internet Explorer brauzerida cookie fayllarini standart vositalar yordamida tahrirlash imkoniyati yo‘q. Biroq foydalanuvchi JavaScript kabi boshqa mexanizmlardan foydalanib, cookie faylini o‘zgartirishi mumkin. Bundan tashqari, seans cookie fayllarini amal qilish muddati ko‘rsatilgan doimiy cookie fayllariga almashtirish ham mumkin.

Biroq server dasturiy ta’minoti bunday urinishlarni kuzatishi mumkin. Buning uchun server cookie faylini muayyan muddatga beradi va har safar foydalanuvchi serverga murojaat qilganida cookie faylining tugash sanasini o‘zida yoki cookie faylining ichida shifrlangan ko‘rinishda saqlaydi. Agar brauzer yuborgan cookie faylining amal qilish sanasi serverda saqlangan yoki cookie faylining o‘zida ko‘rsatilgan sanadan farq qilsa, demak, cookie amal qilish sanasini soxtalashtirishga urinish bo‘lgan. Server, masalan, foydalanuvchidan qayta autentifikatsiyadan o‘tishni so‘rashi mumkin.

Brauzer sozlamalari

Firefox 3.0 brauzerida cookie fayllarini ko‘rish va sozlash

Aksariyat zamonaviy brauzerlar cookie fayllarini qo‘llab-quvvatlaydi va odatda foydalanuvchi ulardan foydalanish yoki foydalanmaslikni tanlashi mumkin. Brauzerlarda eng ko‘p uchraydigan sozlamalar quyidagilar:

  1. Cookie fayllarini butunlay o‘chirib qo‘yish.
  2. Brauzer yopilganda cookie fayllarini o‘chirish.
  3. Uchinchi tomon cookie fayllarini farqlash va ularga tegishli tartibda munosabatda bo‘lish (masalan, ulardan foydalanishni cheklash yoki taqiqlash).
  4. Foydalanuvchi yoki brauzer ishlab chiqaruvchisi yangilab turadigan «oq» va/yoki «qora» ro‘yxatlar asosida cookie fayllarini qayta ishlash. «Qora ro‘yxat»dagi cookie fayllari bloklanadi.
  5. Muayyan domenlardan keladigan cookie fayllarini taqiqlash («qora ro‘yxat»ning bir turi).
  6. Cookie fayllari uchun oqilona amal qilish muddatlarini belgilash.

JavaScript’ni qo‘llab-quvvatlaydigan aksariyat brauzerlarda foydalanuvchi manzil satriga javascript:alert(document.cookie) yoki javascript:prompt(document.cookie) buyruqlaridan birini kiritib, ayni saytda faol bo‘lgan cookie fayllarini ko‘rishi mumkin. Ayrim brauzerlarda cookie menejeri mavjud bo‘lib, u foydalanuvchiga brauzerda saqlangan cookie fayllarini tanlab ko‘rish va o‘chirish imkonini beradi.

Cookie fayllari dastur bo‘lib, foydalanuvchilarning harakatlarini mustaqil ravishda kuzata oladi, degan noto‘g‘ri tasavvur mavjud. Aslida esa ular brauzer tomonidan kompyuterda saqlanadigan ma’lumotlar bo‘laklaridir. Amerikaning Insight Express kompaniyasi 2005-yilda o‘tkazgan so‘rovda qatnashganlarning 25 % cookie fayllari mustaqil kuzatuv olib boradigan dasturlar ekaniga ishongan.

Cookie fayllari internet foydalanuvchilarining anonimligi va foydalanuvchi ma’lumotlarining maxfiyligiga sezilarli darajada ta’sir qiladi. Garchi cookie fayllari faqat o‘zlari mo‘ljallangan domen serverlariga yuborilsa-da, veb-sahifa boshqa domenlardan rasm yoki boshqa tarkibiy qismlarni yuklab olishi mumkin. Ushbu tarkibiy qismlar boshqa domenlardan yuklanayotganda olinadigan cookie fayllari «uchinchi tomon cookie fayllari» deb ataladi.

Turli saytlarga reklama bannerlarini joylashtirish va uchinchi tomon cookie fayllaridan foydalanish orqali reklama kompaniyasi foydalanuvchilarning ushbu saytlar o‘rtasidagi harakatini kuzatishi mumkin.

Reklama kompaniyalari foydalanuvchining saytlar bo‘ylab harakatlanishini kuzatish uchun uchinchi tomon cookie fayllaridan foydalanadi. Xususan, reklama kompaniyasi o‘zining reklama bannerlari joylashtirilgan barcha saytlarda foydalanuvchilarni kuzatishi mumkin. Foydalanuvchi tashrif buyurgan sahifalarni bilish reklama yo‘nalishini uning afzalliklariga qarab o‘zgartirish imkonini beradi.

Foydalanuvchi profilini yaratish, hatto kuzatuv bitta domen doirasida amalga oshirilganda ham, maxfiylikka ehtimoliy tahdid deb qaraladi. Bu, ayniqsa, uchinchi tomon cookie fayllari yordamida bir nechta domen bo‘ylab kuzatuv olib borilganda dolzarb bo‘ladi. Shu sababli ayrim mamlakatlarda cookie fayllaridan foydalanish qonun bilan tartibga solinadi.

Amerika Qo‘shma Shtatlari hukumati 2000-yilda cookie fayllariga nisbatan qat’iy qonunlar qabul qildi. Bunga AQSh Narkotik moddalarga qarshi kurash boshqarmasi internetda giyohvandlikka qarshi reklamalarini ko‘rgan foydalanuvchilarni kuzatish uchun cookie fayllaridan foydalangani aniqlangani sabab bo‘ldi. 2002-yilda Deniyel Brandt Markaziy razvedka boshqarmasi (CIA) kompyuterlarga amal qilish muddati 2010-yilgacha bo‘lgan doimiy cookie fayllarini o‘rnatayotganini aniqladi. CIA bu cookie fayllaridan bunday tarzda foydalanish noto‘g‘ri ekani haqida xabardor qilingach, bu holat tasodifan yuz berganini bildirdi va ularni o‘rnatishni to‘xtatdi. 25-dekabr 2005-yilda Brandt aniqladiki, Milliy xavfsizlik agentligi (NSA) dasturiy ta’minot yangilanganidan keyin ham ikkita doimiy cookie faylini saqlab qolganini aniqladi. Ushbu xabar e’lon qilingach, Agentlik cookie fayllarini darhol o‘chirib qo‘ydi.

Direktiva Yevropa Ittifoqining 2002/58/ЕС-sonli elektron aloqa va maxfiylik to‘g‘risidagi direktivasida cookie fayllaridan foydalanishga oid qoidalar belgilangan. Xususan, 5(3)-moddaga ko‘ra, ma’lumotlarni (jumladan, cookie fayllarini) saqlashga faqat quyidagi shartlarda ruxsat etiladi:

  • foydalanuvchiga ushbu ma’lumotlardan qanday foydalanilishi haqida xabar berilishi;
  • foydalanuvchi bunga rozi bo‘lmaslik imkoniyatiga ega bo‘lishi.

2009-yilda qabul qilingan 2009/136/ЕС direktivasi 2002/58/ЕС direktivasiga o‘zgartirishlar kiritdi. Bu o‘zgartirishlar 2011-yil may oyida kuchga kirdi. Ular saytga tashrif buyuruvchilar haqidagi ma’lumotlarni yig‘ish tartibiga qo‘yilgan talablarni kuchaytirdi. Yangi qoidalarga ko‘ra, sayt egalari tashrif buyuruvchilardan ma’lumotlarni (jumladan, cookie fayllarini) yig‘ishdan oldin rozilik olishi va saytda ma’lumot yig‘ish vositalari mavjudligi haqida xabar berishi kerak.

2018-yil may oyida Yevropa Ittifoqida Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha umumiy reglament kuchga kirdi. U avval amal qilgan 2002/58/ЕС direktivasining o‘rnini egalladi, Yevropa Ittifoqidan turib tashrif buyuriladigan barcha saytlarga tatbiq etildi va cookie fayllarining katta qismini boshqa shaxsiy ma’lumotlar bilan tenglashtirdi. Dastlabki loyihada brauzer sozlamalari foydalanuvchining cookie fayllarini o‘rnatishga roziligini yetarli darajada ifodalashi mumkinligi nazarda tutilgan edi. Yakuniy tahrirga ko‘ra esa cookie fayllari o‘rnatilishi haqida xabardor qilishning o‘zi yetarli deb belgilandi.

Spetsifikatsiya P3P veb-serverga brauzerni maxfiylik qoidalari buzilishi haqida xabardor qilish imkonini beradi. Bunda yig‘ilayotgan ma’lumotlarning turi va ularni yig‘ish maqsadlari ko‘rsatiladi. Bu cookie fayllari yordamida olingan ma’lumotlardan foydalanishni ham qamrab oladi. P3P spetsifikatsiyasiga ko‘ra, brauzer foydalanuvchi sozlamalari asosida cookie fayllarini qabul qilishi yoki rad etishi yoxud foydalanuvchidan so‘rashi mumkin.

Ko‘plab brauzerlar, jumladan, Safari (ishlab chiqaruvchisi: Apple) va Internet Explorer brauzerining Microsoft kompaniyasi tomonidan chiqarilgan 6 va 7-versiyalari P3P spetsifikatsiyasini qo‘llab-quvvatlaydi. Bu spetsifikatsiya uchinchi tomon cookie fayllariga ruxsat berish kerak yoki kerak emasligini aniqlash imkonini beradi. Brauzer Opera brauzeri foydalanuvchilarga uchinchi tomon cookie fayllarini rad etish, shuningdek, veb-domenlar uchun global yoki tanlab qo‘llanadigan xavfsizlik profillarini yaratish imkonini beradi. Firefox 2-versiyasida bu imkoniyat olib tashlangan, ammo 3-versiyada qayta tiklangan.

Maxfiylik bilan bog‘liq muammolardan tashqari, cookie fayllarida har qanday ma’lumotga xos ayrim texnik kamchiliklar ham mavjud. Xususan, ular foydalanuvchini har doim ham aniq identifikatsiya qilmaydi va tajovuzkorlar hujumlariga sabab bo‘lishi mumkin.

Noaniq identifikatsiya

Agar kompyuterda bir nechta brauzer ishlatilsa, odatda ularning har biri cookie fayllari uchun alohida omborga ega bo‘ladi. Shu sababli cookie fayllari insonning o‘zini emas, balki hisob qaydnomasi, kompyuter va brauzer birikmasini identifikatsiya qiladi. Demak, bir nechta hisob qaydnomasi, kompyuter yoki brauzerdan foydalanadigan har bir insonda cookie fayllarining bir nechta to‘plami bo‘ladi.

Oddiy ishlash jarayonida server va foydalanuvchi brauzeri cookie fayllarini doimiy ravishda almashib turadi. Cookie fayllarida maxfiy ma’lumotlar (foydalanuvchi nomi, kirish shartlari va hokazo) bo‘lishi mumkinligi sababli, ularning mazmuni begonalarga ochiq bo‘lmasligi kerak. Cookie fayllarini o‘g‘irlash — bu ruxsatsiz tutib olish orqali begona shaxslarning cookie fayllarini qo‘lga kiritishidir.

Cookie fayllari tarmoq trafigini kuzatayotgan boshqa kompyuter tomonidan o‘g‘irlanishi mumkin.

Cookie fayllari tarmoq trafigini tahlil qilish orqali ham o‘g‘irlanishi mumkin. Bu seansni egallab olish deb ataladi. Tarmoq trafigini faqat uning jo‘natuvchisi va qabul qiluvchisi emas, balki (ayniqsa, ommaviy Wi-Fi tarmoqlarida) boshqa shaxslar ham tutib olishi mumkin. Ushbu trafik shifrlanmagan HTTP seanslari orqali uzatiladigan cookie fayllarini ham o‘z ichiga oladi. Tarmoq trafigi shifrlanmagan joylarda tajovuzkorlar tarmoq foydalanuvchilarining xabarlarini, jumladan, cookie fayllarini ham maxsus dasturlar yordamida o‘qishi mumkin. Bunday dasturlar snifferlar.

Server tomonidan cookie fayllari ichidagi ma’lumotlarni shifrlash ularning xavfsizligi bilan bog‘liq muammoni bartaraf etadi, biroq tajovuzkor cookie faylini almashtirishi mumkin. Hatto shifrlangan cookie fayllariga ham ruxsatsiz kirishning oldini olish uchun foydalanuvchi va server o‘rtasida shifrlangan ulanish o‘rnatishda HTTPS. Server cookie faylini o‘rnatishda maxsus bayroqdan ham foydalanishi mumkin. Shunda brauzer cookie fayllarini faqat ishonchli kanal, masalan, SSL ulanishi orqali yuboradi.

Biroq foydalanuvchini identifikatsiya qilish uchun xavfsiz HTTPS seanslaridan foydalanadigan ko‘plab veb-saytlar keyinchalik cookie fayllari va boshqa ma’lumotlarni oddiy, shifrlanmagan HTTP ulanishi orqali yuboradi. Tajovuzkorlar boshqa foydalanuvchilarning cookie fayllarini osongina tutib olib, tegishli veb-saytlarda ulardan foydalanishi mumkin.

Saytlararo skriptlash: cookie fayllari faqat server va mijoz o‘rtasida almashilishi kerak, ammo ular uchinchi tomonga yuborilmoqda.

Cookie fayllari faqat HTTPS seansi orqali uzatilishini kafolatlash uchun ularda Secure atributi bo‘lishi kerak.

Cookie fayllarini o‘g‘irlashning yana bir usuli — saytlararo skriptlash va cookie fayllarini ularni olmasligi kerak bo‘lgan serverlarga ruxsatsiz yuborishdir. Zamonaviy brauzerlar serverdan olingan kod bo‘laklarini bajarishi mumkin. Agar shu kod bajarilayotgan vaqtda cookie fayllariga kirish imkoni bo‘lsa, ularning mazmuni ularni olmasligi kerak bo‘lgan serverlarga qandaydir shaklda yuborilishi mumkin. Bu holatda cookie fayllarini shifrlash yordam bermaydi.

Saytlararo skriptlashning keyingi turi, odatda, foydalanuvchilarga HTML mazmuniga ega xabarlar yuborishga ruxsat berilgan saytlarda qo‘llanadi. Xabarga tegishli PHP/JavaScript kodini kiritish orqali tajovuzkor boshqa foydalanuvchilarning cookie fayllarini qo‘lga kiritishi mumkin.

Bu hujumlarning oldini HttpOnly bayrog‘ini o‘rnatish orqali olish mumkin. U cookie fayllariga mijoz tomonidagi skriptlar orqali kirishni taqiqlaydi. Shunga qaramay, veb-dasturchilar saytlarni ishlab chiqish bosqichidayoq saytlararo skriptlashdan himoyalanish choralarini ko‘rishlari kerak.

Cookie faylini soxtalashtirish: tajovuzkor serverga qalbaki cookie fayllarini yuboradi; bunda u serverdan avval olingan haqiqiy cookie fayllarini ham o‘zgartirishi mumkin.

Nazariy jihatdan cookie fayllari o‘zgartirilmagan holda saqlanishi va serverga qaytarib yuborilishi kerak bo‘lsa-da, tajovuzkor ularning mazmunini yuborishdan oldin o‘zgartirishi mumkin. Masalan, cookie fayllarida foydalanuvchi xaridlari uchun to‘lashi kerak bo‘lgan umumiy summa saqlanishi mumkin. Tajovuzkor bu qiymatni o‘zgartirib, belgilangan summadan kamroq to‘lashi mumkin. Cookie fayli mazmunini o‘zgartirish jarayoni cookie faylini soxtalashtirish.

deb ataladi. Bunday hujumlardan himoyalanish uchun aksariyat veb-saytlar cookie faylida faqat seans identifikatorini — seansni aniqlash uchun ishlatiladigan tasodifiy yaratilgan son yoki belgilar ketma-ketligini — saqlaydi; qolgan barcha ma’lumotlar esa serverda saqlanadi. Bunday holatda cookie faylini soxtalashtirish ancha qiyinlashadi.

Tajovuzkor brauzerdagi xatolikdan foydalanib, serverga qalbaki cookie fayllarini yuboradi.

Har bir sayt o‘z cookie fayllariga ega bo‘lishi kerak; example1.com sayti example2.org saytining cookie fayllarini o‘zgartira olmasligi yoki yangilarini o‘rnata olmasligi lozim. Veb-brauzerlardagi zaifliklar zararli saytlarga ushbu qoidani buzish imkonini beradi. Bu cookie faylini soxtalashtirishga o‘xshaydi, biroq bu holatda tajovuzkor bevosita saytga emas, balki brauzeri zaif bo‘lgan foydalanuvchilarga hujum qiladi. Bunday hujumlarning maqsadi seans identifikatorlarini qo‘lga kiritish bo‘lishi mumkin.

Himoyalanish uchun foydalanuvchilarga ushbu muammo bartaraf etilgan brauzerlarning eng so‘nggi versiyalaridan foydalanish tavsiya etiladi.

Mijoz va server o‘rtasidagi nomuvofiqlik

Cookie fayllari mijoz va server o‘rtasida ziddiyatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Agar foydalanuvchi cookie faylini olgach, brauzerdagi «Orqaga» tugmasini bossa, brauzerning holati cookie fayli olingan paytdagidan farq qiladi. Masalan, cookie fayllariga asoslangan xarid savati mavjud internet-do‘konni olaylik: foydalanuvchi mahsulotni savatga qo‘shadi, keyin «Orqaga» tugmasini bosadi, ammo foydalanuvchi xaridni bekor qilmoqchi bo‘lgan bo‘lsa ham, mahsulot savatda qoladi. Bu chalkashlik va xatolarga olib kelishi mumkin. Veb-dasturchilar buni yodda tutishlari va bunday vaziyatlarni hal qilish choralarini ko‘rishlari kerak.

Doimiy cookie fayllari uzoq vaqt saqlanishi, shu orqali veb-saytlarga foydalanuvchilarni kuzatish va vaqt o‘tishi bilan ularning profilini yaratish imkonini berishi sababli mutaxassislar tomonidan tanqid qilinadi. Bu yerda xavfsizlik masalalari ham mavjud, chunki o‘g‘irlangan doimiy cookie fayllaridan ancha uzoq vaqt foydalanish mumkin.

Bundan tashqari, foydalanuvchi autentifikatsiyadan o‘tganidan keyin ishga tushirilishi mumkin bo‘lgan, to‘g‘ri tuzilgan zararli dastur seans cookie fayllarini tajovuzkor kompyuteriga ko‘chirishi mumkin. Bu esa, dastlabki qarashda, himoyalangan saytga foydalanuvchi nomi va parolini kiritmasdan istalgancha uzoq vaqt kirish imkonini beradi.

Oddiy cookie fayllarining «yashash muddati» juda uzoq bo‘lishi mumkin, biroq u baribir cheklangan; muddat tugagach, fayllar o‘chiriladi. Bundan tashqari, brauzerdagi istalgan cookie faylini maxsus parametr yordamida o‘chirish mumkin. Natijada brauzer foydalanuvchi saytga qayta kirganida uni endi taniy olmaydi. Polshalik mutaxassis Sami Kamkar eng «chidamli» cookie fayllarini tizimlashtirishga qaror qildi va natijada evercookie nomli JavaScript kutubxonasi yaratildi. Bunday «mo‘jizaviy» cookie fayllari nazariy jihatdan saytga qayta tashrif buyurgan istalgan foydalanuvchini aniqlash imkonini beradi. Everycookie kutubxonalaridan foydalanadigan sayt anonimlikni saqlash bo‘yicha barcha choralarni osonlikcha chetlab o‘tadi (garchi ayrim antiviruslar bunday saytlarni xavfli deb aniqlashi mumkin bo‘lsa ham). Everycookie’dan himoyalanish uchun Private Browsing rejimidan yoki Mil Shield kabi maxsus dasturlardan foydalanish tavsiya etiladi.

Seanslarni boshqarish

Cookie fayllari dastlab foydalanuvchilarga veb-sayt bo‘ylab harakatlanayotganda sotib olmoqchi bo‘lgan mahsulotlarini qayd etish imkonini berish uchun joriy qilingan (virtual «xarid savati» yoki «savatcha»). Biroq bugungi kunda foydalanuvchining xarid savati mazmuni odatda mijozdagi cookie faylida emas, balki serverdagi ma’lumotlar bazasida saqlanadi. Qaysi foydalanuvchi qaysi xarid savatiga tegishli ekanini kuzatish uchun server mijozga noyob seans identifikatorini (odatda tasodifiy harflar va raqamlardan iborat uzun satrni) o‘z ichiga olgan cookie faylini yuboradi. Cookie fayllari mijozning har bir so‘rovi bilan serverga yuborilgani sababli, foydalanuvchi saytdagi yangi sahifaga har safar o‘tganida ushbu seans identifikatori serverga qaytariladi. Bu serverga foydalanuvchiga qaysi xarid savatini ko‘rsatish kerakligini aniqlash imkonini beradi.

Cookie fayllaridan yana bir keng tarqalgan foydalanish usuli — veb-saytlarga kirish. Foydalanuvchi veb-saytning kirish sahifasiga tashrif buyurganida, veb-server odatda mijozga noyob seans identifikatorini o‘z ichiga olgan cookie faylini yuboradi. Foydalanuvchi tizimga muvaffaqiyatli kirganida, server aynan shu seans identifikatori autentifikatsiyadan o‘tganini eslab qoladi va foydalanuvchiga xizmatlardan foydalanish huquqini beradi.

Seans cookie fayllarida faqat noyob seans identifikatori saqlangani sababli, veb-sayt har bir foydalanuvchi haqida saqlashi mumkin bo‘lgan shaxsiy ma’lumotlar hajmi amalda cheklanmagan bo‘ladi: sayt cookie fayli hajmiga doir cheklovlar bilan bog‘lanmaydi. Seans cookie fayllari sahifaning yuklanish vaqtini ham qisqartiradi, chunki ulardagi ma’lumotlar hajmi kichik va kam o‘tkazish qobiliyatini talab qiladi.

Shaxsiylashtirish

Cookie fayllaridan foydalanuvchi haqidagi ma’lumotlarni eslab qolish va vaqt o‘tishi bilan unga mos kontentni ko‘rsatish uchun foydalanish mumkin. Masalan, veb-server foydalanuvchi saytga oxirgi marta kirganida ishlatgan nomini o‘z ichiga olgan cookie faylini yuborishi mumkin. Shunda foydalanuvchi keyingi safar tizimga kirganida bu nom avtomatik ravishda to‘ldiriladi.

Ko‘plab veb-saytlar foydalanuvchining afzalliklariga moslashtirish uchun cookie fayllaridan foydalanadi. Foydalanuvchilar o‘z afzalliklarini veb-shaklga kiritib, uni serverga yuborish orqali tanlaydi. Server sozlamalarni cookie fayliga kodlaydi va uni brauzerga qaytarib yuboradi. Shu tariqa foydalanuvchi veb-saytdagi sahifaga har safar kirganida server sahifani uning afzalliklariga muvofiq shaxsiylashtirishi mumkin. Masalan, Google qidiruv tizimi bir vaqtlar foydalanuvchilarga (hatto ro‘yxatdan o‘tmaganlarga ham) sahifada nechta qidiruv natijasi ko‘rsatilishini tanlash imkonini berish uchun cookie fayllaridan foydalangan.

Kuzatuv

Cookie fayllari foydalanuvchilarning internetdagi odatlarini kuzatish uchun ishlatiladi. Buni ma’lum darajada sahifani so‘rayotgan kompyuterning IP-manzili yoki HTTP so‘rovi sarlavhasidagi referer maydoni yordamida ham amalga oshirish mumkin, biroq cookie fayllari kuzatuv aniqligini oshiradi. Buni quyidagi holatda ko‘rish mumkin: foydalanuvchi sayt sahifasini so‘raydi, ammo so‘rovda cookie fayli bo‘lmasa, server bu foydalanuvchi tashrif buyurgan birinchi sahifa deb hisoblaydi. Shundan so‘ng server noyob identifikatorni (odatda tasodifiy harflar va raqamlar ketma-ketligini) yaratadi va so‘ralgan sahifa bilan birga uni cookie fayli ko‘rinishida brauzerga yuboradi.

Shu paytdan boshlab saytning yangi sahifasi har safar so‘ralganida cookie fayli brauzer tomonidan serverga avtomatik yuboriladi. Server sahifani odatdagidek jo‘natish bilan birga, so‘ralgan sahifaning URL manzilini, so‘rov sanasi va vaqtini hamda cookie faylini jurnal faylida saqlaydi.

Ushbu jurnal faylini tahlil qilish orqali foydalanuvchi qaysi sahifalarga, qanday ketma-ketlikda va qancha vaqt davomida tashrif buyurganini aniqlash mumkin.

Cookie fayllari yordamida bajariladigan ayrim amallarni boshqa mexanizmlar orqali ham amalga oshirish mumkin. Shunga qaramay, bu muqobil vositalarning o‘z kamchiliklari bor va shu sababli amaliyotda cookie fayllari ba’zan afzalroq bo‘ladi. Ushbu muqobil vositalarning aksariyati foydalanuvchini cookie fayllariga qaraganda kamroq ishonchli usulda bo‘lsa-da, kuzatish imkonini beradi. Natijada, brauzer cookie fayllarini o‘chirib qo‘ygan yoki server ularni o‘rnatmagan taqdirda ham shaxsiy hayot daxlsizligi xavf ostida qoladi.

IP-manzil

Foydalanuvchilarni kuzatishning bu ishonchsiz usuli sahifalarni ko‘rayotgan kompyuterlarning IP-manzillarini saqlashga asoslangan. Bu usul Butunjahon o‘rgimchak to‘ri paydo bo‘lganidan beri mavjud, chunki sahifani yuklash uchun mijozning IP-manzilini bilish talab etiladi. Cookie fayllaridan foydalaniladimi yoki yo‘qmi, bu ma’lumotni serverda saqlash mumkin.

Shunga qaramay, bu usul cookie fayllariga qaraganda kamroq ishonchli, chunki kompyuterlar va proksi-serverlardan bir nechta foydalanuvchi birgalikda foydalanishi mumkin, bitta kompyuter esa turli seanslarda har xil IP-manzillarga ega bo‘lishi mumkin (dinamik IP-manzil).

IP-manzil orqali kuzatuv anonimlikni saqlash tizimlaridan (masalan, Tor) foydalanilganda ham imkonsiz bo‘lishi mumkin. Bunday tizimlarda bitta brauzer bir nechta IP-manzilga ega bo‘lishi, bir nechta foydalanuvchi esa bitta IP-manzildan foydalanishi mumkin. Natijada IP-manzil orqali kuzatuv olib borishning imkoni bo‘lmaydi.

URL (so‘rov satri)

URL manziliga ma’lumotlarni joylashtirishga asoslangan yanada ilg‘or usuldan foydalaniladi. Odatda buning uchun so‘rov satri ishlatiladi, biroq URL manzilining boshqa qismlaridan ham foydalanish mumkin. JavaScript va PHP tillari cookie fayllari o‘chirilgan holatda bu mexanizmlardan faol foydalanadi.

Veb-server sahifani brauzerga yuborayotganda, unga olib boruvchi havolaga so‘rov satrini qo‘shadi. Foydalanuvchi havolani ochganida, brauzer so‘rov satrini serverga qaytarib yuboradi.

Bu jihatdan so‘rov satri va cookie fayllari bir-biriga juda o‘xshaydi: ikkalasi ham serverdan kelgan va brauzer tomonidan qaytariladigan ma’lumotlar bo‘laklaridir. Biroq ular o‘rtasida muayyan farqlar ham bor. So‘rov satri URL manzilining bir qismi bo‘lgani sababli, bu URL manzili qayta ishlatilganda serverga ayni ma’lumot uzatiladi. Masalan, foydalanuvchining sozlamalari URL so‘rov satrida kodlangan bo‘lsa va foydalanuvchi ushbu URL manzilini boshqa odamga yuborsa, bu sozlamalar boshqa foydalanuvchiga ham tatbiq etiladi.

Bundan tashqari, foydalanuvchi ayni sahifaga qayta murojaat qilganida ham so‘rov satri o‘zgarmasligiga kafolat yo‘q. Masalan, saytning ichki sahifalaridan yoki tashqi qidiruv tizimlaridan o‘tilganda so‘rov satrlari har xil bo‘ladi, cookie fayllari esa bir xil qoladi.

So‘rov satrining yana bir kamchiligi xavfsizlik bilan bog‘liq: seans identifikatorini so‘rov satrida saqlash hujum uyushtirishni osonlashtiradi. Identifikatorni cookie faylida uzatish xavfsizroq.

Shaklning yashirin maydonlari

Server tomonida bajariladigan dastur yordamida seansni kuzatish usullaridan biri yashirin maydonlarga ega veb-shakllardan foydalanishdir. Bu usul URL so‘rov satriga juda o‘xshaydi va deyarli bir xil afzallik hamda kamchiliklarga ega. Agar shakl parametrlari HTTP GET usuli orqali yuborilsa, maydonlar aslida brauzer serverga yuboradigan URL manzilining bir qismiga aylanadi. Biroq shakllarning aksariyati HTTP POST usuli orqali qayta ishlanadi; bunda ma’lumot URL manzilining ham, cookie faylining ham bir qismi bo‘lmaydi.

Bu yondashuv kuzatuv nuqtayi nazaridan ikki afzallik beradi: birinchidan, ma’lumot URL manziliga emas, HTML kodiga va POST so‘roviga joylashtirilgani sababli oddiy foydalanuvchi uni sezmaydi; ikkinchidan, URL manzili nusxalanganda seans ma’lumotlari ham nusxalanmaydi (masalan, foydalanuvchi havolani elektron pochta orqali yuborganida). Usulning kamchiligi shundaki, seans ma’lumotlari HTML kodida saqlanadi. Shu sababli veb-sahifa har safar so‘ralganda qaytadan yaratilishi kerak bo‘ladi, bu esa veb-serverga tushadigan yuklamani oshiradi.

HTTP autentifikatsiyasi

HTTP protokoli asosiy autentifikatsiya va shifrlash mexanizmlarini o‘z ichiga oladi. Ular sahifaga faqat foydalanuvchi to‘g‘ri foydalanuvchi nomi va parolni kiritganidan keyingina kirishga ruxsat beradi. Agar server shunday so‘rov yuborsa, brauzer foydalanuvchiga murojaat qiladi va kerakli ma’lumotlarni olgach, ularni saqlab qoladi hamda foydalanuvchidan qayta kiritishni talab qilmasdan boshqa sahifalarga kirishda ishlatadi. Foydalanuvchi nuqtayi nazaridan natija cookie fayllaridan foydalanish bilan bir xil: foydalanuvchi nomi va parol faqat bir marta talab qilinadi, shundan keyin foydalanuvchi saytga kira oladi. Asosiy autentifikatsiyada foydalanuvchi nomi va parol birikmasi brauzerning har bir so‘rovi bilan serverga shifrlanmagan ko‘rinishda yuboriladi. Demak, kimdir trafikni tutib olsa, bu ma’lumotlarni qo‘lga kiritib, keyinchalik ulardan foydalanishi mumkin. Shifrlangan autentifikatsiyada esa foydalanuvchi nomi va parol server yaratgan tasodifiy kalit bilan shifrlanadi.

Mijoz tomonida saqlash

Ayrim veb-brauzerlar sahifaga ma’lumotlarni keyinchalik olish uchun lokal tarzda saqlash imkonini beradi. Masalan, Internet Explorer ma’lumotlarni tarixda, xatcho‘plarda, XML omborida saqlashni qo‘llab-quvvatlaydi yoki veb-sahifani bevosita diskka saqlash imkonini beradi.

JSON veb-tokenlari

JSON Web Token (JWT) — foydalanuvchining shaxsi va haqiqiyligini tasdiqlashga oid ma’lumotlarni saqlash uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan mustaqil axborot paketidir. Undan seans cookie fayllari o‘rnida foydalanish mumkin. Brauzer har bir HTTP so‘roviga cookie fayllarini avtomatik qo‘shsa, JWT veb-ilova tomonidan har bir HTTP so‘roviga alohida qo‘shilishi kerak.

DOM Window.name

Barcha zamonaviy veb-brauzerlar JavaScript orqali DOM window.name xususiyatidan foydalanib, ancha katta hajmdagi ma’lumotlarni (2-32 MB) saqlashi mumkin. Bu ma’lumotlardan seans cookie fayllari o‘rnida foydalanish mumkin va ular domenlararo ham saqlanadi. Ushbu texnikani JSON / JavaScript obyektlari bilan birlashtirib, mijoz tomonida seans o‘zgaruvchilarining murakkab to‘plamlarini saqlash mumkin.

Brauzer keshi

Veb-kesh alohida foydalanuvchilarni kuzatish uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlarni saqlashda ham qo‘llanadi. Bu usul veb-brauzer keshda resursning eng so‘nggi versiyasi mavjudligini aniqlaganida, uni saytdan qayta yuklab olish o‘rniga keshda saqlangan resursdan foydalanishi xususiyatiga asoslanadi.

Masalan, sahifada quyidagi havola bo‘lishi mumkin: <script type="text/javascript" src="example.js">. Skript foydalanuvchi uchun noyob identifikatorni belgilaydi (masalan, var userId = 3243242;). Dastlabki tashrifdan keyin foydalanuvchi sahifaga har safar kirganida, bu fayl serverdan emas, balki keshdan yuklanadi. Shu tariqa uning mazmuni hech qachon o‘zgarmaydi.

Bu usulning yagona afzalligi — saytlararo ishlash imkoniyati bo‘lib, u foydalanuvchini ruxsatsiz kuzatishga yo‘l ochadi. Kamchiliklari esa bu ma’lumotni serverga uzatishning murakkabligi va boshqaruvning nihoyatda qiyinligidir: brauzer sozlamalar, xotira hajmi va diskdagi bo‘sh joyga qarab, keshlangan ma’lumotlarni istalgan vaqtda yo‘qotishi mumkin. Mozilla Firefox 85+ versiyasidan boshlab kesh orqali saytlararo kuzatuvga yo‘l qo‘ymaydi.

Brauzer sozlamalari

Aksariyat zamonaviy brauzerlar cookie fayllarini qo‘llab-quvvatlaydi va foydalanuvchiga ularni o‘chirib qo‘yish imkonini beradi. Quyida keng tarqalgan sozlamalar keltirilgan:

  • Cookie fayllarini to‘liq yoqish yoki o‘chirish, ya’ni ularni doimo qabul qilish yoki har doim bloklash.
  • Cookie fayllarini ko‘rish va tanlab o‘chirish uchun cookie fayllari menejeridan foydalanish.
  • Cookie fayllari ham qo‘shilgan holda barcha shaxsiy ma’lumotlarni butunlay o‘chirish.
  • Standart holatda Internet Explorer uchinchi tomon cookie fayllariga faqat ular P3P «CP» (ixcham siyosat) maydoni bilan birga kelgan taqdirdagina ruxsat beradi.

Havolalar