| Amper | |
|---|---|
| А, A | |
| Ampermetr | |
| Kattalik | tok kuchi |
| Tizim | SI |
| Turi | asosiy |
| Sharafiga nomlangan | Andre-Mari Amper |
Amper (ruscha belgisi: А; xalqaro belgisi: A) — elektr toki kuchining o‘lchov birligi bo‘lib, Xalqaro birliklar tizimiga (SI) mansub va SI tizimining yettita asosiy birligidan biri hisoblanadi. Amperda, shuningdek, magnit yurituvchi kuch va magnit potensiallari farqi (eskirgan nomi — amper-o‘ram): 1 amper (amper-o‘ram) magnit yurituvchi kuch — toki 1 amper bo‘lgan yopiq kontur hosil qiladigan magnit yurituvchi kuchdir. Bundan tashqari, amper tok kuchining o‘lchov birligi sifatida SI dan tashqari asosiy birliklardan biri bo‘lgan MKSA tizimiga ham kiradi.
Bir amper tok bir sekundda bir kulonga teng elektr zaryadining o‘tishiga mos keladi.
Ta’rif
16-noyabr (2018-yil) kuni XXVI O‘lchov va tarozilar bo‘yicha bosh konferensiyada yangi amper ta’rifi elementar elektr zaryadining son qiymati asosida qabul qilindi. 20-may (2019-yil) sanasidan kuchga kirgan ta’rif quyidagicha:
Amper (А, A) — SI tizimida elektr toki kuchining birligidir. U elementar zaryadning e son qiymatini 1,602176634 × 10−19 deb qat’iy belgilash orqali aniqlanadi. Bu zaryad Кл birligida ifodalanadi, bu birlik А с ga teng. Bunda sekund quyidagi chastota orqali ta’riflanadi:
— atomning asosiy holatidagi ikki o‘ta nozik energetik sath orasidagi o‘tishga mos nurlanish chastotasidir. Bu atom — seziy-133.
Tarix
Kelib chiqishi
1-Xalqaro elektrotexniklar kongressida (1881-yil, Parij) taklif etilib, Xalqaro elektr kongressida (1893-yil, Chikago) qabul qilingan o‘lchov birligi fransuz fizigi Andre Amper sharafiga nomlangan. Dastlab u SGSM tizimidagi tok birligining o‘ndan biri deb ta’riflangan (bu birlik hozir abamper yoki bio deb ataladi va o‘tkazgich uzunligining har santimetrida 2 dina kuch hosil qiladigan, bir-biridan 1 sm masofada joylashgan ikki ingichka o‘tkazgichdagi tokni bildiradi).
Xalqaro amper
1893-yilda tok kuchi birligi sifatida har sekundda 1,118 milligramm kumushni kumush nitrat eritmasidan elektrokimyoviy cho‘ktirish uchun zarur tok qabul qilindi. Bu ta’rif birlik qiymatini o‘zgartirmaydi deb taxmin qilingan, biroq qiymat 0,015 % ga o‘zgargani ma’lum bo‘ldi. Bu birlik xalqaro amper deb ataldi.
1948-yilgi ta’rif
Amperning O‘lchov va tarozilar xalqaro qo‘mitasi tomonidan 1946-yilda taklif etilib, IX O‘lchov va tarozilar bo‘yicha bosh konferensiya (CGPM) tomonidan oktabr oyida, 1948-yilda qabul qilingan ta’rifi quyidagicha:
Amper — vakuumda bir-biridan 1 metr masofada joylashgan, cheksiz uzunlikdagi va doiraviy ko‘ndalang kesim yuzasi nihoyatda kichik bo‘lgan ikki parallel to‘g‘ri o‘tkazgichdan oqib o‘tganda, ularning har birining 1 metr uzunlikdagi qismida 2⋅10−7 nyutonga teng o‘zaro ta’sir kuchini yuzaga keltiradigan o‘zgarmas tok kuchidir.

Shu tariqa, amalda dastlabki ta’rif qayta tiklandi.
Amperning ushbu ta’rifidan magnit doimiysi ning qiymati Гн/м yoki shunga teng ravishda Н/A² aniq belgilanganligi kelib chiqadi. Buni bir-biridan masofada joylashgan, ulardan mos ravishda va toklar oqayotgan cheksiz uzun parallel ikki o‘tkazgichning uzunlik birligiga to‘g‘ri keladigan o‘zaro ta’sir kuchi quyidagi munosabat bilan ifodalanishini hisobga olsak, tushunish mumkin:
1983-yilda metrning ta’rifi o‘zgartirilib (1960-yildan boshlab u kripton-86 atomining muayyan nurlanish to‘lqin uzunligiga bog‘langan edi, 1983-yildan esa yorug‘likning muayyan vaqt ichida bosib o‘tadigan masofasi sifatida ta’riflana boshlandi), aniq belgilangan qiymatga ega bo‘lgan yorug‘lik tezligi c qiymati qat’iy belgilanganidan so‘ng, elektr doimiysi ε0 ning qiymati ham qat’iy belgilandi, chunki ta’rifga ko‘ra ε0μ0 ko‘paytmasi 1/c2 :
- м/Гн F/m ≈ 8,85418781762039 × 10−12 F·m−1.
Biroq 1948-yilda qabul qilingan amper ta’rifini amalda qo‘llash qiyin bo‘ldi. Shu sababli 1980-yillardan boshlab amper etalonini amalda hosil qilish uchun kvant qurilmalaridan foydalana boshlandi. Ular Om qonuni yordamida amperni volt va om bilan bog‘lagan (1 А = 1 В / 1 Ом), volt va om esa, o‘z navbatida, Jozefson effekti hamda kvant Xoll effekti yordamida Plank doimiysi h va elementar zaryad e ga bog‘liq aniq munosabatlar orqali hosil qilingan. Shuning uchun Plank doimiysi (birinchi navbatda kilogrammni qayta ta’riflash uchun zarur bo‘lgan) va elementar zaryadning son qiymatlarini qat’iy belgilash fundamental doimiylarga asoslangan yangi amper ta’rifini joriy etish imkonini berdi.
2019-yilgi ta’rif
2018-yilda 26-marta o‘tkazilgan O‘lchov va tarozilar bo‘yicha bosh konferensiyada amperning hozirgi ta’rifi qabul qilindi va u keyingi yili kuchga kirdi (1948-yildan amal qilib kelgan eski ta’rif bekor qilindi). Ta’rif o‘zgarganda amperning qiymati o‘zgarmadi. Biroq buning natijasida yuqorida keltirilgan magnit va elektr doimiylari uchun ifodalar μ0 va ε0 endi mutlaq aniq bo‘lmay qoldi: ular faqat son jihatdan (juda yuqori aniqlikda) bajariladi va tajribada o‘lchanishi lozim. μ0 va ε0 kattaliklarining nisbiy standart noaniqligi α (nozik tuzilish doimiysi) ning nisbiy standart noaniqligiga, ya’ni 2,3 × 10−10 ga teng edi (2018-yilgi rezolyutsiya qabul qilingan paytda).
Karrali va ulushli birliklar
SI tizimining amaldagi rasmiy to‘liq tavsifi keltirilgan SI risolasining (frans. Brochure SI, ingl. The SI Brochure) Xalqaro o‘lchov va tarozilar byurosi (BIPM) tomonidan nashr etilgan tahririga muvofiq, amperning o‘nlik karrali va ulushli birliklari standart SI old qo‘shimchalari yordamida hosil qilinadi. Rossiya Federatsiyasi hukumati tomonidan qabul qilingan «Rossiya Federatsiyasida qo‘llashga ruxsat etilgan kattalik birliklari to‘g‘risidagi nizom»da ham Rossiyada xuddi shu old qo‘shimchalardan foydalanish nazarda tutilgan.
| Karrali birliklar | Ulushli birliklar | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| qiymati | nomi | belgisi | qiymati | nomi | belgisi | ||
| 101 А | dekaamper | даА | daA | 10−1 А | detsiamper | дА | dA |
| 102 А | gektoamper | гА | hA | 10−2 А | santiamper | сА | cA |
| 103 А | kiloamper | кА | kA | 10−3 А | milliamper | мА | mA |
| 106 А | megaamper | МА | MA | 10−6 А | mikroamper | мкА | µA |
| 109 А | gigaamper | ГА | GA | 10−9 А | nanoamper | нА | nA |
| 1012 А | teraamper | ТА | TA | 10−12 А | pikoamper | пА | pA |
| 1015 А | petaamper | ПА | PA | 10−15 А | femtoamper | фА | fA |
| 1018 А | eksaamper | ЭА | EA | 10−18 А | attoamper | аА | aA |
| 1021 А | zettaamper | ЗА | ZA | 10−21 А | zeptoamper | зА | zA |
| 1024 А | yottaamper | ИА | YA | 10−24 А | yoktoamper | иА | yA |
| 1027 А | ronnaamper | РнА | RA | 10−27 А | rontoamper | рнА | rA |
| 1030 А | kvettaamper | КвА | QA | 10−30 А | kvektoamper | квА | qA |
| qo‘llash tavsiya etiladi qo‘llash tavsiya etilmaydi | |||||||
Boshqa SI birliklari bilan bog‘liqligi
Agar o‘tkazgichdagi tok kuchi 1 amper bo‘lsa, bir sekundda uning ko‘ndalang kesimidan 1 kulon zaryad o‘tadi.
O‘tkazgich uchlaridagi 1 volt potensiallar farqi uning elektr qarshiligi 1 om bo‘lganda unda 1 amper tok hosil qiladi.
Agar sig‘imi 1 farad bo‘lgan kondensator 1 amper tok bilan zaryadlansa, uning qoplamalari orasidagi kuchlanish har sekundda 1 voltga oshib boradi.
Agar tok kuchi bir sekundda 1 amperga o‘zgarsa va o‘tkazgich induktivligi 1 genri bo‘lsa, o‘tkazgichda bir voltga teng induksiya elektr yurituvchi kuchi hosil bo‘ladi.
Adabiyotlar
- Fizik atamalarning qisqacha lug‘ati / Tuzuvchi A. I. Bolsun, taqrizchi M. A. Elyashevich. — Minsk: Visheyshaya shkola, 1979. — B. 23—24. — 416 b. — 30 000 nusxa.
- Xalqaro birliklar tizimi (SI) : SI risolasi. — 9-nashr. — Rosstandart, 2019. — 100 b.
Havolalar
- NISTning doimiylar, birliklar va noaniqliklar ma’lumotnomasi // physics.nist.gov
- NIST Amper va μ ta’rifi0 // physics.nist.gov
- Amper va elektr tokini tushuntiruvchi o‘quv videosi // afrotechmods.com