Amper nima - ifazo.uz

Ushbu maqolada elektr tokining birligi bo‘lgan amper (Ampere) batafsil muhokama qilinadi. Amper — tizimda oqayotgan tokni miqdoran ifodalash (quantify) uchun ishlatiladigan birlikdir. Bir amper bir soniyada bir kulon (Coulomb) zaryad oqimiga teng.

Amper nima?

Amper fransuz fizigi va matematigi Andre-Mari Amper (Andre-Marie Ampere) nomi bilan atalgan.
Tokning 1 amperi bir soniyada 1 kulon elektr zaryadining, ya’ni 6.24×10¹⁸ ta zaryad tashuvchining (charge carriers) harakatiga mos keladi.
Boshqacha aytganda, “amper — bir volt kuchlanish bir om qarshilik orqali ta’sir qilganda hosil bo‘ladigan tok miqdori”.

Amper elektr tokining birligi bo‘lib, bir soniyada 1 kulon oqimiga teng tok sifatida ta’riflanadi.
Amper va kulon o‘rtasidagi bog‘lanish quyidagicha ifodalanadi:
- Amper = 1 Kulon / soniya
  - Tok oqayotgan muayyan nuqtada, agar u yerdan o‘tayotgan zarralarning zaryadi ortsa, amper qiymati ham mos ravishda proporsional ravishda ortadi.

Amper birligi prefikslari jadvali

Elektr va elektronika muhandisligida elektr tokining juda keng diapazondagi qiymatlari uchraydi.
Tok qiymati 0.01 A dan past yoki 1000 A dan yuqori bo‘lishi mumkin.
Standart birlikning karrali va ulushli birliklaridan (multiples and submultiples) foydalanish o‘nli kasr nuqtasini ko‘rsatish uchun juda ko‘p nollar yozishdan qutqaradi.
Quyidagi jadvalda amper uchun keng qo‘llanadigan prefikslar keltirilgan.

Nomi	Belgisi	O‘tkazish (conversion)	Misol
mikroamper (microamps)	μA	1 μA = 10^-6 A	I = 40 μA = 40 × 10^-6 A
miliamper (milliamps)	mA	1 mA = 10^-3 A	I = 2 mA = 2 × 10^-3 A
amper (amps)	A	–	I = 20 A
kiloamper (kiloamps)	kA	1 kA = 10³ A	I = 4 kA = 4 × 10³ A

Amperni o‘tkazish (Ampere Conversion)

Birliklarni o‘tkazish masalalarni yechishda juda muhim. Quyida amperni bir o‘lchovdan boshqasiga o‘tkazishga doir misollar keltirilgan.

Amper (A) ni kiloamper (kA) ga o‘tkazish

1 kiloamper (kA) ming amper (A) ga teng.

1 kA = 1000 A yoki 1 × 10³ A

Masalan, 5 amper tokni kiloamperga quyidagicha o‘tkazamiz:

5 A × 1000 = 5000 A yoki 5 kA

Amper (A) ni miliamper (mA) ga o‘tkazish

1 miliamper 1000 amperga teng.

1 mA = 1000 A

Masalan, 2 A ni miliamperga o‘tkazish quyidagicha:

2 A/1000 = 0.002 A yoki 2 × 10^-3 A = 2 mA

Amper (A) ni mikroamper (μA) ga o‘tkazish

1 amper 1000000 ta yoki 10^-6 mikroamperga teng.

1 μA = 1000000 A

Masalan, 5 A ni mikroamperga o‘tkazish:

5 A / 1000000 = 0.000005 A yoki 5 × 10^-6 A = 5 μA

Vatt, volt va omni amperga o‘tkazish

Elektr tokining qiymatini kuchlanish, quvvat va qarshilik qiymatlari ma’lum bo‘lsa hisoblash mumkin.

Vatt va volt orqali amperni hisoblash

Zanjir quvvati quyidagi formula bilan beriladi:
- P (Vatt) = V (Volt) × I (Amper)
Yuqoridagi tenglamani o‘zgartirib, tokni quyidagicha topamiz:
- I (Amper) = P (Vatt) / V (Volt)

Yechilgan misol:

Quvvati 50 W bo‘lgan va ta’minot kuchlanishi 10 V bo‘lgan zanjirdagi tok qancha?

Tenglamadan foydalanib tokni hisoblaymiz:

I (A) = 50 W / 10 V = 5 A

Volt va om orqali amperni hisoblash

Zanjir qarshiligi quyidagi formula bilan bog‘langan:
- V (Volt) = I (Amper) × R (Om)
Formulani qayta tuzib, tokni quyidagicha topamiz:
- I (Amper) = V (Volt) / R (Om)

Yechilgan misol:

Qarshiligi 5 Ω bo‘lgan, kuchlanishi 25 V zanjirdagi tok qancha?

Yuqoridagi tenglama orqali hisoblaymiz:

I = 25 V / 5 Ω = 5 A

Ampermetr (Ampere Meter/Ammeter)

Ampermetr (ammeter) — tok kuchini amperlarda o‘lchash uchun ishlatiladigan elektr o‘lchov asbobi. Yuklama (load)dagi tok ampermetr yordamida uni yuklamaga ketma-ket (series) ulash orqali o‘lchanadi. Uning qarshiligi nolga teng deb qaraladi, shuning uchun o‘lchanayotgan zanjirga ta’sir ko‘rsatmaydi (unaffected).

Ampermetr yuklamaga parallel ulanganida nima bo‘ladi?

Ampermetrni yuklamaga parallel ulab bo‘lmaydi, chunki uning qarshiligi juda kichik.
Agar parallel ulansa, u qisqa tutashuv (short circuit) yo‘li bo‘lib qoladi va butun tok undan oqib o‘tadi; bu tok katta bo‘lgani uchun asbob kuyib ketishiga olib kelishi mumkin.
Ideal ampermetrning impedansi (impedance) nolga teng, shuning uchun asbobdagi quvvat yo‘qotilishi (power loss) nol bo‘ladi.
Lekin amalda bunday ideal sharoitga erishib bo‘lmaydi.

Ampermetr turlari

Ampermetrni tasniflash uning konstruktiv tuzilishi (construction design) va undan oqib o‘tadigan tok turiga asoslanadi.
Konstruktsiya (tuzilish) bo‘yicha quyidagicha turlarga ajratiladi:

Harakatlanuvchi temirli ampermetr (moving iron ammeter)
To‘g‘rilagichli (rektifikator) ampermetr (rectifier type ammeter)
Doimiy magnitli harakatlanuvchi g‘altakli ampermetr (permanent moving coil ammeter)
Elektrodinamometrli ampermetr (electro-dynamometer ammeter)

Undan oqadigan tok turiga ko‘ra esa quyidagicha tasniflanadi:

DC ampermetr
AC ampermetr

DC ampermetrlarning aksariyati doimiy magnitli harakatlanuvchi g‘altakli turga mansub bo‘ladi. Ampermetrning boshqa turlari esa ham AC, ham DC tokni o‘lchay oladi.

Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ

Amper nima?

Amper elektr tokining birligi bo‘lib, bir soniyada 1 kulon oqimiga teng tok sifatida ta’riflanadi.

Amper qanday o‘lchanadi?

Ampermetr (ammeter) — tok kuchini amperlarda o‘lchash uchun ishlatiladigan elektr asbob.

Amper manfiy bo‘lishi mumkinmi?

Ha, amper qiymati manfiy bo‘lishi mumkin.

Nega amper kerak?

Amper tizimda oqayotgan tokni miqdoran ifodalash uchun kerak.

Ampermetr yuklamaga parallel ulanganida nima bo‘ladi?

Ampermetr parallel ulanganida u qisqa tutashuv yo‘liga aylanadi va butun tok undan oqadi; natijada tok katta bo‘lib, asbob kuyib ketishi mumkin.