Shuni ta’kidlash kerakki, zaryadlar tizimida zaryadlangan jismlarning o‘lchami ular orasidagi masofaga nisbatan juda kichik bo‘lsa, bunday jismlar nuqtaviy zaryadlar (point charges) sifatida qaraladi. Bunday hollarda, jism sirtida taqsimlangan barcha zaryadlar bitta nuqtada jamlangandek (konsentratsiyalangandek) deb faraz qilinadi. Ko‘pincha, ta’siri hisobga olinishi kerak bo‘lgan ko‘plab shunday tizimlar bilan ishlashga to‘g‘ri keladi. Bunday vaziyatlarda yakuniy ta’sirni hisoblash uchun zaryadlarni bir-biriga qo‘shish va ayirishimiz kerak bo‘ladi. Amal (operatsiya)larni soddalashtirish uchun nuqtaviy zaryadlarning xossalarini o‘rganish zarur. Ushbu bo‘limda nuqtaviy zaryadlarning uchta xossasi bilan tanishamiz: elektr zaryadning qo‘shiluvchanligi (additivity), elektr zaryadning saqlanishi (conservation) va elektr zaryadning kvantlanishi (quantization).
Elektr zaryadning qo‘shiluvchanligi
Keling, kattaligi q1, q2 va q3 bo‘lgan uchta nuqtaviy zaryadni o‘z ichiga olgan zaryadlar tizimini ko‘rib chiqaylik. Bunday tizimda umumiy (to‘liq) zaryad uchala zaryadni algebraik qo‘shish orqali topiladi.
Bu zaryadlar kattalikka ega, lekin yo‘nalishga ega emas; ya’ni ular skalyar kattaliklardir (scalar quantities) va amallarni bajarishda haqiqiy sonlar (real numbers) kabi qaraladi. n ta zarrachadan iborat tizim uchun umumiy zaryad quyidagicha yoziladi:
Shuni e’tiborga olamizki, zaryad musbat ham, manfiy ham bo‘lishi mumkin va amalda (qo‘shish-ayirishda) zaryadning ishorasi (sign) hisobga olinadi.
Elektr zaryadning saqlanishi
Zaryadning saqlanish prinsipiga ko‘ra, zaryadlar na yaratiladi, na yo‘q qilinadi; ular faqat bir jismdan boshqasiga ko‘chadi (transferred). Masalan, biri ma’lum zaryadga ega, ikkinchisi esa zaryadsiz bo‘lgan ikki jism bir-biriga tekkizilsa (kontaktga keltirilsa), zaryad zaryadga ega jismdan zaryadsiz jismga o‘tadi va butun tizim bo‘ylab zaryad teng taqsimlanguncha davom etadi. Bu jarayonda hech qanday zaryad hosil bo‘lmaydi va yo‘qolmaydi — faqat ortiqcha (excess) zaryadga ega jismlardan zaryadi yetishmaydigan (deficit) jismga ko‘chadi.
Elektr zaryadning kvantlanishi
Elektr zaryadning kvantlanish prinsipiga ko‘ra, barcha erkin zaryadlar oldindan belgilangan asosiy birlikning butun sonli karralilaridan (integral multiples) iborat bo‘ladi; bu birlikni biz e bilan belgilaymiz. Demak, tizimdagi zaryad quyidagicha ifodalanadi:
Bu yerda n — butun son (nol, musbat yoki manfiy son), e esa zaryadning asosiy birligi, ya’ni elektron yoki proton tashiydigan zaryaddir. e ning qiymati 1.6 × 10-19 C ga teng.
Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ
Q1
Elektr zaryadlarning turlari qaysilar?
Elektr zaryadlarning turlari:
- Musbat (+) zaryad
- Manfiy (-) zaryad
Q2
Elektr zaryad nima?
Subatom zarracha (subatomic particle) elektr va magnit maydon ta’siriga tushganda, u o‘zining elektr zaryadi tufayli kuch (force) sezadi.
Q3
Elektr zaryadning 2 ta xossasi qaysilar?
Elektr zaryadning xossalari:
- Elektr zaryad tabiatiga ko‘ra qo‘shiluvchandir (additive).
- Elektr zaryad saqlanadi (conservation).
Q4
Elektr zaryadning SI birligi nima?
Kulon (C)
Q5
Elektr zaryadni kim kashf qilgan?
Benyamin Franklin (Benjamin Franklin).
