
Almashinmaydigan aminokislotalar — organizm uchun zarur aminokislotalar bo‘lib, ularni sintez qilish aynan shu organizmda mumkin emas. Turli organizm turlarida almashinmaydigan aminokislotalar ro‘yxati farq qiladi. Hujayralarda sintezlanadigan barcha oqsillar 20 ta asosiy aminokislotadan tuziladi. Ularning faqat bir qismini organizm o‘zi sintezlay oladi. Muayyan oqsillarni sintezlay olmaslik organizmning normal faoliyatini buzadi. Shuning uchun organizm almashinmaydigan aminokislotalarni tashqi manbadan, ya’ni oziq-ovqatdan olishi zarur.
Sog‘lom voyaga yetgan inson uchun 8 ta aminokislota almashinmaydigan hisoblanadi: valin, izoleysin, leysin, lizin, metionin, treonin, triptofan va fenilalanin; shuningdek, ko‘pincha almashinmaydiganlar qatoriga gistidin ham kiritiladi (F V T W M L I K H). Bolalar uchun almashinmaydigan aminokislotalar qatoriga arginin ham kiradi.
Yana 6 ta aminokislota (R C G Q P Y) shartli ravishda almashinmaydigan deb hisoblanadi. Inson oziqlanishida bu atama organizmning holatiga qarab ularni sintezlash imkoniyati cheklanganini anglatadi, masalan, yangi tug‘ilgan chaqaloqlar va bemorlar organizmida..
5 ta aminokislota (A D N E S) almashinadigan hisoblanadi. Inson organizmida ular yetarli miqdorda sintezlanishi mumkin.
Almashinmaydigan aminokislotalarning inson organizmidagi roli
Inson organizmida zarur aminokislotalarning yetishmasligi oqsil sintezini buzadi. Bu xotira faoliyatining zaiflashishi va aqliy qobiliyatning susayishi, immunitetning pasayishi (organizmning kasalliklarga chidamliligi kamayishi)ga olib keladi. Shu bilan birga, aminokislota tarkibi muvozanatlanmagan oqsilni ortiqcha iste’mol qilish a’zolar, birinchi navbatda, jigar va buyraklar faoliyatiga ortiqcha yuklama tushiradi. Oziq-ovqat bilan qabul qilinadigan oqsilning inson uchun qimmati undagi almashinmaydigan aminokislotalarning muvozanatli miqdoriga bog‘liq.
Tavsiya etilgan sutkalik me’yor
Tavsiya etilgan sutkalik me’yorni hisoblash ancha murakkab. So‘nggi 20 yil ichida bu ko‘rsatkichlar sezilarli darajada o‘zgargan. Quyidagi jadvalda Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) va AQSH Milliy tibbiyot kutubxonasi tomonidan voyaga yetgan insonlar uchun belgilangan sutkalik me’yorlar keltirilgan. [aniqlashtirish kerak](qaysi yosh va qanday faoliyat: aqliy yoki jismoniy mehnat, mehnatning og‘irlik darajasi?)
| Aminokislota(lar) | JSST: 1 kg tana vazniga mg | JSST: 70 kg tana vazni uchun mg | AQSH: 1 kg tana vazniga mg | Kodlovchi kodon (genetik kod) |
|---|---|---|---|---|
| H Gistidin | 10 | 700 | 14 | CAU, CAC |
| I Izoleysin | 20 | 1400 | 19 | AUU, AUC, AUA |
| L Leysin | 39 | 2730 | 42 | UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG |
| K Lizin | 30 | 2100 | 38 | AAA, AAG |
| M Metionin
+ C Sistein |
10,4 + 4,1 (jami 15) | Jami 1050 | Jami 19 | Metionin: AUG; sistein: UGU, UGC. |
| F Fenilalanin
+ Y Tirozin |
25 (jami) | Jami 1750 | Jami 33 | Fenilalanin: UUU, UUC; tirozin: UAU,UAC . |
| T Treonin | 15 | 1050 | 20 | ACU, ACC, ACA, ACG |
| W Triptofan | 4 | 280 | 5 | UGG |
| V Valin | 26 | 1820 | 24 | GUU, GUC, GUA, GUG |
Tavsiya etilgan sutkalik me’yor bolalar uchun 3 yoshdan boshlab kattalarnikiga nisbatan 10-20 % yuqori.
Adabiyotlar
- Aminokislotalar / Lipkin V. M., Rodionov I. L. // A — Anketalash. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2005. — B. 612. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 1). — ISBN 5-85270-329-X. (Aminokislotalar : [arxivlangan 3-yanvar 2023-yil] / Lipkin V. M., Rodionov I. L. // Katta Rossiya ensiklopediyasi [Elektron resurs]. — 2016.).
- Ovqatlanish bilan bog‘liq kasalliklar / Tutelyan V. A. // A — Anketalash. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2005. — B. 490. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 1). — ISBN 5-85270-329-X. (Ovqatlanish bilan bog‘liq kasalliklar : [arxivlangan 7-dekabr 2022-yil] / Tutelyan V. A. // Katta Rossiya ensiklopediyasi [Elektron resurs]. — 2016.).
- Aminokislotalar / Zbarskiy I. B., Simakova R. A., Budkovskaya N. G. // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1974. — J. 1 : A — Antibioz. — 576 b. : rasmli.
- Azot almashinuvi / Severin S. Ye., Lapteva N. N., Veltishchev Yu. Ye., Kozinets G. I., Romantsev Ye. F., Tutelyan V. A. // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1974. — J. 1 : A — Antibioz. — 576 b. : rasmli.
Havolalar
- Aminokislotalar / MedlinePlus ensiklopediyasi, 2015: (ingl.) «9 ta almashinmaydigan aminokislota: gistidin, izoleysin, leysin, lizin, metionin, fenilalanin, treonin, triptofan va valin».
- https://web.archive.org/web/20150226110517/http://www.uic.edu/classes/phar/phar332/Clinical_Cases/aa%20metab%20cases/PKU%20Cases/essential-nonessential.htm
- ALMASHINMAYDIGAN AMINOKISLOTALARGA BO‘LGAN EHTIYOJ: SHARH / FAO, 1981
- Tavsiya etilgan iste’mol me’yorlari: 10-nashr., AQSH Milliy tadqiqot kengashi, National Academies Press, 1989. 6-bob: «Oqsillar va aminokislotalar» (ingl.)