
Xloridlar — xlor ishtirokidagi kimyoviy birikmalar bo‘lib, xlor o‘ziga nisbatan kamroq elektrmanfiy elementlar bilan birikadi va bu birikmalarda uning oksidlanish darajasi −1.
Xlor bilan boshqa element o‘rtasidagi kimyoviy bog‘lanish xususiyatiga ko‘ra xloridlar ionli va kovalent turlarga bo‘linadi. Ionli xloridlar jumlasiga tuzlar — xlorid kislota tuzlari, xususan ishqoriy, ishqoriy-yer metallari, ammoniy va alkilammoniy, d- va f-elementlar xloridlari kiradi. Ionli xloridlarning aksariyati suvli eritmalarda dissotsilanadi va kation sifatidagi metall yoki ammoniy ioniga hamda xlorid-anioniga ajraladi; ayrimlari — AgCl, CuCl, Hg2Cl2, PbCl2 — suvda kam eriydi. Kovalent xloridlarning tipik vakillariga xlorning ko‘plab binar birikmalari va metallmaslar bilan hosil qilgan birikmalari, masalan, NCl3, SCl4, shuningdek, o‘tish metallari bilan hosil qilgan birikmalari, masalan, TiCl4 kiradi. Bu birikmalarda qutbli kovalent bog‘lar mavjud. Kovalent perxloratlarga to‘liq gidrolizlanish reaksiyalari xos. Brom xloridlari va yod xloridlari esa galogenlararo birikmalar sirasiga kiradi. Metallmaslarning ayrim xloridlari kompleks birikmalar hisoblanadi. Masalan, fosfor(V) xlorid PCl5 qattiq holatda quyidagi ionli tuzilishga ega: [PCl4]+[PCl5]−.
Fizik xossalari
Metall xloridlarining ko‘pchiligi (AgCl, CuCl, AuCl, Hg2Cl2, TlCl va PbCl2 bundan mustasno) suvda yaxshi eriydi.
| Element | Formula | Rangi | terish,°C | tqaynash,°C | Zichligi (25 °C da), g/sm³ |
Eruvchanligi suvda (25 °C da), g/l |
|---|---|---|---|---|---|---|
| H | HCl | rangsiz | −114,8 | −85,03 | 1,477 | 720 |
| He | − | |||||
| Li | LiCl | rangsiz | 605 | >1300 | 2,07 | 820 |
| Be | BeCl2 | oq | 415 | 520 | 1,9 | 151 |
| B | BCl3 | rangsiz | −107,3 | 12,6 | 1,343 (11 °C) | gidroliz natijasida H3BO3 |
| C | CCl4 | rangsiz | −22,92 | 76,72 | 1,594 | 0,8 (20 °C) |
| N | NCl3 | sariq | −40 | 71 | 1,635 | gidroliz natijasida NH3 va HOCl |
| O | − | |||||
| F | − | |||||
| Ne | − | |||||
| Na | NaCl | rangsiz | 800,8 | 1465 | 2,165 | 359 (20 °C) |
| Mg | MgCl2 | rangsiz | 713 | 1412 | 2,316 | 542 (20 °C) |
| Al | AlCl3 | rangsiz | − | 180 (sublimatsiya) | 2,48 | 458 |
| Si | SiCl4 | rangsiz | −70 | 57,5 | 1,48 | gidroliz natijasida H2SiO3 va HCl |
| P | PCl3 | rangsiz | −93,6 | 76,1 | 1,574 | gidroliz natijasida H3PO3 va HCl |
| PCl5 | rangsiz | − | 159 (sublimatsiya) | 1,6 | gidroliz natijasida H3PO4 va HCl | |
| S | SCl2 | to‘q qizil | −121 | 59 | 1,621 | gidroliz |
| Cl | − | |||||
| Ar | − | |||||
| K | KCl | oq | 770 | 1420 | 1,984 | 340 (20 °C) |
| Ca | CaCl2 | oq | 772 | 1935 | 2,15 | 745 (20 °C) |
| Sc | ScCl3 | kulrangroq | − | 960 (sublimatsiya) | 2,39 | |
| Ti | TiCl2 | qora | 1035 | 1500 | 3,13 | |
| TiCl3 | qizil-binafsharang | 425 (parchalanish) | − | 2,64 | ||
| TiCl4 | rangsiz | −24,8 | 136,4 | 1,726 | gidroliz | |
| V | VCl2 | och yashil | 1027 | 1506 | 3,23 | |
| VCl3 | binafsharang | >300 (parchalanish) | − | 3 | ||
| VCl4 | yorqin qizil | −28 | 154 | 1,816 | gidroliz | |
| Cr | CrCl2 | oq | 824 | 1120 | 2,9 | |
| CrCl3 | binafsharang | 600 (parchalanish) | − | 2,89 | ||
| Mn | MnCl2 | pushti | 654 | 1225 | 2,98 | 739 (20 °C) |
| Fe | FeCl2 | rangsiz | 877 | 1023 | 3,16 | 685 (20 °C) |
| FeCl3 | to‘q qizil/to‘q yashil | 315 (parchalanish) | − | 2,898 | 920 (20 °C) | |
| Co | CoCl2 | havorang | 735 | 1049 | 3,356 | 529 (20 °C) |
| Ni | NiCl2 | sarg‘ish-yashil | 1001 | 3,55 | 650 (20 °C) | |
| Cu | CuCl | jigarrang-sariq | − | 1490 (sublimatsiya) | 4,145 | 6,2⋅10−3 (20 °C) |
| CuCl2 | moviy-yashil | − | 993 (sublimatsiya) | 3,386 | 757 | |
| Zn | ZnCl2 | oq | 292 | 756 | 2,907 | 4320 |
| Ga | GaCl2 | oq | 175 | 595 | 2,4173 | |
| GaCl3 | rangsiz | 77,9 | 201 | 2,47 | ||
| Ge | GeCl2 | oq→sariq | 74,6 | 450 | ||
| GeCl4 | rangsiz | −49,5 | 86,5 | 1,876 (20 °C) | gidroliz | |
| As | AsCl3 | rangsiz | −16,2 | 130,2 | 2,163 | gidroliz |
| AsCl5 | rangsiz | −50 (parchalanish) | − | |||
| Se | Se2Cl2 | qizg‘ish-jigarrang | −85 | 127 | 2,7741 | gidroliz |
| SeCl4 | och sariq | − | 196 (sublimatsiya) | 2,6 | gidroliz | |
| Br | BrCl | sarg‘ish-qizil | −54 | 5,5 (parchalanish) | 2,172 | gidroliz |
| Kr | − | |||||
| Rb | RbCl | oq | 718 | 1390 | 2,80 | 910 (20 °C) |
| Sr | SrCl2 | oq | 874 | 1250 | 3,052 | 538 (20 °C) |
| Y | YCl3 | oq | 721 | 1507 | 2,67 | 820 |
| Zr | ZrCl2 | qora | − | 727 (sublimatsiya) | 3,6 | gidroliz |
| ZrCl3 | ko‘kimtir-qora | − | 770 (sublimatsiya) | 3,05 | gidroliz | |
| ZrCl4 | rangsiz | − | 331 (sublimatsiya) | 2,803 | gidroliz | |
| Nb | NbCl3 | qora | 1000 (parchalanish) | − | ||
| NbCl4 | to‘q binafsharang | 800 (parchalanish) | − | 3,2 | gidroliz | |
| NbCl5 | och sariq | 204,7 | 248,2 | 2,75 | gidroliz | |
| Mo | MoCl2 | sariq | 3,714 | |||
| MoCl3 | to‘q qizil | 410 (parchalanish) | − | 3,58 | ||
| MoCl4 | qora | 317 | 322 | 2,75 | gidroliz | |
| MoCl5 | qora | 194,4 | 269 | 2,928 | gidroliz | |
| Tc | TcCl4 | to‘q qizil | − | 300 (sublimatsiya) | 3,3 | gidroliz |
| Ru | RuCl2 | jigarrang | ||||
| RuCl3 | qora-jigarrang | 500 (parchalanish) | − | 3,11 | ||
| RuCl4 | jigarrang | |||||
| Rh | RhCl2 | to‘q jigarrang | ||||
| RhCl3 | qizil-jigarrang | 842 | 1323 | 5,38 | ||
| RhCl4 | ||||||
| Pd | PdCl2 | to‘q qizil | 679 (parchalanish) | − | 4,00 | |
| Ag | AgCl | oq | 455 | 1550 | 5,56 | 1,88⋅10−3 |
| Cd | CdCl2 | rangsiz | 568 | 964 | 4,047 | 1140 |
| In | InCl | sarg‘ish-qizil | 224 | 550 | 4,19 | |
| InCl2 | rangsiz | 235 | 488 | 3,655 | ||
| InCl3 | oq | 583 | 600 (sublimatsiya) | 3,46 | ||
| Sn | SnCl2 | oq | 247 | 623 | 3,95 | |
| SnCl4 | rangsiz | -33 | 114,15 | 2,226 | ||
| Sb | SbCl3 | rangsiz | 72,3 | 218,6 | 3,14 | |
| SbCl5 | rangsiz | 2,8 | 68 | 2,336 | ||
| Te | TeCl2 | qora | 208 | 328 | 6,9 | |
| TeCl4 | och sariq | 224 | 380 | 3,01 | ||
| Te3Cl2 | kulrang | |||||
| I | ICl | to‘q qizil | 27,15 | 97,4 (parchalanish) | 3,1822 | |
| I2Cl6 | to‘q sariq-sariq | 101 | 64 | 3,203 | ||
| Xe | XeCl | |||||
| XeCl2 | ||||||
| XeCl4 | ||||||
| Cs | CsCl | rangsiz | 646 | 1294 | 3,983 | 186,5 |
| Ba | BaCl2 | rangsiz | 962 | 1560 | 3,92 (20 °C) | |
| La | LaCl3 | rangsiz | 852 | 1672 | 3,842 | |
| Ce | CeCl3 | rangsiz | 822 | 1650 | 3,97 | |
| Pr | PrCl3 | yashil-havorang | 786 | 1630 | 4,02 | |
| Nd | NdCl2 | qora | 840 | |||
| NdCl3 | pushti-binafsharang | 4,134 | 1600 | 4,134 | ||
| Pm | PmCl3 | binafsharang, sariq | 655 | 4,19 | ||
| Sm | SmCl2 | qizil-jigarrang | 859 | 1950 | 4,56 | |
| SmCl3 | sariq | 678 | parchalanish | 4,46 | ||
| Eu | EuCl2 | rangsiz | 854 | 2060 | 4,88 | |
| EuCl3 | och sariq | 623 | parchalanish | 4,47 | ||
| Gd | GdCl3 | rangsiz | 602 | 1580 | 4,52 | |
| Tb | TbCl3 | oq | 558 | 180 | 4,35 | |
| Dy | DyCl2 | qora | 721 | 721 | 4,87 | |
| DyCl3 | rangsiz | 947 | 1530 | 3,617 | 7,41 g/100 ml | |
| Ho | HoCl3 | sariq | 718 | 1507 | 3,715 | |
| Er | ErCl3 | pushti-binafsharang | 776 | 1500 | 4,1 | |
| Tm | TmCl2 | to‘q yashil | 718 | |||
| TmCl3 | sariq | 824 | 1490 | 3,98 | ||
| Yb | YbCl2 | rangsiz | 702 | 2033 | 5,08 | |
| YbCl3 | rangsiz | 865 | 1453 | 5,75 | ||
| Lu | LuCl3 | rangsiz | 890 | 1480 | 3,98 | |
Kimyoviy xossalari

Ishqoriy yoki ishqoriy-yer metallari kationlari hosil qilgan ionli xloridlar amalda gidrolizga uchramaydi. Kuchsiz asoslarga mos keladigan kationlar mavjud bo‘lsa, gidroliz qaytar tarzda kechadi va suvli eritmada kislotali muhit yuzaga keladi. Kovalent xloridlar esa qaytmas gidroliz natijasida kislotalar hosil qiladi:
Ionli va kovalent xloridlar bir-biri bilan reaksiyaga kirishib, kompleks birikmalar hosil qilishi mumkin:
Xloridlarni olish usullari
- Xlorlash usuli: oddiy moddalarni xlor bilan reaksiyaga kiritish:
- Ishlov berish: oksidlarga yoki gidroksidlarga vodorod xlorid yoki xlorid kislota ta’sir ettirish:
- Oksidlarni xlor bilan ko‘mir ishtirokida reaksiyaga kiritish:
Tabiatda keng tarqalgan xloridlarga misollar
- Natriy xlorid (NaCl) — galit, xalq orasida osh tuzi deb ataladi, u dengiz tuzining asosiy tarkibiy qismidir;
- Kaliy xlorid (KCl) — silvin, keng ishlatiladigan kaliyli o‘g‘it;
- Magniy xlorid (MgCl2) — bishofit, metall magniy ishlab chiqarish uchun xomashyo.
Murakkab tarkibli xloridlarga misollar
- Tiofosforil xlorid-dibromid (PSBr2Cl) — tiofosfor kislotasining xlor-bromangidridi
- Triftorometilsulfinilsimob xlorid (Hg(SCF3)Cl) — ftororganik birikmalar
Adabiyotlar
- Kimyo ensiklopediyasi : 5 jildda / N. S. Zefirov tahriri ostida. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1999. — J. 5. — 783 b. — ISBN 5-85270-310-9.