Xloridlar nima

Mis(I) xlorid

Xloridlar — xlor ishtirokidagi kimyoviy birikmalar bo‘lib, xlor o‘ziga nisbatan kamroq elektrmanfiy elementlar bilan birikadi va bu birikmalarda uning oksidlanish darajasi −1.

Xlor bilan boshqa element o‘rtasidagi kimyoviy bog‘lanish xususiyatiga ko‘ra xloridlar ionli va kovalent turlarga bo‘linadi. Ionli xloridlar jumlasiga tuzlar — xlorid kislota tuzlari, xususan ishqoriy, ishqoriy-yer metallari, ammoniy va alkilammoniy, d- va f-elementlar xloridlari kiradi. Ionli xloridlarning aksariyati suvli eritmalarda dissotsilanadi va kation sifatidagi metall yoki ammoniy ioniga hamda xlorid-anioniga ajraladi; ayrimlari — AgCl, CuCl, Hg2Cl2, PbCl2 — suvda kam eriydi. Kovalent xloridlarning tipik vakillariga xlorning ko‘plab binar birikmalari va metallmaslar bilan hosil qilgan birikmalari, masalan, NCl3, SCl4, shuningdek, o‘tish metallari bilan hosil qilgan birikmalari, masalan, TiCl4 kiradi. Bu birikmalarda qutbli kovalent bog‘lar mavjud. Kovalent perxloratlarga to‘liq gidrolizlanish reaksiyalari xos. Brom xloridlari va yod xloridlari esa galogenlararo birikmalar sirasiga kiradi. Metallmaslarning ayrim xloridlari kompleks birikmalar hisoblanadi. Masalan, fosfor(V) xlorid PCl5 qattiq holatda quyidagi ionli tuzilishga ega: [PCl4]+[PCl5]−.

Fizik xossalari

Metall xloridlarining ko‘pchiligi (AgCl, CuCl, AuCl, Hg2Cl2, TlCl va PbCl2 bundan mustasno) suvda yaxshi eriydi.

Xloridlarning fizik xossalari
Element Formula Rangi terish,°C tqaynash,°C Zichligi
(25 °C da), g/sm³
Eruvchanligi
suvda (25 °C da), g/l
H HCl rangsiz −114,8 −85,03 1,477 720
He −
Li LiCl rangsiz 605 >1300 2,07 820
Be BeCl2 oq 415 520 1,9 151
B BCl3 rangsiz −107,3 12,6 1,343 (11 °C) gidroliz natijasida H3BO3
C CCl4 rangsiz −22,92 76,72 1,594 0,8 (20 °C)
N NCl3 sariq −40 71 1,635 gidroliz natijasida NH3 va HOCl
O −
F −
Ne −
Na NaCl rangsiz 800,8 1465 2,165 359 (20 °C)
Mg MgCl2 rangsiz 713 1412 2,316 542 (20 °C)
Al AlCl3 rangsiz − 180 (sublimatsiya) 2,48 458
Si SiCl4 rangsiz −70 57,5 1,48 gidroliz natijasida H2SiO3 va HCl
P PCl3 rangsiz −93,6 76,1 1,574 gidroliz natijasida H3PO3 va HCl
PCl5 rangsiz − 159 (sublimatsiya) 1,6 gidroliz natijasida H3PO4 va HCl
S SCl2 to‘q qizil −121 59 1,621 gidroliz
Cl −
Ar −
K KCl oq 770 1420 1,984 340 (20 °C)
Ca CaCl2 oq 772 1935 2,15 745 (20 °C)
Sc ScCl3 kulrangroq − 960 (sublimatsiya) 2,39
Ti TiCl2 qora 1035 1500 3,13
TiCl3 qizil-binafsharang 425 (parchalanish) − 2,64
TiCl4 rangsiz −24,8 136,4 1,726 gidroliz
V VCl2 och yashil 1027 1506 3,23
VCl3 binafsharang >300 (parchalanish) − 3
VCl4 yorqin qizil −28 154 1,816 gidroliz
Cr CrCl2 oq 824 1120 2,9
CrCl3 binafsharang 600 (parchalanish) − 2,89
Mn MnCl2 pushti 654 1225 2,98 739 (20 °C)
Fe FeCl2 rangsiz 877 1023 3,16 685 (20 °C)
FeCl3 to‘q qizil/to‘q yashil 315 (parchalanish) − 2,898 920 (20 °C)
Co CoCl2 havorang 735 1049 3,356 529 (20 °C)
Ni NiCl2 sarg‘ish-yashil 1001 3,55 650 (20 °C)
Cu CuCl jigarrang-sariq − 1490 (sublimatsiya) 4,145 6,2⋅10−3 (20 °C)
CuCl2 moviy-yashil − 993 (sublimatsiya) 3,386 757
Zn ZnCl2 oq 292 756 2,907 4320
Ga GaCl2 oq 175 595 2,4173
GaCl3 rangsiz 77,9 201 2,47
Ge GeCl2 oq→sariq 74,6 450
GeCl4 rangsiz −49,5 86,5 1,876 (20 °C) gidroliz
As AsCl3 rangsiz −16,2 130,2 2,163 gidroliz
AsCl5 rangsiz −50 (parchalanish) −
Se Se2Cl2 qizg‘ish-jigarrang −85 127 2,7741 gidroliz
SeCl4 och sariq − 196 (sublimatsiya) 2,6 gidroliz
Br BrCl sarg‘ish-qizil −54 5,5 (parchalanish) 2,172 gidroliz
Kr −
Rb RbCl oq 718 1390 2,80 910 (20 °C)
Sr SrCl2 oq 874 1250 3,052 538 (20 °C)
Y YCl3 oq 721 1507 2,67 820
Zr ZrCl2 qora − 727 (sublimatsiya) 3,6 gidroliz
ZrCl3 ko‘kimtir-qora − 770 (sublimatsiya) 3,05 gidroliz
ZrCl4 rangsiz − 331 (sublimatsiya) 2,803 gidroliz
Nb NbCl3 qora 1000 (parchalanish) −
NbCl4 to‘q binafsharang 800 (parchalanish) − 3,2 gidroliz
NbCl5 och sariq 204,7 248,2 2,75 gidroliz
Mo MoCl2 sariq 3,714
MoCl3 to‘q qizil 410 (parchalanish) − 3,58
MoCl4 qora 317 322 2,75 gidroliz
MoCl5 qora 194,4 269 2,928 gidroliz
Tc TcCl4 to‘q qizil − 300 (sublimatsiya) 3,3 gidroliz
Ru RuCl2 jigarrang
RuCl3 qora-jigarrang 500 (parchalanish) − 3,11
RuCl4 jigarrang
Rh RhCl2 to‘q jigarrang
RhCl3 qizil-jigarrang 842 1323 5,38
RhCl4
Pd PdCl2 to‘q qizil 679 (parchalanish) − 4,00
Ag AgCl oq 455 1550 5,56 1,88⋅10−3
Cd CdCl2 rangsiz 568 964 4,047 1140
In InCl sarg‘ish-qizil 224 550 4,19
InCl2 rangsiz 235 488 3,655
InCl3 oq 583 600 (sublimatsiya) 3,46
Sn SnCl2 oq 247 623 3,95
SnCl4 rangsiz -33 114,15 2,226
Sb SbCl3 rangsiz 72,3 218,6 3,14
SbCl5 rangsiz 2,8 68 2,336
Te TeCl2 qora 208 328 6,9
TeCl4 och sariq 224 380 3,01
Te3Cl2 kulrang
I ICl to‘q qizil 27,15 97,4 (parchalanish) 3,1822
I2Cl6 to‘q sariq-sariq 101 64 3,203
Xe XeCl
XeCl2
XeCl4
Cs CsCl rangsiz 646 1294 3,983 186,5
Ba BaCl2 rangsiz 962 1560 3,92 (20 °C)
La LaCl3 rangsiz 852 1672 3,842
Ce CeCl3 rangsiz 822 1650 3,97
Pr PrCl3 yashil-havorang 786 1630 4,02
Nd NdCl2 qora 840
NdCl3 pushti-binafsharang 4,134 1600 4,134
Pm PmCl3 binafsharang, sariq 655 4,19
Sm SmCl2 qizil-jigarrang 859 1950 4,56
SmCl3 sariq 678 parchalanish 4,46
Eu EuCl2 rangsiz 854 2060 4,88
EuCl3 och sariq 623 parchalanish 4,47
Gd GdCl3 rangsiz 602 1580 4,52
Tb TbCl3 oq 558 180 4,35
Dy DyCl2 qora 721 721 4,87
DyCl3 rangsiz 947 1530 3,617 7,41 g/100 ml
Ho HoCl3 sariq 718 1507 3,715
Er ErCl3 pushti-binafsharang 776 1500 4,1
Tm TmCl2 to‘q yashil 718
TmCl3 sariq 824 1490 3,98
Yb YbCl2 rangsiz 702 2033 5,08
YbCl3 rangsiz 865 1453 5,75
Lu LuCl3 rangsiz 890 1480 3,98

Kimyoviy xossalari

Kalsiy xlorid

Ishqoriy yoki ishqoriy-yer metallari kationlari hosil qilgan ionli xloridlar amalda gidrolizga uchramaydi. Kuchsiz asoslarga mos keladigan kationlar mavjud bo‘lsa, gidroliz qaytar tarzda kechadi va suvli eritmada kislotali muhit yuzaga keladi. Kovalent xloridlar esa qaytmas gidroliz natijasida kislotalar hosil qiladi:

𝖲𝖾𝖢𝗅𝟨+𝟦𝖧𝟤𝖮→𝖧𝟤𝖲𝖾𝖮𝟦+𝟨𝖧𝖢𝗅

Ionli va kovalent xloridlar bir-biri bilan reaksiyaga kirishib, kompleks birikmalar hosil qilishi mumkin:

𝟤𝖪𝖢𝗅+𝖳𝖾𝖢𝗅𝟦→𝖪𝟤[𝖳𝖾𝖢𝗅𝟨]

Xloridlarni olish usullari

𝟤𝖭𝖺+𝖢𝗅𝟤→𝟤𝖭𝖺𝖢𝗅
𝖢𝗋+𝟤𝖧𝖢𝗅→600oC𝖢𝗋𝖢𝗅𝟤+𝖧𝟤
𝖬𝗇𝖮𝟤+𝟦𝖧𝖢𝗅→𝖬𝗇𝖢𝗅𝟤+𝖢𝗅𝟤↑+𝟤𝖧𝟤𝖮
𝖠𝗀𝟤𝖮+𝖧𝖢𝗅→𝖠𝗀𝖢𝗅↓+𝖧𝟤𝖮
𝖳𝗂𝖮𝟤+𝟤𝖢𝗅𝟤+𝖢→𝖳𝗂𝖢𝗅𝟦+𝖢𝖮𝟤↑

Tabiatda keng tarqalgan xloridlarga misollar

Murakkab tarkibli xloridlarga misollar

Adabiyotlar