| JavaScript | |
|---|---|
| | |
| Tilning turi | |
| Bajarilish turi | interpretatsiya, JIT orqali mashina kodiga kompilyatsiya |
| Yaratilgan sana | 4-dekabr 1995 |
| Muallif | Brendan Ayk |
| Fayl kengaytmalari |
.js, .cjs, .mjs |
| Nashri | ECMAScript 2024 (iyun 2024) |
| Tiplash tizimi | dinamik, zaif, duck typing (tuzilmaviy moslikka asoslangan) |
| Asosiy amalga oshirilishlari | SpiderMonkey, Rhino, KJS (JavaScript)[ingl.], JavaScriptCore, V8 |
| Ta’sirlangan tillar | Lua, Self, C, Scheme, Perl, Python, Java, AWK, HyperTalk |
| Ta’sir ko‘rsatgan tillar | ActionScript, AssemblyScript[ingl.], CoffeeScript, Dart, Haxe, JS++[ingl.], Opa[ingl.], TypeScript |
| Veb-sayt | ecma-international.org/… (ingl.) |
| JavaScript | |
|---|---|
| | |
|
|
|
| Kengaytma |
.js yoki .mjs |
| MIMEturi | text/javascript, application/javascript |
| E’lon qilingan | sentabr 1995 |
| Format turi | matnli fayl bilan dastlabki kod |
| Asoslangan standart | ECMAScript |
| Veb-sayt | ecma-international.org/… (ingl.) |
JavaScript (ingl. /ˈdʒɑːvəskrɪpt/; qisq. JS) — ko‘p paradigmali dasturlash tili. U obyektga yo‘naltirilgan, imperativ va funksional uslublarni qo‘llab-quvvatlaydi. U ECMAScript (ECMA-262 standarti) spetsifikatsiyasining amalga oshirilishidir.
JavaScript odatda ilovalar obyektlariga dasturiy kirish imkonini beradigan o‘rnatiladigan til sifatida ishlatiladi. Eng keng qo‘llanish sohasi — brauzerlar bo‘lib, bu yerda u skript tili sifatida veb-sahifalarga interaktivlik qo‘shadi.
Asosiy arxitektura xususiyatlari:
- dinamik tiplash,
- zaif tiplash,
- xotirani avtomatik boshqarish,
- prototipga asoslangan dasturlash,
- funksiyalar birinchi darajali obyektlar.
JavaScript’ga ko‘plab dasturlash tillari ta’sir ko‘rsatgan. Uni ishlab chiqishda tilni Javatiliga o‘xshatish maqsad qilingan. JavaScript hech bir tashkilot yoki kompaniyaga tegishli emas; bu uni veb-ishlab chiqishda ishlatiladigan qator dasturlash tillaridan farqlaydi.
«JavaScript» nomi AQSHda ro‘yxatdan o‘tgan tovar belgisi bo‘lib, u Oracle korporatsiyasiga tegishli.
Aynan 1992-yilda kompaniya Nombas (keyinchalik Openwave[ingl.]tomonidan sotib olingan) o‘rnatiladigan Cmm (C-minus-minus) skript tilini yaratishga kirishdi. Dasturchilar rejasiga ko‘ra, u makroslaro‘rnini bosadigan darajada kuchli bo‘lishi, shu bilan birga Ctiliga o‘xshashligi sababli uni o‘rganish oson bo‘lishi kerak edi. Uning C tilidan asosiy farqi xotira bilan ishlashida edi. Yangi tilda xotirani boshqarish butunlay avtomatlashtirilgan: buferlaryaratish, o‘zgaruvchilarni e’lon qilish va tiplarni o‘zgartirish talab etilmasdi. Qolgan jihatlarda tillar juda o‘xshash edi: xususan, Cmm C tilining standart funksiyalari va operatorlarini qo‘llab-quvvatlagan. Cmm nomi ScriptEasedeb o‘zgartirildi, chunki dastlabki nom juda salbiy taassurot uyg‘otar, undagi C tili eslatmasi esa odamlarni «cho‘chitar» edi. Shu til asosida xususiy dasturiy mahsulot CEnviyaratildi. Noyabr oxirida, 1995-yilda Nombas kompaniyasi CEnvining veb-sahifalarga o‘rnatiladigan versiyasini yaratdi. Skript tili yordamida o‘zgartiriladigan sahifalar skript tilisifatida tanilib, Espresso Pages — ular skript tilidan o‘yin yaratish, foydalanuvchi kiritmalarini shakllarda tekshirish va animatsiya tayyorlashda foydalanishni namoyish etardi. Espresso Pages brauzerga namoyish versiyasisifatida taqdim etilgan: u brauzerga Cmmtili kiritilsa, qanday imkoniyatlar paydo bo‘lishini ko‘rsatishi kerak edi. Bu sahifalar faqat 16 bitli Netscape Navigator brauzerida, Windows.
JavaScript’ning ilk amalga oshirilishini Brendan Ayk (ingl. Brendan Eich) Netscape kompaniyasida yaratgan. O‘shandan beri u ECMA-262 Edition 5 va undan keyingi versiyalarga moslab yangilanib kelmoqda. Mazkur dvijok — SpiderMonkey bo‘lib, u C/C++ tilida yozilgan. Rhino dvijogini Norris Boyd (ingl. Norris Boyd) va uni Java tilida yozgan. Xuddi SpiderMonkey kabi, Rhino ham ECMA-262 Edition 5 standartiga mos keladi.
Tarix

Dastlab Brendan Aykga Netscape 4-aprelda 1995-yildabrauzerga Scheme yoki shunga o‘xshash dasturlash tilini kiritish vazifasi yuklatilgan edi. Talablar aniq bo‘lmagani uchun Ayk server mahsulotlariga mas’ul guruhga o‘tkazildi va u yerda bir oy davomida HTTPprotokolini takomillashtirish bilan shug‘ullandi. May oyida dasturchi yana mijoz qismi (brauzer) jamoasiga qaytarildi va darhol yangi dasturlash tili konsepsiyasini yaratishga kirishdi. Brauzer ishlab chiqish rahbariyati, jumladan Tom Pakin (ingl. Tom Paquin), Maykl Toy[ingl.], Rik Shell (ingl. Rick Schell), Netscape HTMLsahifa kodiga o‘rnatiladigan dasturlash tilini qo‘llab-quvvatlashi kerakligiga ishongan.


Brendan Aykdan tashqari, ishlanmada Netscape Communications asoschilaridan biri Mark Andreessen va Sun Microsystems asoschilaridan biri Bill Joyham qatnashgan. Til ustidagi ishni brauzer relizi gacha yakunlash uchun kompaniyalar hamkorlik shartnomasini tuzdilar. Ularning maqsadi veb-resursning tasvirlar, plaginlar va Java-appletlar kabi qismlarini bog‘laydigan, veb-dizaynerlar va tajribasi kam dasturchilar uchun ham qulay «birlashtiruvchi til» yaratish edi.
Dastlab Mark Andreessen taklifi bilan til Mocha deb nomlangan. Brendan Ayk uni o‘n kunda ishlab chiqdi va u ilk bor Netscape 2 ning alfaoldi versiyasiga kiritildi. Keyinchalik til LiveScript deb qayta nomlandi va mijoz tomonida hamda server tomonida dasturlash uchun mo‘ljallandi (serverda LiveWire deb atalishi kerak edi). Uning sintaksisiga C va Javatillari ta’sir ko‘rsatgan. O‘sha paytda Java ommabop atama bo‘lgani sababli, 4-dekabr 1995-yilda LiveScript nomi JavaScript deb o‘zgartirildi va tegishli litsenziya Sun kompaniyasidan olindi. Netscape va Sun vakillari JavaScript’ni Netscape Navigator’ning ikkinchi beta-versiyasi chiqishi arafasida e’lon qildi. Bayonotda 28 ta yetakchi IT kompaniyasi kelajakdagi mahsulotlarida JavaScript’dan ochiq standartga ega obyektli skript tili sifatida foydalanish niyatini bildirgani aytilgan.
Keyinchalik 1996-yilda kompaniya Microsoft JavaScript’ga o‘xshash, JScriptdeb nomlangan tilni chiqardi. Bu til 18-iyul 1996-yilda e’lon qilindi. Ushbu amalga oshirilishni qo‘llagan birinchi brauzer Internet Explorer 3.0.
Netscape tashabbusi bilan til ECMAuyushmasi tomonidan standartlashtirildi. Standartlashtirilgan versiya ECMAScriptdeb nomlanib, ECMA-262standartida tavsiflangan. Spetsifikatsiyaning birinchi versiyasiga JavaScript 1.1, shuningdek JScript va ScriptEasy tillari muvofiq kelgan.
Ommaboplik
«The World’s Most Misunderstood Programming Language Has Become the World’s Most Popular Programming Language» («Dunyodagi eng noto‘g‘ri tushunilgan dasturlash tili dunyodagi eng ommabop dasturlash tiliga aylandi») maqolasida (ingliz tilidan tarjimasi — «Dunyodagi eng noto‘g‘ri tushunilgan dasturlash tili dunyodagi eng ommabop dasturlash tiliga aylandi») Duglas Krokford JavaScript yetakchi o‘ringa AJAX rivoji tufayli chiqqanini ta’kidlaydi, chunki brauzer ilovalarni yetkazishning asosiy vositasiga aylangan.
Ommaboplikni baholovchi TIOBE Index reytingi Google, MSN, Yahoo!, Vikipediya va YouTube ma’lumotlariga asoslanadi. Unda 2024-yilda JavaScript 6-o‘rinni egallagan.
| Yil | JavaScript’ning TIOBE Index’dagi o‘rni |
|---|---|
| 2000 | 7 |
| 2005 | 10 |
| 2010 | 9 |
| 2015 | 8 |
| 2020 | 7 |
| 2025 | 6 |
Ommaboplik reytingida IEEE Spectrum 2024-yilda JavaScript uchinchi o‘rinni egallagan.
JavaScript veb-ilovalarni ishlab chiqishda ishlatiladigan eng ommabop dasturlash tili bo‘lib, u asosan mijoz tomonida qo‘llanadi.
Til imkoniyatlari
JavaScript obyektga yo‘naltirilgan til bo‘lsa-da, undagi prototiplash an’anaviy sinfga asoslangan tillarga nisbatan obyektlar bilan ishlashda farqlarni yuzaga keltiradi. Bundan tashqari, JavaScript’ga funksional tillar ga xos qator xususiyatlar — birinchi darajali obyektlarsifatidagi funksiyalar, ro‘yxat sifatidagi obyektlar, karriylash (currying), anonim funksiyalar, yopilmalar (closures) — tilga qo‘shimcha moslashuvchanlik beradi.
Sintaksisi C tiliga o‘xshash bo‘lsa ham, JavaScript C tilidan tubdan farq qiladi:
- obyektlar ning introspeksiya (introspection);
- imkoniyati birinchi darajali obyektlar;
- avtomatik tiplarni o‘zgartirish;
- avtomatik axlatni yig‘ish (garbage collection);
- anonim funksiyalar.
Tilda quyidagi foydali imkoniyatlar mavjud emas:
- standart kutubxona: xususan, ilova dasturlash interfeysi (API) orqali fayl tizimi bilan ishlash, kiritish-chiqarish oqimlarini boshqarish, shuningdek, ikkilik ma’lumotlar;
- uchun asosiy turlar; standart interfeyslar ning veb-serverlar va ma’lumotlar bazalari;
- bilan ishlashi;bog‘liqliklarni kuzatib, ularni avtomatik o‘rnatadigan paketlarni boshqarish tizimi.
Semantika va sintaksis
Sintaksis jihatidan JavaScript ko‘p hollarda C va Java, tillarini eslatadi; semantik jihatdan esa Self, Smalltalk yoki hatto Lisp tiliga yaqin.
JavaScript’da:
- barcha identifikatorlar katta-kichik harflarga sezgir;
- o‘zgaruvchi nomlarida harflar, pastki chiziq belgisi, dollar belgisi, arab raqamlari,
- ishlatilishi mumkin, ammo o‘zgaruvchi nomi raqam bilan boshlanmaydi;
- bir qatorli izohlar uchun
//ishlatiladi, ko‘p qatorli va qator ichidagi izohlar esa/*bilan boshlanib,*/.
bilan tugaydi.
Tilning tuzilishi
- Tuzilishiga ko‘ra, JavaScript uchta aniq farqlanadigan qismdan iborat:ECMAScript),
- brauzer obyekt modeli (Browser Object Model yoki BOM[ingl.]),
- hujjat obyekt modeli (Document Object Model yoki DOM).
JavaScript brauzerdan boshqa muhitlarda ishlatilsa, brauzer obyekt modeli va hujjat obyekt modeli qo‘llab-quvvatlanmasligi mumkin.
Hujjat obyekt modeli ba’zan JavaScript’dan alohida tizim deb qaraladi. Bu DOM’ning tilga bog‘liq bo‘lmagan hujjat interfeysi sifatidagi ta’rifiga mos keladi. Brendan Ayk ES-Harmony maqsadlarini bayon etar ekan, til, jumladan DOM’ni ham o‘z ichiga olishi mumkin bo‘lgan kutubxonalar yaratishga mos bo‘lishi lozimligini maqsadlardan biri sifatida ko‘rsatadi. Bu yondashuvga ko‘ra, DOM ichki kutubxona, JavaScript va ECMAScript esa bir xil mohiyatning turli nomlaridir. Ayrim mualliflar BOM va DOM o‘zaro chambarchas bog‘langan deb hisoblaydi.
Yadro
ECMAScript brauzerga xos til emas va unda axborotni kiritish-chiqarish usullari belgilanmagan. U, asosan, skript tillarini yaratish uchun asosdir. ECMAScript spetsifikatsiyasida ma’lumotlar turlari, ko‘rsatmalar, kalit va zaxiralangan so‘zlar, operatorlar, obyektlar va muntazam ifodalar tavsiflanadi; shu standartdan kelib chiqadigan tillarga yangi qismlar qo‘shish cheklanmaydi.
Brauzer obyekt modeli
Brauzer obyekt modeli — aynan brauzerga xos bo‘lgan, yadro va hujjat obyekt modeli orasidagi qatlam. Uning asosiy vazifasi brauzer oynalarini boshqarish va ularning o‘zaro aloqasini ta’minlashdir. Har bir brauzer oynasi window obyekti bilan ifodalanadi. Bu DOM’ning markaziy obyektidir. Brauzer obyekt modeli hozircha standartlashtirilmagan, ammo uning spetsifikatsiyasi ustida ishlayotgan tashkilotlar — WHATWG va W3C.
Oynalarni boshqarishdan tashqari, brauzer obyekt modeli odatda quyidagilarni qo‘llab-quvvatlaydi:
- freymlarni boshqarish: freymlar,
- boshqarish;
- kod bajarilishini kechiktirish va kechikish bilan takroriy bajarishni qo‘llab-quvvatlash;
- tizim muloqot oynalari;
- ochilgan sahifa manzilini boshqarish;
- brauzer haqidagi ma’lumotlarni boshqarish; monitor,
- parametrlari haqidagi ma’lumotlarni boshqarish;
- ko‘rilgan sahifalar tarixini cheklangan darajada boshqarish; HTTP cookie-fayllari.
Hujjat obyekt modeli
Hujjat obyekt modeli — ilova dasturlash interfeysi (API) bo‘lib, HTML va XMLhujjatlar uchun mo‘ljallangan. DOM’ga ko‘ra, hujjat (masalan, veb-sahifa) turli xususiyatlarga ega obyektlar daraxti ko‘rinishida ifodalanishi mumkin. Bu xususiyatlar hujjat ustida turli amallar bajarishga imkon beradi:
- tugunlarni yaratish va qo‘shish;
- tugunlarni olish;
- tugunlarni o‘zgartirish;
- tugunlar orasidagi bog‘lanishlarni o‘zgartirish;
- tugunlarni o‘chirish.
Veb-sahifalarga joylashtirish
Sahifa ichida joylashuvi
Sahifaga JavaScript kodini qo‘shish uchun <script></script>teglaridan foydalanish mumkin; ularni <head>konteyneri ichiga joylashtirish tavsiya etiladi, ammo majburiy emas. Bitta hujjatda <script> konteynerlari istalgancha bo‘lishi mumkin. type="text/javascript" atributini ko‘rsatish shart emas, chunki bu qiymat sukut bo‘yicha ishlatiladi.
Brauzerda «Hello, World!» yozuvli klassik modal oynani chiqaruvchi skript:
<script type="application/javascript">
alert('Hello, World!');
</script>
Teg ichida joylashuvi
HTML spetsifikatsiyasi hodisa ishlovchilarini belgilovchi atributlar to‘plamini tavsiflaydi. Ulardan foydalanish misoli:
<a href="delete.php" onclick="return confirm('Вы уверены?')">
Удалить
</a>
Keltirilgan misolda havola bosilganda confirm('Вы уверены?'); funksiyasi «Ishonchingiz komilmi?» yozuvli modal oynani ochadi, va return false; havola bo‘yicha o‘tishni to‘xtatadi. Kod faqat brauzerda JavaScript qo‘llab-quvvatlansa va yoqilgan bo‘lsa ishlaydi; aks holda havolaga hech qanday ogohlantirishsiz o‘tiladi.
JavaScript kodini sahifa belgilash kodi orasida ishlatish xalaqit bermaydigan JavaScript (unobtrusive JavaScript) tamoyiliga ko‘ra yomon amaliyot hisoblanadi. Havolaga alertLink)
<a href="delete.php" id="alertLink">
Удалить
</a>
identifikatori berilganda, yuqoridagi misolga muqobil sifatida quyidagi JavaScript parchasidan foydalanish mumkin:
window.addEventListener('load', () => {
const linkWithAlert = document.getElementById('alertLink');
linkWithAlert.addEventListener('click', async (evt) => {
evt.preventDefault();
if (confirm('Вы уверены?')) {
await fetch('delete', { method: 'DELETE' });
}
});
});
Alohida faylga chiqarish
JavaScript’ni ulashning uchinchi yo‘li ham bor: skriptni alohida faylga yozish va keyin quyidagi tuzilma yordamida ulash:
<body>
<script type="application/javascript" src="http://Путь_к_файлу_со_скриптом">
</script>
</body>
script elementi atributlari
JavaScript’ni sahifaga ulashda keng ishlatiladigan script elementi bir nechta atributga ega.
- ixtiyoriy atribut —
typekontentning MIME-turini ko‘rsatish uchun ishlatiladi.
Ayni paytda ishchi taklif RFC-4329 hujjatida JavaScript’ga mos MIME-turi haqida quyidagilar aytiladi:
Media turlari
application/javascript,application/ecmascript,ushbu hujjatda ham belgilangan bo‘lib, amaliy foydalanish uchun mo‘ljallangan va ularga ustunlik berish kerak.
Asl matn (ingl.)Bunday kontent uchun yuqori darajadagi «text» turidan foydalanish muammoli ekani ma’lum. Shu sababli ushbu hujjattext/javascriptvatext/ecmascriptturlarini belgilaydi, ammo ularni «eskirgan» deb qayd etadi. Yuqorida sanab o‘tilgan tajribaviy va ro‘yxatdan o‘tmagan media turlaridan foydalanish tavsiya etilmaydi.Media turlari,
ushbu hujjatda ham belgilangan bo‘lib, umumiy foydalanish uchun mo‘ljallangan; ular o‘rniga aynan shu turlardan foydalanish kerak.
application/javascriptapplication/ecmascript
- ixtiyoriy atribut —
srcskript joylashgan fayl manzilini qiymat sifatida qabul qiladi. - ixtiyoriy atribut —
charsetbilan birga ishlatilib, tashqi fayl kodirovkasini ko‘rsatadi.srcixtiyoriy atribut — - ixtiyoriy atribut —
deferskript asinxron yuklanishini, biroq bajarilishi sahifa to‘liq yuklanguncha kechiktirilishini bildiradi. - ixtiyoriy atribut —
asyncskript asinxron yuklanishini va yuklab olish tugashi bilanoq bajarilishini bildiradi. Skriptlarning bajarilish tartibi kafolatlanmaydi.
Shu bilan birga, language atributi (language="JavaScript"), ko‘p ishlatilganiga qaramay (2008-yilda u <script>tegi uchun eng ko‘p ishlatilgan atribut bo‘lgan), tavsiya etilmaydigan (deprecated) hisoblanadi, DTDda yo‘q va shu sababli noto‘g‘ri hisoblanadi.
Qo‘llanish sohasi
Veb-ilovalar
JavaScript veb-ilovalarning mijoz qismida ishlatiladi. Bunday ilovalar mijoz-server dasturlari bo‘lib, unda mijoz brauzer, server esa veb-server vazifasini bajaradi, dastur mantig‘i ular o‘rtasida taqsimlanadi. Veb-ilovalarda axborot tarmoq orqali almashiladi. Ushbu yondashuvning afzalligi shundaki, mijozlar foydalanuvchining muayyan operatsion tizimiga bog‘liq emas; shu bois veb-ilovalar turli platformalarda ishlaydigan xizmatlardir.
AJAX
JavaScript AJAXtexnologiyasida keng qo‘llanadi. AJAX — veb-ilovalar uchun interaktiv foydalanuvchi interfeyslarini yaratishning ommabop usuli bo‘lib, brauzer bilan veb-server o‘rtasida ma’lumotlarning asinxron, «fon rejimidagi» almashinuviga asoslanadi. Shuning natijasida ma’lumotlar yangilanganda veb-sahifa to‘liq qayta yuklanmaydi va ilova interfeysi AJAX ishlatilmaydigan an’anaviy usuldagidan tezroq ishlaydi.
Comet
Comet — doimiy HTTP-ulanishlardan foydalanadigan veb-ilovalarning ishlash mexanizmlarini ifodalovchi umumiy tushuncha. Bu ulanishlar orqali veb-server brauzerdan qo‘shimcha so‘rov kelmasdan ham unga ma’lumot yuborishi mumkin. Bunday ilovalarda brauzerlar bevosita qo‘llab-quvvatlaydigan texnologiyalar qo‘llanadi. Xususan, ularda JavaScript’dan keng foydalaniladi.
Brauzer operatsion tizimlari

JavaScript brauzer operatsion tizimlarida keng ishlatiladi. Masalan, IndraDesktop WebOS dastlabki kodining 75 % qismi JavaScript’da yozilgan; boshqa brauzer operatsion tizimi IntOS ’da JavaScript ulushi 70 % ni tashkil qiladi. JavaScript ulushi kamroq bo‘lgan tizim — eyeOS — 5 % xolos. Shunga qaramay, eyeOS tizimida JavaScript muhim vazifa bajaradi: mijoz tomonidagi vizualizatsiyada ishtirok etadi va mijoz bilan server o‘rtasidagi aloqani ta’minlaydi.
Bukmarkletlar
JavaScript brauzer xatcho‘plariga joylanadigan kichik dasturlarni yaratishda ishlatiladi. Bunda maxsus ko‘rsatkichga ega URL-manzillardan foydalaniladi: javascript:.
Brauzerdagi foydalanuvchi skriptlari
Brauzerdagi foydalanuvchi skriptlari — JavaScript’da yozilib, sahifa yuklanganda foydalanuvchi brauzerida bajariladigan dasturlar. Ular shakllarni avtomatik to‘ldirish, sahifalarni qayta formatlash, keraksiz kontentni yashirish va kerakli kontentni sahifaga qo‘shish, veb-ilovalarning mijoz qismi xatti-harakatini o‘zgartirish, sahifaga boshqaruv elementlarini qo‘shish va boshqa vazifalarni bajarish imkonini beradi.
Foydalanuvchi skriptlarini Mozilla Firefox da boshqarish uchun Greasemonkey; Opera va Google Chrome foydalanuvchi skriptlarini qo‘llab-quvvatlaydi hamda ayrim Greasemonkey skriptlarini bajarish imkonini beradi.
Server ilovalari
JavaScript’da yozilgan ilovalar Java 6 va undan keyingi versiyalari ishlatiladigan serverlarda bajarilishi mumkin. Bu imkoniyat JavaScript kodini server tomonida qayta ishlaydigan server ilovalarini yaratishda qo‘llanadi.
Java 6 dan tashqari, mavjud JavaScript dvijoklari (interpretatorlari) yordamida server ilovalarini bajaradigan bir qator platformalar bor. (Odatda, avval WWW brauzerlarida JavaScript kodini bajarish uchun yaratilgan dvijoklardan qayta foydalaniladi.)
| Nomi | Ishlatiladigan JavaScript dvijogi | Dvijok va platforma yozilgan tillar | Litsenziya |
|---|---|---|---|
| Jaxer | SpiderMonkey | C++, C | GPL 3 |
| persevere-framework | Rhino | Java | O‘zgartirilgan BSD litsenziyasi |
| Helma | Rhino | Java, JavaScript | BSD uslubidagi Helma License 2.0 |
| v8cgi | V8 | C++, JavaScript | BSD litsenziyasi |
| node.js | V8 | C++ | MIT litsenziyasi |
| gopherjs | Go | Go | BSD litsenziyasi |
JavaScript server tomonida Googleloyihalarida ham ishlatiladi. Masalan, Google Sites Rhino dvijogida bajariladigan JavaScript skriptlari yordamida moslashtirishga imkon beradi.
Mobil ilovalar
Mobil Palm qurilmalarining Palm webOS operatsion tizimiga, Mojo SDK ni esa dasturiy ta’minot ishlab chiqish vositalari to‘plami sifatida qo‘llash JavaScript’dan mobil ilovalarni ishlab chiqishda foydalanish imkonini berdi. O‘ninchi yillardan boshlab JavaScript asosida turli mobil platformalar uchun ilovalar yaratishga mo‘ljallangan quyidagi freymvorklar chiqarilgan: Cordova, NativeScript, React Native, Titanium SDK[ingl.].
JavaScript’ning turli mobil ilovalarda , jumladan veb-ilovalar va gibrid ilovalarda ishlatilishini hisobga olsak, mobil ilovalarni ishlab chiqish sohasida bu til bugungi kunda asosiy tillardan biridir.
Vidjetlar
Vidjet — grafik moduli tegishli asosiy dastur[ingl.]ish maydoniga joylashtiriladigan yordamchi kichik dastur. U ish maydonini bezash, ko‘ngilochar vazifalar, alohida ish masalalarini bajarish yoki veb-brauzersiz internetdan tezkor ma’lumot olish uchun xizmat qiladi. JavaScript vidjetlarning o‘zini ham, ularning dvijoklarini ham yaratishda ishlatiladi. Xususan, JavaScript yordamida Apple Dashboard, Microsoft Gadgets[ingl.], Yahoo! Widgets[ingl.], Google Gadgets, Klipfolio.
Amaliy dasturiy ta’minot

JavaScript amaliy dasturlarniyozishda ishlatiladi. Masalan, Electron yordamida quyidagilar yaratilgan: 1Password, Asana, Notion, Visual Studio Code.
Google Chrome OS tizimi amaliy dastur sifatida veb-ilovalardan foydalanadi.
Quyidagi ish stoli muhiti — GNOME . Unda GNOME kutubxonalari bilan ishlaydigan JavaScript dasturlarini yaratishda quyidagi vositalar qo‘llanadi: Gjs, Seed[ingl.].
Ilova obyektlarini boshqarish
JavaScript ilovalar obyektlariga kirish uchun skript tili sifatida ham ishlatiladi. Mozilla platformasi (XUL/Gecko) JavaScript’dan foydalanadi. Misol uchun, Java’ning 6-versiyasidan boshlab JavaScript uchun Rhino dvijogiga asoslangan ichki interpretator mavjud. Adobe’ning quyidagi dasturlari ham JavaScript skriptlarini qo‘llab-quvvatlaydi: Adobe Photoshop, Adobe Dreamweaver, Adobe Illustrator va Adobe InDesign.
Ofis ilovalari
JavaScript ofis ilovalarida takroriy vazifalarni avtomatlashtirish, makroslaryozish va veb-xizmatlardan foydalanishni tashkil etish uchun ishlatiladi.
Microsoft Office
Xususan, Excel Services 2010 da ikkita yangi ilova dasturlash interfeysi qo‘shildi: REST API va JavaScript Object Model (JSOM).
- Excel Services 2010 REST API ish kitoblari obyektlari — jadvallar, diagrammalar va nomlangan ma’lumotlar qatorlariga kirish, tasvirlar, HTML, Atomva ish kitoblarini olish, shuningdek elementlarni so‘rashdan oldin qiymatlarni belgilash va hisob-kitoblarni yangilash imkonini beradi.
- JSOM Excel Web Access (EWA) bilan foydalanuvchi amallariga javob berish, EWA tarkibiy qismlari bilan dasturiy o‘zaro ishlash imkonini beradi. JSOM’dan foydalanish uchun JavaScript kodi EWA komponentlari joylashgan sahifaga kiritiladi.
OpenOffice.org
JavaScript OpenOffice.org tarkibidagi ilovalarda makros yozish uchun ishlatiladigan dasturlash tillaridan biridir. OpenOffice.org tizimiga Rhino JavaScript interpretatori o‘rnatilgan. 2009-yil dekabr holatiga ko‘ra, JavaScript qo‘llab-quvvatlovi cheklangan edi. OpenOffice.org makroslarini JavaScript’da yaratishdagi cheklovlar:
- JavaScript bajarilish muhiti faqat JavaScript skripti joylashtirgan Java sinflarini yuklay oladi;
- JavaScript bajarilish muhiti skript ishlayotgan paytda yuz bergan xatolar haqida xabar bermaydi;
- JavaScript skriptlarini interaktiv yaratishni qo‘llab-quvvatlash hali joriy etilmagan.
OpenOffice.org’da JavaScript skriptlari muharriri va xatolarni tuzatish vositasi mavjud.
Informatikani o‘qitish
JavaScript boshlang‘ich tayyorlov nuqtayi nazaridan foydali bo‘lib, informatikani o‘qitishda dasturlash bo‘yicha jadal amaliyotni va keng ko‘lamli texnologiyalarni birlashtirishga imkon beradi. Uni maktabda o‘qitish veb-dasturlashni o‘rganish uchun asos yaratadi hamda darslarda ijodiy loyihalardan foydalanishga yordam beradi. Bunday kurs informatikani chuqurlashtirib o‘rganish imkonini beradi, shuning uchun uni chuqurlashtirilgan tayyorlov bo‘yicha tanlov kurslariga kiritish maqsadga muvofiq.
JavaScript o‘yinlarni dasturlashni o‘rgatishga mos til. Muqobil variantlarga nisbatan u yetarli funksiyalarga ega, o‘rganish va ishlatish oson, ta’limdagi murakkablikni kamaytiradi hamda o‘quvchilarni o‘z o‘yinlarini boshqalar bilan ulashishga rag‘batlantiradi.
Quyidagi muallif — Nikolas Zakas — o‘zining «Professional JavaScript for Web Developers» kitobiga JavaScript’da klassik algoritmlar, usullar va ma’lumotlar tuzilmalarini amalga oshirish haqidagi bo‘limlarni kiritmagan. Keyinchalik ular quyidagi loyihaning boshlanishiga turtki bergan: Computer science in JavaScript.
JavaScript kutubxonalari
Yuqori abstraksiya darajasi va yetarli brauzerlararo moslikni ta’minlash uchun veb-ilovalar yaratishda JavaScript kutubxonalaridan foydalaniladi. Ular qayta-qayta ishlatiladigan obyektlar va funksiyalar to‘plamidir.
Mashhur JavaScript kutubxonalari:
Xatolarni tuzatish
JavaScript’da nosozliklarni tuzatish vositalari (debugger) ga murojaat qilish, turli brauzerlardagi amalga oshirilishlar (ayniqsa, hujjat obyekt modelibilan bog‘liq farqlar) sababli, katta va murakkab dasturlarni yaratishda ayniqsa foydalidir. Ko‘plab brauzerlarda ichki debugger mavjud.
Internet Explorer uchta debuggerga ega: Microsoft Visual Studio — eng to‘liq imkoniyatga ega vosita; undan keyin Microsoft Script Editor[ingl.] (u Microsoft Officetarkibiy qismi), nihoyat, bepul Microsoft Script Debugger keladi. U dastlabki ikkitasiga qaraganda ancha oddiy. Bepul Microsoft Visual Web Developer Express JavaScript xatolarini tuzatish imkoniyatiga ega Microsoft Visual Studio’ning cheklangan variantini taklif etadi. IE’ning sakkizinchi versiyasida ishlab chiquvchi vositalari bilan birga ichki debugger ham paydo bo‘lgan.
Opera’da ham o‘zining debugger’i bor — Opera Dragonfly.
Veb-ilovalardagi xatolarni Firefox brauzerida uning o‘rnatilgan Developer Tools vositalari yordamida tuzatish mumkin.
Safari tarkibida JavaScript uchun WebKit Web Inspector debugger’i mavjud. Ushbu debugger WebKitdan foydalanadigan boshqa brauzerlarda ham, jumladan Google Chrome, Arora, Rekonq, Midori va boshqalarda ham mavjud.
Testlash vositalari
JavaScript kodini avtomatlashtirilgan testlash freymvorklari[ingl.] ning ko‘pchiligi testlar brauzerda bajarilishini nazarda tutadi. Bunda testlash muhiti[ingl.]vazifasini bajaruvchi HTML-sahifa ishlatiladi; bu sahifa, o‘z navbatida, testlash uchun zarur barcha vositalarni yuklaydi. Dastlabki shunday freymvorklar JsUnit[ingl.] (2001-yilda yaratilgan), Selenium (2004-yilda yaratilgan) edi. Muqobil yondashuv — testlarni buyruqlar qatoridan ishga tushirish. Bunda brauzerdan boshqa muhitlar, masalan, Rhino qo‘llanadi. Shunday ilk vositalardan biri Crosscheck bo‘lib, u Internet Explorer 6 hamda Firefox 1.0 va 1.5 brauzerlarining xatti-harakatini taqlid qilib, kodni tekshirish imkonini beradi. Testlarni brauzersiz bajaradigan boshqa JavaScript avtomatlashtirilgan testlash freymvorki — Jon Rezig yaratgan env.js kutubxonasidir. U Rhino’dan foydalanadi va brauzer muhiti hamda DOM’ni taqlid qiladi.
Blue Ridge, ya’ni Ruby on Rails veb-ilovalar freymvorkiga o‘rnatiladigan plagin bo‘lib, modulli testlashni JavaScript kodida ham brauzer ichida, ham undan tashqarida bajarish imkonini beradi. Bu Screw.Unit avtomatlashtirilgan testlash freymvorki va env.js bilan Rhino’dan foydalanish orqali amalga oshiriladi.
Brauzerdan foydalanmaydigan testlash tizimlarining asosiy muammosi shundaki, ular kod ishlaydigan haqiqiy muhitlardan emas, taqlidiy muhitlardan foydalanadi. Shu sababli testlar muvaffaqiyatli o‘tishi kodning brauzerda ham to‘g‘ri ishlashini kafolatlamaydi. Brauzer ishlatadigan testlash tizimlarining muammosi esa ulardan foydalanish murakkabligi va avtomatlashtirilmagan takroriy amallarni bajarish zaruratidir. Google ishlab chiqayotgan JsTestDriver avtomatlashtirilgan testlash freymvorki bu muammoni hal qilish uchun testlash jarayonida brauzerlar bilan muloqot qiluvchi serverdan foydalanadi. Selenium avtomatlashtirilgan testlash freymvorkiga kiruvchi Selenium Remote Control ham shunga o‘xshash ishlaydi: uning serveri brauzerlarni ishga tushiradi va yopadi, shuningdek, ularga yuboriladigan so‘rovlar uchun HTTP-proksi vazifasini bajaradi. Bundan tashqari, Selenium tarkibidagi Selenium Grid JavaScript kodini turli kompyuterlardagi turli muhitlarda bir vaqtda testlash imkonini beradi, bu esa testlash vaqtini kamaytiradi. QUnit ( jQuery kutubxonasi), UnitTestJS ( Prototype kutubxonasi), JSSpec ( MooTools kutubxonasi), JsUnit, Selenium va Dojo Objective Harness avtomatlashtirilgan testlash freymvorklarini qo‘llab-quvvatlovchi Testswarm taqsimlangan uzluksiz integratsiya vositasidir.
JavaScript kodini avtomatlashtirilgan tarzda testlovchi freymvorkning salbiy jihati uning boshqa komponentlarga bog‘liq bo‘lishidir. Shu tufayli testlardan muvaffaqiyatli o‘tgan kod ham zarur bog‘liqliklar mavjud bo‘lmagan muhitda ishlamay qolishi mumkin. Masalan, Prototype kutubxonasini tekshirish uchun yaratilgan JsUnitTest’ning dastlabki versiyasi global ko‘rinish sohasidagi obyektlarning xususiyatlarini o‘zgartiradigan Prototype kutubxonasining o‘ziga bog‘liq edi. JavaScript kutubxonasiga testlash vositasini qo‘shish keng tarqalgan amaliyotdir. Masalan, YUI Test 3 Yahoo! UI Library tarkibiga kiradi va istalgan JavaScript kodini xavfsiz testlashda qo‘llanishi mumkin. QUnit esa jQuery dasturchilari yaratgan avtomatlashtirilgan testlash freymvorkidir.
Boshqa tillar bilan aloqasi
O‘zaro ta’sir
JavaScript’ni standartlashtirish savdo belgilari bilan bog‘liq muammolardan qochishni talab qilgan. Shu sababli ECMA 262 standartida til ECMAScript deb ataladi. Standart ustida ish 1996-yil noyabrda boshlanganidan beri uning uchta tahriri chop etilgan.
Objective-J — JavaScript’ning ixcham va qat’iy kengaytirilgan ustto‘plami bo‘lib, unda JavaScript’ga quyidagilar qo‘shilgan:
- an’anaviy meros olish;
- uslubidagi dinamik metodlarni dispetcherlash; Smalltalk/Objective-C,
- shartli statik tiplash.
VBScript — Microsoft kompaniyasi yaratgan til bo‘lib, JavaScript kabi mijoz tomonidagi veb-sahifalarda bajarilishi mumkin. Uning sintaksisi Visual Basic tilidan kelib chiqqan, u faqat Internet Explorer brauzerida qo‘llab-quvvatlanadi.
JSONbrauzerida qo‘llab-quvvatlanadi. JSON yoki JavaScript obyekt notatsiyasi — JavaScript’ning kichik to‘plami sifatida belgilangan umumiy maqsadli ma’lumot almashish formatidir.
Scheme ham JavaScript’ga yaqin til, chunki ikkisi ham funksional dasturlash uchun keng imkoniyatlar beradi: JavaScript dinamik til bo‘lib, moslashuvchan massivlarni qo‘llab-quvvatlaydi, s-ifodalarni oson taqlid qila oladi va lambda-ifodalarni qo‘llab-quvvatlaydi.
ni qo‘llab-quvvatlaydi.
JavaScript’ni Java’ga juda o‘xshash yoki u bilan chambarchas bog‘liq deb hisoblash keng tarqalgan yanglish fikr. Ikkala til ham C tiliga o‘xshash sintaksisga ega, obyektga yo‘naltirilgan va mijoz tomonidagi veb-ilovalarda keng qo‘llanadi. Muhim farqlari quyidagilar:
- Java OOP yondashuvini sinflarasosida, JavaScript esa prototiplar asosida amalga oshiradi;
- Java’da statik tiplash, JavaScript’da esa dinamik tiplash qo‘llanadi;
- Java kompilyatsiya qilingan bayt-koddan yuklanadi, JavaScript esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri fayldan interpretatsiya qilinadi (ammo ko‘pincha ko‘zga tashlanmaydigan JITkompilyatsiya ham bajariladi).
Amalga oshirish
JavaScript’da bir qator dasturlash tillarining interpretatorlari yaratilgan. Bu tillarning bajarilish muhiti sifatida veb-brauzerdan foydalanish imkonini beradi. Ulardan, masalan, ta’lim maqsadida foydalanish mumkin.
HotRuby — erkin dasturiy ta’minot sifatidagi Ruby virtual mashinasining JavaScript va Flash asosidagi amalga oshirilishidir. U bayt-kodni, ya’ni YARV kompilyatsiyasi natijasini bajarishi mumkin. Ruby grammatikasining asosiy qismini amalga oshiradi. Istisnolar mexanizmi hamda ko‘plab ichki funksiyalar va sinflar hali yaratilmagan. HotRuby yordamida veb-sahifalarda Ruby skriptlarini ishlatish mumkin. Buning uchun Ruby kodini quyidagi blokka joylashtirish kerak:
<script type="text/ruby"> … </script>
HotRuby uni ajratib oladi, kompilyatsiya uchun masofaviy skriptga yuboradi va keyin ish natijasini sahifada ko‘rsatadi. Ushbu amalga oshirilish Ruby’dan JavaScript obyektlariga murojaat qilish imkonini beradi.
| Til | Amalga oshirish nomi | Asosiy mualliflar | Litsenziya |
|---|---|---|---|
| JavaScript | s-mr | Andrei Formiga | New BSD |
| PostScript | WPS | Tom Hlavaty | ? |
| Assembler (assambleya tili) uchun MOS Technology 6502 | 6502asm | Stian Soreng | GPL |
| Objective-J | Cappuccino | Ross Boucher | LGPL |
| Haskell | ycr2js | Tom Shackell, Neil Mitchell, Andrew Wilkinson, Mike Dodds, Bob Davie, Dimitry Golubovsky | oddiy ruxsat beruvchi litsenziya |
| Prolog | Monash Toy Prolog | Lloyd Allison | ? |
| ioctl | Jan Grant | ? | |
| Cat | Cat Interpreter | Christopher Diggins | Jamoat mulki (public domain) |
| Scheme | BiwaScheme | Yutaka Hara | MIT |
| BASIC | Quite BASIC | Nikko Strom | bepul xususiy |
| Lily[ingl.] | Lily | Bill Orcutt | MIT |
| Forth | wForth | K Jacobson | ? |
| PHP | phype | ||
| Python 3 | PyPy.js | ? | ? |
| Oberon 07 | oberonjs | Vlad Folts | MIT |
O‘zaro ishlash
Ayrim dasturlash tillarida JavaScript kodi bilan o‘zaro ishlashni qo‘llab-quvvatlovchi vositalar mavjud.
- Masalan, PHP uchun oddiy JavaScript dasturlarini yaratish interfeysini taqdim etuvchi HTML Javascript paketi mavjud.
- Shunga mos Tcl paket ::javascript deb ataladi. U HTML va JavaScript kodini yaratish buyruqlarini taqdim etadi.
- Shuningdek, Perl uchun Data::JavaScript paketi Perl ma’lumotlar tuzilmalarini JavaScript kodiga o‘tkazish imkonini beradi.
Xavfsizlik
JavaScript zararli kod mualliflariga kodni tarmoqdagi istalgan kompyuterda ishga tushirish imkoniyatini berishi mumkin: buning uchun o‘sha kompyuterda veb-sahifani ochish kifoya. Shu sababli ikkita asosiy cheklov joriy qilingan:
- JavaScript dasturlari izolyatsiyalangan muhitda (sandbox)bajariladi; unda ular umumiy maqsadli dasturlashdagi barcha vazifalarni (masalan, fayl yaratish, soketlar),
- bilan ishlash) emas, faqat cheklangan amallarni bajara oladi; JavaScript kodiga bir xil manba (same-origin) siyosatiqo‘llanadi. Unga ko‘ra, sahifaga joylashtirilgan skript boshqa sahifa obyektlarining ayrim xususiyatlariga (xususan,
documentobyektining ko‘plab xususiyatlariga) kira olmaydi, agar sahifalarning protokoli, xosti va porti turlicha bo‘lsa.
Bundan tashqari, brauzer ishlab chiquvchilari kuzatilgan suiiste’mollarga javoban qo‘shimcha cheklovlar joriy etadilar. Masalan, bir tomonining o‘lchami yuz pikseldan kichik bo‘lgan oynani ochish taqiqlangan.
Saytlararo zaifliklar
JavaScript bilan bog‘liq umumiy muammolardan biri — saytlararo skriptlash yoki XSS bo‘lib, u bir xil manba siyosatining buzilishidir. XSS zaifliklari hujumchi foydalanuvchiga ko‘rsatiladigan sahifaga skript joylay oladigan vaziyatlarda yuzaga keladi. Shunda skript saytga foydalanuvchi huquqlari bilan kirish imkoniga ega bo‘ladi; bu ba’zi hollarda maxfiy ma’lumotlarni yuborish yoki istalmagan tranzaksiyalarni amalga oshirishga yo‘l ochadi.
XSS zaifliklari brauzer ishlab chiquvchilarining xatolari tufayli ham yuzaga keladi.
Saytlararo zaiflikning boshqa turi — saytlararo so‘rovni soxtalashtirish yoki CSRF. Bu hujumchi saytining foydalanuvchi brauzerini mo‘ljaldagi saytda istalmagan amalni (masalan, bank pul o‘tkazmasini) bajarishga majbur qila olishidir. Bunday imkoniyat mo‘ljaldagi sayt faqat HTTP cookie yoki avtorizatsiya so‘rovlariga tayansa paydo bo‘ladi. Bunday holda hujumchi sayti kodi boshlagan so‘rovlar foydalanuvchining o‘z so‘rovlari kabi bajariladi, agar u tizimga kirgan bo‘lsa. CSRF’dan himoyalanish usullaridan biri — autentifikatsiyani qaytarib bo‘lmaydigan oqibatga olib keladigan har bir so‘rovda talab etish. Shuningdek, HTTP referer sarlavhasini tekshirish ham yordam berishi mumkin.
Mijoz tomoniga noo‘rin ishonch
Mijoz ilovalari ishlab chiquvchilari JavaScript’dan foydalanishidan qat’i nazar, bu ilovalar hujumchilar nazoratida bo‘lishi mumkinligini tushunishi kerak. Shu bois mijoz tomonidagi istalgan tekshiruvni chetlab o‘tish mumkin, JavaScript esa ishga tushirilishi ham, tushirilmasligi ham mumkin. Chigallashtirilgan (obfuscation)kod teskari muhandislikobyektiga aylanishi mumkin; shakl ma’lumotlari JavaScript yordamidagi validatsiyani chetlab, to‘g‘ridan-to‘g‘ri serverga yuborilishi mumkin; skriptlarni qisman o‘chirib qo‘yish ham mumkin. Shu sababli, masalan, JavaScript yordamida tasvirlarni saqlab olishdan ishonchli himoya yaratib bo‘lmaydi. Mijoz tomonida bajariladigan JavaScript ichiga parol kiritish ham nihoyatda ehtiyotsizlik bo‘lib, hujumchi uni topa oladi.
Brauzer, plagin va kengaytmalardagi xatolar
JavaScript brauzerning keng imkoniyatlariga kirish interfeysini beradi. Ularning ayrimlarida, masalan, buferning to‘lib ketishiga olib keladigan xatolar bo‘lishi mumkin. Bu esa foydalanuvchi tizimida ixtiyoriy kodni bajarishga olib keladigan skriptlar yozish imkonini beradi.
Bunday xatolar Mozilla Firefox, Internet Explorer va Safari kabi keng ishlatiladigan brauzerlarda aniqlangan. Brauzerda xavfli bo‘lishi mumkin bo‘lgan xato va undan foydalanadigan eksploytlar haqida ma’lumot bo‘lsa, ishlab chiqaruvchi va xavfsizlik mutaxassislari tegishli patch (tuzatish) chiqquncha JavaScript’ni o‘chirib qo‘yishni tavsiya etadi.
Plaginlar, jumladan media pleyerlar, Macromedia Flash hamda ayrim ActiveX komponentlari ham JavaScript orqali ishlatilishi mumkin bo‘lgan xatolarga ega bo‘lishi mumkin; bunday holatlar ilgari ham ro‘y bergan.
Mozilla Firefox kengaytmalari bir-biridan izolyatsiyalanmagan: bir kengaytma boshqasini o‘zgartirishi mumkin, hujumchilar bundan foydalanishi ehtimoli bor. SecurityByte & Owasp AppSec Asia 2009 konferensiyasida Roberto Saggi Liverani (Roberto Suggi Liverani) va Nik Frimen (Nick Freeman) Firefox’ning mashhur kengaytmalarida uchta eksployt ni namoyish etdilar; bu kengaytmalar saytdan 30 million martadan ortiq yuklab olingan edi.
Izolyatsiyalangan muhitni amalga oshirishdagi xatolar
Brauzerlar JavaScript’ni izolyatsiyalangan muhitdan tashqarida, masalan, fayl yaratish va o‘chirish uchun zarur imtiyozlar bilan ishga tushirishi mumkin. Biroq bunday imtiyozlar internet sahifalaridan olingan kodga berilmasligi lozim.
Vebdan kelgan JavaScript kodiga noto‘g‘ri imtiyoz berish Internet Explorer va Mozilla Firefox’dagi zaifliklarga sabab bo‘lgan.
Microsoft Windows JavaScript kodi bo‘lgan fayllarni izolyatsiyalangan muhitga joylashtirmasdan, oddiy dasturlar kabi bajarishga imkon beradi. Bu hatto troyan dasturlar yaratishga ham imkon beradi.
Adabiyotlar
- Fauler, Martin. JavaScript kodini refaktoring qilish: mavjud kod loyihasini yaxshilash, 2-nashr. — Moskva: «Dialektika», 2019. — 464 bet — ISBN 978-5-907144-59-0.
- Makfarland, Devid. JavaScript va jQuery: mukammal qo‘llanma. — Moskva: «Dialektika», 2015. — 880 bet — ISBN 978-5-699-79119-4.
- Morgan, Nik. Bolalar uchun JavaScript. — Moskva, 2016. — 288 bet — ISBN 978-5-00100-295-6.
- Dakett, Jon. JavaScript va jQuery. Interaktiv veb-ishlab chiqish. — Moskva, 2017. — 640 bet — ISBN 978-5-699-80285-2.
- Rezig Jon, Bibo Beer, Maras Yosip. JavaScript ninjasining sirlari, 2-nashr. — Moskva: «Dialektika», 2017. — 544 bet — ISBN 978-5-9908911-8-0.
- Nikson R. PHP, MySQL, JavaScript, CSS va HTML5 yordamida dinamik veb-saytlar yaratish. 4-nashr. — Sankt-Peterburg. — Moskva: «Dialektika», 2016. — 768 bet — ISBN 978-5-496-02146-3.
- Flanagan, Devid. JavaScript: cho‘ntak ma’lumotnomasi, 3-nashr. — Moskva, 2013. — 320 bet — ISBN 978-5-8459-1830-7.
Havolalar
Hujjatlar
Ma’lumotnomalar
Mavzuga oid manbalar
JavaScript haqida kitob yozgan mashhur mualliflar bloglari
- Nikolas Zakas blogi (ingl.)
- Jon Rezig blogi (ingl.)
- Stoyan Stefanov blogi (ingl.)
- Devid Flanagan blogi (ingl.)