| Yorug‘lik yili | |
|---|---|
| yor. yil | |
 Radiuslari 1 va 10 yorug‘lik yiliga teng bo‘lgan ikki sfera Yer bilan eng yaqin ma’lum yulduzlar orasidagi masofalarga taqqoslangan; tasvirni yaxshiroq tushunish uchun yulduzlarning o‘lchamlari kattalashtirilgan. | |
| Kattalik | uzunlik |
| Tizim | Astronomik birliklar tizimi |
| Turi | |
 Vikimedia omboridagi mediafayllar | |
Yorug‘lik yili (rus tilidagi belgilanishi: yor. yil; xalqaro belgilanishi: ly) — masofani o‘lchash birligi — astronomiyada ishlatiladigan birlik bo‘lib, elektromagnit to‘lqinlar (yorug‘lik) vakuumda, gravitatsion maydonlar ta’sirisiz, bir yulian yili davomida bosib o‘tadigan masofaga teng. SI tizimiga kirmaydi, ammo astronomik birliklar tizimida qo‘llaniladi.
Xalqaro astronomiya ittifoqi (XAI) ta’rifiga ko‘ra, bir yorug‘lik yili 9 460 730 472 580 800 metrga teng. 1984-yilgacha yorug‘lik yili deb yorug‘likning bir tropik yil davomida, epoxasiga 1900,0 davriga nisbatan bosib o‘tadigan masofasiga aytilgan. Yangi ta’rif eskisidan taxminan 0,002 % ga farq qiladi. Bu masofa birligi juda aniq o‘lchashlarda kam qo‘llanilgani sababli eski va yangi ta’riflar o‘rtasida amaliy farq deyarli yo‘q. Ilmiy adabiyotlarda katta masofalarni ifodalash uchun ko‘proq parseklar va ularning karrali birliklari (kiloparsek va megaparsek) qo‘llaniladi.
Tarixi
Yorug‘likning astronomik miqyosdagi masofani bosib o‘tishi uchun zarur vaqt ilk bor XIX asrning birinchi yarmida tilga olingan: Fridrix Bessel Oqqush yulduz turkumidagi 61-yulduzgacha bo‘lgan masofani 660 000 a. b. yoki 9,9⋅1013 km deb aniqlagan va 1838-yildagi ushbu tadqiqotga bag‘ishlangan maqolasida yorug‘lik bu masofani 10,3 yilda bosib o‘tishini qayd etgan.
«Yorug‘lik yili» atamasi esa 1851-yilda Otto Ulening nemis tilida chop etilgan astronomiyaga oid ommabop maqolasida paydo bo‘lgan. U intuitsiyaga zidlikni, ya’ni nomida «yil» so‘zi bor birlik bilan masofani o‘lchash g‘ayrioddiy tuyulishini bir soatda bosib o‘tiladigan masofa (bir soatlik yo‘l).
Shu bilan birga, uning zamondoshi, nemis Adolf Disterveg astronomiyaga oid ommabop kitobida «yorug‘lik yili» atamasi unchalik tushunarli emasligini ta’kidlagan. 1868-yilda ingliz ilmiy jurnali bu birlikni nemislar qo‘llaydigan birlik sifatida tilga olgan. Ingliz astrofizigi Artur Eddington esa o‘zining 1914-yilda nashr etilgan monografiyasida yorug‘lik yilini «ba’zan ommabop adabiyotdan texnik materiallarga ham kirib keladigan noqulay va nomuvofiq birlik» deb atagan.
Son qiymatlari
Bir yorug‘lik yili quyidagilarga teng:
- 365,25 yorug‘lik sutkasi (aniq)
- 8766 yorug‘lik soati (aniq)
- 525 960 yorug‘lik daqiqasi (aniq)
- 31 557 600 yorug‘lik soniyasi (aniq)
- 9 460 730 472 580 800 metrga (aniq) ≈ 9,4607⋅1015 metr
- 63 241 astronomik birlikka (a. b.)
- 0,3066 parsekka
Bog‘liq birliklar
Quyidagi birliklar ancha kam, odatda faqat ommabop nashrlarda qo‘llaniladi:
- 1 yorug‘lik soniyasi = 299 792,458 km (aniq)
- 1 yorug‘lik daqiqasi = 17 987 547,48 km (aniq)
- 1 yorug‘lik soati = 1 079 252 848,8 km (aniq)
- 1 yorug‘lik sutkasi = 25 902 068 371,2 km (aniq)
- 1 yorug‘lik haftasi = 181 314 478 598,4 km (aniq)
- 1 yorug‘lik oyi = 788 394 206 048,4 km (aniq)
Yorug‘lik yillarida ifodalangan masofalar
Yorug‘lik yili astronomiyadagi masofalar ko‘lamini tasavvur qilish uchun qulay birlikdir.
| Miqyos | Qiymati (yor. yil) | Tavsif |
|---|---|---|
| Soniyalar | 4⋅10−8 | O‘rtacha Oygacha masofa taxminan 380 000 km ga teng. Demak, Yer yuzasidan chiqqan yorug‘lik nuri Oy yuzasiga yetib borishi uchun taxminan 1,3 soniya kerak bo‘ladi. |
| Daqiqalar | 1,6⋅10−5 | Bir astronomik birlik taxminan 150 million kilometrga teng. Shunday qilib, yorug‘lik Quyoshdan Yerga taxminan 500 soniyada (8 daqiqa 20 soniya). |
| Soatlar | 0,0006 | Quyoshdan Plutongacha bo‘lgan o‘rtacha masofa taxminan 5,25 yorug‘lik soatiga teng. |
| 0,0016 | Quyosh tizimidan tashqariga uchayotgan «Pioner» va «Voyajer» turkumidagi kosmik apparatlar uchirilganidan keyingi taxminan 30 yil davomida Quyoshdan qariyb yuz astronomik birlik uzoqlashgan; Yerdan yuboriladigan signallarning ularga yetib borish vaqti taxminan 14 soatga. | |
| Yil | 1,6 | Faraziy Oort bulutining ichki chegarasi Quyoshdan 50 000 a. b., tashqi chegarasi esa 100 000 a. b. masofada joylashgan. Yorug‘lik Quyoshdan bulutning tashqi chegarasigacha bo‘lgan masofani taxminan bir yarim yilda bosib o‘tadi. |
| 2,0 | Quyoshning gravitatsion ta’sir sohasi maksimal radiusi («Quyosh («Xill sferasi») taxminan 125 000 a. b. | |
| 4,2 | Bizga eng yaqin yulduz (Quyoshdan tashqari) — Proksima Sentavra — 4,2 yor. yil. | |
| Ming yilliklar | 26 000 | Galaktikamiz markazi Quyoshdan taxminan 26 000 yorug‘lik yili uzoqlikda joylashgan. |
| 100 000 | Galaktikamiz — 100 000 diskining diametri yorug‘lik yiliga teng. | |
| Million yillar | 2,5⋅106 | Bizga eng yaqin M31 spiral galaktikasi — mashhur Andromeda galaktikasi — bizdan 2,5 mln yorug‘lik yili uzoqlikda joylashgan. |
| 3,14⋅106 | Uchburchak galaktikasi (M33) bizdan 3,14 mln yorug‘lik yili masofada joylashgan va oddiy ko‘z bilan ko‘rish mumkin bo‘lgan eng uzoqdagi statsionar obyektdir. | |
| 5,8⋅107 | Bizga eng yaqin galaktikalar to‘dasi, Sunbula to‘dasi bizdan 58 million yorug‘lik yili uzoqlikda joylashgan. | |
| O‘n millionlab yorug‘lik yillari | galaktikalar to‘dalarining diametri bo‘yicha odatiy o‘lchami. | |
| 1,5⋅108 — 2,5⋅108 | «Buyuk attraktor» gravitatsion anomaliyasi bizdan 150—250 million yorug‘lik yili masofada joylashgan. | |
| Milliard yillar | 1,2⋅109 | Sloan buyuk devori — Koinotdagi eng yirik tuzilmalardan biri bo‘lib, uning o‘lchami taxminan 350 Mpk. Yorug‘lik bu tuzilmaning bir chetidan ikkinchi chetigacha yetib borishi uchun qariyb bir milliard yil kerak. |
| 1,38⋅1010 | Koinotning sababiy bog‘langan sohasi o‘lchami. Koinotning yoshi va axborot uzatilishining maksimal tezligi — yorug‘lik tezligidan hisoblanadi. | |
| 4,57⋅1010 | Hamroh masofa Yerdan kuzatiladigan Koinotning istalgan yo‘nalishdagi chegarasigacha bo‘lgan masofa; kuzatiladigan Koinotning hamroh radiusi (standart kosmologik Lambda-CDM modeli). |
Adabiyotlar
- Yorug‘lik yili // Katta Rossiya ensiklopediyasi / Ilmiy-tahrir kengashi raisi Yu. S. Osipov. Mas’ul muharrir S. L. Kravets. — M.: Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2015. — J. 29 : Ruminiya — Sen-Jan-de-Lyuz. — B. 539. — 35 000 nusxa — ISBN 978-5-85270-366-8. — [Arxivlangan 3 2023-yil yanvar oyida.]
- Devid Mermin. Bu vaqt haqida: Eynshteynning nisbiylik nazariyasini tushunish (It's About Time: Understanding Einstein's Relativity). — Prinston, Nyu-Jersi : Princeton University Press, 2009. — B. 22. — ISBN 978-0-691-14127-5.
Havolalar
- Xalqaro standartlashtirish tashkiloti. 9.2 O‘lchov birliklari (ingliz tilida)
- Bryus Makklur. Yorug‘lik yili qancha masofaga teng? EarthSky (31-iyul 2018-yil). Murojaat qilingan sana: 15-oktabr 2019-yil. Arxivlangan 14-oktabr 2019-yilda.
- Mark Sovaj, Astronomik doimiylar jadvali, asl nusxadan 11-dekabr 2008-yilda arxivlangan
- Pevetskiy A. A. Yorug‘lik yili. — mirax.space
