

USB Type-C, ingliz tilidagi nomi USB Type-C yokiUSB-C (o‘qilishi: yu-es-bi tayp si yoki yu-es-bi — si) — USB spetsifikatsiyasi USB qurilmalari va kabellari uchun mo‘ljallangan ixcham, universal, ikki tomonlama 24 kontaktli ulagich turini belgilaydi.
USB-C ulagichining 1.0-versiyali spetsifikatsiyasi USB ishlab chiquvchilar forumi tomonidan 2014-yil avgustida e’lon qilingan. U bilan bir vaqtda ishlab chiqilgan yana bir spetsifikatsiya — USB 3.1.
USB Type-C ulagichi periferik qurilmalar va kompyuterlarda qo‘llanishi mumkin. USB Type-C oldingi USB standartlaridagi A va B turidagi ulagichlar hamda kabellarga nisbatan yangi avlod hisoblanadi. Avvalgi versiyalardan farqli ravishda, USB-C ulagichi gorizontal jihatdan simmetrik bo‘lib, qurilmaga istalgan tomoni bilan ulanishi mumkin.
USB Type-C ulagichining mavjudligi quyidagi standart va protokollar qo‘llab-quvvatlanishini kafolatlamaydi: yuqori tezlikdagi USB 3.1 Gen1/Gen2 standarti yoki USB Power Delivery.
Texnik xususiyatlar
24 kontaktli, ikki tomonlama ulagich ancha ixcham bo‘lib, o‘lchamlari jihatidan USB 2.0 standartidagi Micro-B ulagichlariga yaqin. Ulagich o‘lchamlari — 8,4 mm × 2,6 mm. Ulagich quvvat uzatish va yerga ulash uchun to‘rt juft kontaktdan, High-Speed tezligida ma’lumot uzatish uchun ikkita D+/D− differensial juftlikdan (USB Type-C kabelida ulardan faqat bittasi ulangan), yuqori tezlikdagi SuperSpeed signallarini uzatish uchun to‘rtta differensial juftlikdan, ikkita yordamchi kontaktdan (sideband), kabelning ulanish yo‘nalishini aniqlash uchun ikkita konfiguratsiya kontaktidan va konfiguratsiya ma’lumotlari uchun alohida kanaldan (BMC kodlash — ikki fazali belgi kodlash (biphase-mark code)) hamda faol kabellar uchun +5 V quvvat kontaktidan foydalanadi. Avval ishlab chiqarilgan qurilmalarni USB Type-C ulagichli kompyuterga ulash uchun bir uchida A yoki B turidagi vilka yoxud ulagich, ikkinchi uchida esa USB Type-C vilkasi bo‘lgan kabel yoki adapter kerak bo‘ladi. USB Type-C uyali adapterlardan standartda foydalanishga ruxsat berilmagan, chunki ular kabellarning «ko‘plab noto‘g‘ri va potensial xavfli» kombinatsiyalarini yuzaga keltirishi mumkin.
Har ikki uchida USB-C vilkasi bo‘lgan USB 3.1 kabeli spetsifikatsiyaga mos kelishi — tegishli o‘tkazgichga ega bo‘lishi, faol bo‘lishi va kanal konfiguratsiyasiga bog‘liq funksiyalar identifikatorlari hamda USB Power Delivery 2.0 spetsifikatsiyasidagi ishlab chiqaruvchi belgilaydigan xabarlarni (VDM) ko‘rsatuvchi elektron identifikatsiya chipini o‘z ichiga olishi kerak. USB Type-C ulagichi asosiy quvvat ta’minotiga qo‘shimcha ravishda 1,5 A yoki 3 A tok kuchida, 5 V kuchlanishli quvvat liniyalarini qo‘llab-quvvatlaydi. Quvvat manbai tokning ortishi haqida konfiguratsiya kanali orqali xabar berishi yoki konfiguratsiya kontakti orqali USB Power Delivery spetsifikatsiyasini (BMC kodlash) yoxud eskiroq BFSK signallarini VBUS kontakti orqali qo‘llashi kerak. SuperSpeed liniyasini qo‘llab-quvvatlamaydigan USB 2.0 kabelida, agar u 5 A tokni uzata olmasa, elektron identifikatsiya chipi bo‘lmaydi.
Muqobil rejimlar
USB Type-C ulagichi kontaktlar boshqa protokollar orqali ma’lumot uzatadigan muqobil rejimlarni ham qo‘llab-quvvatlaydi (ingl. alternate mode), jumladan:
Muqobil rejim DisplayPort — VESA tomonidan 2014-yil sentabrida e’lon qilingan, DisplayPort 1.3 standartini qo‘llab-quvvatlaydi;- Muqobil rejim Mobile High-Definition Link (MHL) — 2014-yil noyabrida e’lon qilingan; MHL 1.0-3.0 va superMHL standartlarini qo‘llab-quvvatlaydi;
Muqobil rejim Thunderbolt — quyidagi standartni qo‘llab-quvvatlaydi: Thunderbolt 3;
Muqobil rejim HDMI — 2016-yil sentabrida e’lon qilingan; HDMI 1.4b standartini qo‘llab-quvvatlaydi.
DisplayPort va HDMI muqobil rejimlarini amalga oshirish uchun tegishli jismoniy interfeys vilkasiga ega o‘tish kabeli ishlatiladi. MHL va Thunderbolt (20Gbps) rejimlarida oddiy Type-C kabeli qo‘llanadi; Thunderbolt 3 ning yuqori tezlikdagi rejimi (40 Gbit/s), shuningdek USB Power Delivery 2.0 ning yuqori quvvatli rejimlari esa elektron chip orqali mosligi belgilangan maxsus kabellarni talab qiladi.
Ajratiladigan kabellar muqobil rejimda ishlashi uchun to‘rtta yuqori tezlikdagi (SuperSpeed) juftlik va ikkita Sideband kontaktidan foydalanish mumkin. Dok-stansiyalar, ajratiladigan qurilmalar va ajratilmaydigan (doimiy) kabellarda ikkita D+/D− kontakti hamda bitta konfiguratsiya kontaktidan ham foydalanish mumkin. Rejimlar konfiguratsiya kontakti orqali ishlab chiqaruvchi belgilaydigan xabarlar (VDM) yordamida sozlanadi.
USB Type-C ulagichli har bir qurilmada barcha muqobil rejimlar mavjud emas; qo‘llab-quvvatlanadigan muqobil rejimlar ulagich yonidagi tegishli logotiplar bilan ko‘rsatiladi.
Bu ulagichni boshqa yuqori tezlikdagi ketma-ket protokollarda ishlatish imkoniyati ham o‘rganilmoqda, masalan, PCI Express va Base-T Ethernet.
Kontaktlar sxemalari — ulagich va kabel
Ulagich kontaktlarining joylashuvi
| Kontakt | Nomi | Tavsifi | Kontakt | Nomi | Tavsifi | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| A1 | GND | Yerga ulash | B12 | GND | Yerga ulash | ||
| A2 | TX1+ | SuperSpeed differensial juftlik #1, uzatish+ | B11 | RX1+ | SuperSpeed differensial juftlik #2, qabul qilish+ | ||
| A3 | TX1- | SuperSpeed differensial juftlik #1, uzatish- | B10 | RX1- | SuperSpeed differensial juftlik #2, qabul qilish- | ||
| A4 | VBUS | Musbat quvvat manbai | B9 | VBUS | Musbat quvvat manbai | ||
| A5 | CC1 | Konfiguratsiya kanali (yoki muvofiqlashtirish kanali) | B8 | SBU2 | Yordamchi kanal (Sideband) | ||
| A6 | D+ | High-Speed differensial juftlik, 1-holat, ma’lumot+ | B7 | D- | High-Speed differensial juftlik, 2-holat, ma’lumot- | ||
| A7 | D- | High-Speed differensial juftlik, 1-holat, ma’lumot- | B6 | D+ | High-Speed differensial juftlik, 2-holat, ma’lumot+ | ||
| A8 | SBU1 | Yordamchi kanal (Sideband) | B5 | CC2 | Konfiguratsiya kanali (yoki muvofiqlashtirish kanali) | ||
| A9 | VBUS | Musbat quvvat manbai | B4 | VBUS | Musbat quvvat manbai | ||
| A10 | RX2- | SuperSpeed differensial juftlik #4, qabul qilish- | B3 | TX2- | SuperSpeed differensial juftlik #3, uzatish- | ||
| A11 | RX2+ | SuperSpeed differensial juftlik #4, qabul qilish+ | B2 | TX2+ | SuperSpeed differensial juftlik #3, uzatish+ | ||
| A12 | GND | Yerga ulash | B1 | GND | Yerga ulash | ||
| |||||||

Kabel kontaktlarining joylashuvi
| Kabelning № 1 ulagichi Type-C | Kabel Type-C | Kabelning № 2 ulagichi Type-C | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kontakt | Nomi | O‘tkazgich qoplamasining rangi | Nomi | Tavsifi | Kontakt | Nomi | |
| O‘rama | Ekran | Kabel o‘ramasi | Ekran | Kabelning tashqi o‘ramasi | O‘rama | Ekran | |
| A1, B1, A12, B12 | GND | Qalay bilan qoplangan | GND_PWRrt1 GND_PWRrt2 |
Umumiy yer | A1, B1, A12, B12 | GND | |
| A4, B4, A9, B9 | VBUS | Qizil | PWR_VBUS1 PWR_VBUS2 |
VBUS quvvat manbai | A4, B4, A9, B9 | VBUS | |
| B5 | VCONN | Sariq |
PWR_VCONN | VCONN quvvat manbai | B5 | VCONN | |
| A5 | CC | Ko‘k | CC | Konfiguratsiya kanali | A5 | CC | |
| A6 | Dp1 | Yashil | UTP_Dp | Ekranlanmagan o‘ralgan juftlik, musbat | A6 | Dp1 | |
| A7 | Dn1 | Oq | UTP_Dn | Ekranlanmagan o‘ralgan juftlik, manfiy | A7 | Dn1 | |
| A8 | SBU1 | Qizil | SBU_A | Muqobil foydalanish A | B8 | SBU2 | |
| B8 | SBU2 | Qora | SBU_B | Muqobil foydalanish B | A8 | SBU1 | |
| A2 | SSTXp1 | Sariq * | SDPp1 | Ekranlangan differensial juftlik #1, musbat | B11 | SSRXp1 | |
| A3 | SSTXn1 | Jigarrang * | SDPn1 | Ekranlangan differensial juftlik #1, manfiy | B10 | SSRXn1 | |
| B11 | SSRXp1 | Yashil * | SDPp2 | Ekranlangan differensial juftlik #2, musbat | A2 | SSTXp1 | |
| B10 | SSRXn1 | To‘q sariq * | SDPn2 | Ekranlangan differensial juftlik #2, manfiy | A3 | SSTXn1 | |
| B2 | SSTXp2 | Oq * | SDPp3 | Ekranlangan differensial juftlik #3, musbat | A11 | SSRXp2 | |
| B3 | SSTXn2 | Qora * | SDPn3 | Ekranlangan differensial juftlik #3, manfiy | A10 | SSRXn2 | |
| A11 | SSRXp2 | Qizil * | SDPp4 | Ekranlangan differensial juftlik #4, musbat | B2 | SSTXp2 | |
| A10 | SSRXn2 | Ko‘k * | SDPn4 | Ekranlangan differensial juftlik #4, manfiy | B3 | SSTXn2 | |
| * O‘tkazgich qoplamalarining ranglari standartda belgilanmagan | |||||||

Dasturiy ta’minotda qo‘llab-quvvatlanishi
- Linux USB 3.0 ni yadro 2.6.31-versiyasidan, USB 3.1 ni esa yadro 4.6-versiyasidan boshlab qo‘llab-quvvatlaydi.
- MacOS USB 3.1, USB Type-C, muqobil rejimlar va USB Power Delivery ni qo‘llab-quvvatlaydi.
- Windows 10 va Windows 10 Mobile USB 3.1, USB Type-C, muqobil rejimlar, USB Power Delivery, audio aksessuarlar va USB «Dual Role» rejimini qo‘llab-quvvatlaydi. Microsoft Windows 8.1 uchun chiqarilgan yangilanishlarda USB Type-C qo‘llab-quvvatlashi qo‘shilgan.
- Android 6 Marshmallow USB 3.1 va USB Type-C ni qo‘llab-quvvatlaydi.
- Chrome OS USB 3.1 va USB Type-C ni Chromebook Pixel 2015 modelidan boshlab, shuningdek muqobil rejimlar va USB Power Delivery ni qo‘llab-quvvatlaydi.
Qurilmalar darajasida qo‘llab-quvvatlanishi
2014-yildan keyin ishlab chiqarilgan USB-C ulagichli ona platalar, noutbuklar, planshetlar, smartfonlar, qattiq disklar, USB konsentratorlar va boshqa qurilmalar turi bosqichma-bosqich ko‘paymoqda.
Bir uchida USB-C vilkasi, ikkinchi uchida A yoki Micro-B standartidagi uya bo‘lgan nostandart kabellarda konfiguratsiya kanallari (CC) quvvat liniyasiga 10-kOm tortuvchi rezistor orqali ulanadi, holbuki spetsifikatsiyada 56-kOm rezistor belgilangan. Bu noto‘g‘ri ulanishdir. Natijada kabelga ulangan qurilma ruxsat etilgan quvvatni noto‘g‘ri aniqlaydi. Bu, jumladan, Apple va Google mahsulotlarining ayrimlarida noto‘g‘ri ishlashga, ba’zi holatlarda esa quvvat manbai, konsentrator yoki kompyuter USB-portining shikastlanishiga olib keladi.
Ayrim ishlab chiqaruvchilar, jumladan Apple, USB Type-C ulagichini belgilamaydi, bu esa mos periferik qurilmalarni tanlashni qiyinlashtiradi.
Davlat darajasida qo‘llab-quvvatlash
Yevropa Ittifoqi smartfon, planshet, elektron kitob o‘quvchi, quloqchin, fotoapparat, videokamera, garnitura, portativ o‘yin konsoli va Bluetooth karnay ishlab chiqaruvchilarini 28-dekabr 2024-yilgacha sim orqali quvvatlanadigan qurilmalar uchun yagona quvvatlash porti sifatida USB Type-C ga o‘tishga majbur qildi. 2026-yil bahoridan bu talab noutbuklarga ham tatbiq etiladi.
Havolalar
- Universal ketma-ket shina Type-C kabeli va ulagichi spetsifikatsiyasi — USB hujjatlari to‘plamida, USB.org. (ingliz tilida)
- USB 3.1 va Type-C: CES ko‘rgazmasida hamma foydalanadigan texnologiyalar / Ars Technica, 9-yanvar 2015-yil (ingliz tilida)