| Ko‘l | |
| Guron | |
|---|---|
| ingl. Lake Huron | |
Guron — Buyuk ko‘llar tizimida | |
| Morfometriya | |
| Dengiz sathidan balandligi | 177 m |
| O‘lchamlari | 332 × 245 km |
| Maydoni | 59 600 km² |
| Hajmi | 3538 km³ |
| Qirg‘oq chizig‘i uzunligi | 6159 km |
| Eng katta chuqurligi | 229 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 59 m |
| Havzasi | |
| Havza maydoni | 134 100 km² |
| Quyiladigan daryo | Sent-Meris |
| Oqib chiqadigan daryo | Sent-Kler |
| Joylashuvi | |
| 45° shim. k. 82° g‘arb. u.HGYaO | |
| Mamlakatlar | |
| Hududlar | Michigan, Ontario |
Guron (ingl. Lake Huron) — AQSH va Kanadada joylashgan Shimoliy Amerikadagi Buyuk ko‘llardan biri (maydoni bo‘yicha Yuqori ko‘ldan keyin ikkinchi o‘rinda). Ko‘l Michigan ko‘lidan sharqda joylashgan va u bilan Makinak bo‘g‘ozi orqali tutashgan. Suv hajmi 3540 km³. Gidrografik jihatdan Michigan va Guron yagona suv tizimini tashkil etadi, biroq geografik jihatdan ularni alohida ko‘llar deb hisoblash qabul qilingan.
Etimologiyasi
Ko‘l nomi hindularning guron qabilasi nomidan kelib chiqqan. Bu qabila irokezlar guruhiga mansub.
Geografiyasi

Ko‘l g‘arbda AQSHning Michigan shtati, shimol va sharqda esa Kanadaning Ontario provinsiyasi oralig‘ida joylashgan. U shimoli-g‘arbdan janubi-sharqqa cho‘zilgan. Turli manbalarga ko‘ra, eng katta uzunligi 330 km dan 332 km gacha, eng katta kengligi esa 293 km dan 295 km gacha. Guron ko‘lining maydoni taxminan 59 600 km² (Buyuk ko‘llar orasida maydoni bo‘yicha Yuqori ko‘ldan keyin ikkinchi o‘rinda). Uning qirg‘oq chizig‘ining umumiy uzunligi (ko‘p sonli orollari qirg‘oqlari bilan birga) Buyuk ko‘llar tizimidagi eng katta ko‘rsatkich bo‘lib, 6157 km dan 6159 km gacha yetadi. Suv yuzasining dengiz sathidan balandligi — 176 m, o‘rtacha chuqurligi 59 m, eng katta chuqurligi esa 229 m. Ko‘ldagi suv hajmi 3540 km³.
Guron ko‘liga suvning asosiy qismi Yuqori ko‘ldan (Sent-Meris daryosi orqali) va Michigan ko‘lidan (Makinak bo‘g‘ozi orqali) keladi. Ko‘lga ko‘plab kichik daryo va soylar ham quyiladi (jumladan, Mississagi, Frensh va Spanish — Ontario provinsiyasida, Saginou esa Michigan shtatida). Suv yig‘ish havzasining maydoni ko‘lning o‘z maydoni hisobga olinmaganda, taxminan 134 ming km². Suv ko‘lning janubiy qismidan Sent-Kler daryosi, keyin esa shu nomdagi ko‘l va Detroyt daryosi orqali Eri ko‘liga oqib chiqadi. Suvning o‘rtacha almashinish muddati (ko‘ldagi suvning to‘liq yangilanishi) — 22,6 yil.
Ko‘lda ko‘plab orollar bor. Ularning eng kattasi — Manitulin, maydoni 1000 km² dan ortiq bo‘lib, dunyodagi eng katta ko‘l orolidir. Ko‘lning eng yirik suv hududlari — Shimoliy bo‘g‘oz, Jorjian-Bey qo‘ltig‘i (shimolda) va Saginou qo‘ltig‘i (Michigan qirg‘og‘ida).
Guron ko‘li botig‘i prekembriy davriga oid Kanada qalqoni va fanerozoy davriga oid yotqiziqlar ustida joylashgan bo‘lib, so‘nggi muzlik davrida shakllangan. Ko‘l o‘zining hozirgi qiyofasini faqat so‘nggi 2–3 ming yil ichida olgan. Guron va Michigan ko‘llari alohida botiqlarda joylashgan bo‘lsa-da, gidrologik jihatdan ularni yagona suv havzasi deb hisoblash mumkin. Kanada ensiklopediyasi Guron ko‘lini to‘rt qismga ajratadi: asosiy suv havzasi, Jorjian-Bey, Saginou qo‘ltig‘i va Nort-Chennel.
Ko‘l ustida Arktika, Tinch va Atlantika okeanlari, shuningdek, Meksika qo‘ltig‘idan keladigan havo massalari uchrashadi. Shu sababli bu yerda harorat va ob-havo keskin o‘zgarib turadigan to‘rtta yaqqol fasl kuzatiladi. Iyul–avgust oylarida suvning yuqori qatlami 20 °C gacha isiydi. Qirg‘oqbo‘yi muzlari yiliga 80 kungacha saqlanadi va ko‘l yuzasining 60 % dan ko‘p bo‘lmagan qismini egallaydi. Suvning o‘rtacha minerallashuvi 160 mg/l (shimoliy qismlarda janubdagiga nisbatan ancha yuqori), tubga yaqin qatlamlar erigan kislorodga to‘yingan (85—95 %). Iyul oyida suvning shaffofligi 14 m gacha yetadi.
Ekologiyasi
Biologik mahsuldorlik odatda 0,7 dan 1,7 мг С/(м в час) gacha, kuchli ifloslangan Saginou qo‘ltig‘ida (janubiy qirg‘oq) esa 28 gacha yetadi.
Boshqa Buyuk ko‘llarda bo‘lgani kabi, ekologik muhit ham o‘tgan bir asr davomida tubdan o‘zgardi. Dastlab ko‘lning baliq jamoasida kristivomer ko‘l goltsi (озёрный голец-кристивомер) (ko‘l foreli deb ham ataladi) ustun bo‘lib, u ko‘l seldi va boshqa mayda baliqlar bilan oziqlangan. Bir necha invaziv tur, jumladan, dengiz minogasi, serospinka (сероспинка) va koryushka 1930-yillarda ko‘lda ko‘payib ketdi. Haddan tashqari ovlash va dengiz minogasining ko‘payishi tufayli 1950-yilga kelib ko‘l foreli deyarli butunlay qirilib ketdi. Seldning bir necha turi 1960-yillarda yo‘q bo‘lib ketdi; saqlanib qolgan yagona mahalliy tur — bo‘qoqdor ryapushka (зобатая ряпушка). Baliqlar sonini tiklash maqsadida 1960-yildan boshlab ko‘lga sun’iy yetishtirilgan ko‘l foreli chavoqlari va mahalliy bo‘lmagan losos turlari qo‘yib yuborildi, ammo buning natijasida forelning ko‘payishi faqat biroz oshdi.
Xo‘jalikdagi ahamiyati
Ko‘lning shimoliy qirg‘oqlari siyrak aholi yashaydigan hududlar bo‘lib, yog‘och kesuvchilar va konchilar istiqomat qiladigan bir nechta kichik manzilgohdan tashqari, xo‘jalikda katta ahamiyatga ega emas. Janubiy qirg‘oqlarda esa rivojlangan aholi punktlari, jumladan, Avliyo Lavrentiy dengiz yo‘li portlari joylashgan. Kema qatnovi odatda aprel boshidan dekabr oxirigacha davom etadi. Michigan shtatining Rokport va Rojers-Siti portlari orqali ohaktosh tashiladi. Mahalliy savdo esa Sheboygan, Alpina, Bey-Siti va Harbor-Bich (Michigan), shuningdek, Kollingvud, Midland, Tiffin, Port-Maknikoll va Depo-Harbor portlari orqali olib boriladi. Guron ko‘li bo‘yidagi eng yirik shahar — Sadberi (Ontario provinsiyasi) bo‘lib, u mahalliy konchilik va po‘lat ishlab chiqarish sanoatining markazidir. Bryus yarimoroli Jorjian-Bey qo‘ltig‘iga kirib boradi; unda Bryus atom elektr stansiyasi joylashgan bo‘lib, u dunyodagi eng yirik stansiyalardan biridir.
Konchilikdan tashqari, Guron ko‘li atrofida qishloq xo‘jaligi, kimyo, mashinasozlik, oziq-ovqat va yengil sanoat rivojlangan. Yiliga ovlanadigan baliq miqdori qariyb 3000 t (asosan seldsimon sig, shuningdek, kristivomer ko‘l goltsi, sariq olabug‘a va och suzgichli sudak). Tijoriy baliq ovlash bilan bir qatorda, sport baliq ovlash ham ommalashgan; havaskor baliqchilar uchun olabug‘alar, lavraklar, cho‘rtanbaliq, sudak va mikija.
Tarixi

Guron ko‘li Buyuk ko‘llar ichida yevropalik tadqiqotchilar birinchi bo‘lib yetib kelgan ko‘l hisoblanadi. Bu 1615-yilda, fransuzlar Samuel de Shamplen va Etyen Bryule Ottava va Mattava daryolari bo‘ylab yuqoriga ko‘tarilib, ko‘lning bugun Jorjian-Bey deb ataladigan qismiga yetib kelganida sodir bo‘lgan. Fransuzlar Guron ko‘lini shu nomdagi tubjoy xalq sharafiga atashgan. 1638-yilda iyezuitlar missiya tashkil etib, unga Muqaddas Mariya nomini berishdi. U Jorjian-Beyga janubi-sharqdan quyiladigan Uay daryosi bo‘yidagi guronlar manzilgohi yaqinida joylashgan edi; ammo 1649-yilda missiya irokezlar tomonidan vayron qilindi. Shundan so‘ng fransuzlar faoliyatining markazi shu nomdagi daryo bo‘yidagi Su-Sent-Mariga ko‘chdi va faqat 1670-yillar boshida Jak Market tomonidan Makinak bo‘g‘ozi yaqinida, Guron ko‘li bo‘yida yangi missiya tashkil etildi. Taxminan shu davrda tadqiqotchi Lui Jole kanoeda Guron ko‘li bo‘ylab suzib, Eri ko‘lini kashf etdi.
Britaniyaliklar XVIII asr o‘rtalarida quyi Buyuk ko‘llar hududida faoliyatini kuchaytirdi: 1760-yilda fransuzlardan Detroyt fortini, bir yil o‘tib esa Mishilimakino fortini (Makino qo‘ltig‘ida) egallab oldilar. AQSH mustaqillik urushidan so‘ng Guron ko‘lidan AQSH va Britaniya mustamlakalari (hozirgi Kanada) o‘rtasidagi chegara o‘tdi. Bu chegara 1812-yilgi urushdan keyin uzil-kesil belgilandi; urush paytida Makinak oroli ikki bor qo‘ldan qo‘lga o‘tdi.
1957-yilda Makinak bo‘g‘ozi ustida ko‘prik qurildi. Qurilish tugagan paytda u dunyodagi eng uzun osma ko‘prik edi va 2010-yillarda ham eng uzun ko‘priklardan biri bo‘lib qoldi.
Adabiyotlar
- Kimmel L. Guron ko‘li (Huron, Lake) // Jahon geografiyasi ensiklopediyasi (Encyclopedia of World Geography) (ingl.) / R. W. Makkoll, muharrir. — Nyu-York: Facts on File, 2005. — jild. 1. — bet. 440—441.
- Pospelov Ye. M. Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug‘at (Географические названия мира. Топонимический словарь) / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgartirishsiz. — Moskva: Russkiye slovari, Astrel, AST, 2002. — 512 bet. — 3 000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.