Ultrabinafsha nurlar (UV nurlar) taxminan 10 nm dan 400 nm gacha bo‘lgan to‘lqin uzunligi diapazonida joylashadi va ularning chastotasi 800 THz dan 30 PHz gacha bo‘ladi. UV nurlanish zararli hisoblanadi, chunki ularga uzluksiz ta’sir qilish teri va ko‘z kasalliklariga olib keladi. Shuningdek, u terining qarishiga ham sabab bo‘ladi. Boshqa tomondan, u inson o‘sishi uchun zarur bo‘lgan tabiiy D vitaminining eng yaxshi manbaidir. UV nurlarining to‘lqin uzunligi ko‘rinadigan yorug‘liknikidan qisqaroq bo‘lgani uchun, ularni inson ko‘zi ko‘ra olmaydi. Biroq ayrim hasharotlar, masalan, yirik tukli asalari (bumblebees), ultrabinafsha nurlarni ko‘ra oladi.
Yer Quyoshdan keladigan katta miqdordagi UV nurlanish ta’siriga ochiq bo‘lsa-da, uning katta qismi atmosferadagi ozon qatlami tomonidan yutiladi. Qora chiroqlar (black lights), simob lampalari va sun’iy qoraytirish chiroqlari (tanning salons dagi chiroqlar) ultrabinafsha nurlarning turli manbalaridir.
Ultrabinafsha nurlarning kashf etilishi
Ultrabinafsha nurlarning kashf etilishi juda qiziqarli voqeadir. 1800-yillarda Iogann Ritter ko‘rinadigan yorug‘lik spektridan tashqarida ham to‘lqinlar mavjud yoki yo‘qligini tekshirmoqchi bo‘lgan. O‘sha paytda fotografik plyonka ko‘k yorug‘likda qizil yorug‘likdagiga qaraganda tezroq qorayishi ma’lum edi. Ritter ushbu plyonkani binafsha rangdan ham naridagi sohaga ta’sir ettirdi va kutilganidek, plyonka qoraydi. Bu ultrabinafsha nurlar mavjudligini isbotladi.
UV lampalar mikroblarni o‘ldirish uchun yetarli bo‘lgan nurlanish chiqaradi. Ular sog‘liqni saqlash sohasida jarrohlik asboblarini sterillash uchun ishlatiladi. UV nurlar suvni tozalashda va farmatsevtika sanoatida ham qo‘llaniladi.
Ko‘p beriladigan savollar – FAQ
Q1
Elektromagnit spektr deganda nima tushuniladi?
Elektromagnit spektr — elektromagnit nurlanishning to‘lqin uzunligi yoki chastotasiga asoslangan holdagi to‘liq taqsimotining ifodasidir. Elektromagnit to‘lqinlarning har bir turi vakuumda yorug‘lik tezligida harakat qiladi, biroq ularning energiya holati, to‘lqin uzunligi va chastotasi bir-biridan farq qiladi.
Q2
Ultrabinafsha nurlanishga ta’rif bering.
Ultrabinafsha nurlanish — chastotasi 30 PHz dan 750 THz gacha va to‘lqin uzunligi 10 nm dan 400 nm gacha bo‘lgan elektromagnit nurlanish turidir. Bu nurlar ko‘rinadigan yorug‘likka qaraganda qisqaroq, rentgen nurlariga qaraganda esa uzunroq to‘lqin uzunligiga ega.
Q3
Ultrabinafsha nurlanishning qo‘llanilish sohalari qanday?
Ultrabinafsha nurlanish tibbiy va stomatologik davolashda keng qo‘llaniladi. Aniq qo‘llanilishlariga floresans effektlarni hosil qilish, bakteriyalar kabi mikroorganizmlarni yo‘q qilish, smola va siyohlarni qotirish, terini qoraytirish hamda fototerapiya kiradi.
Q4
Ultrabinafsha nurlanishning sog‘liqqa ta’siri qanday?
Ultrabinafsha nurlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri duch kelish ko‘rish qobiliyatini yo‘qotishga olib keluvchi ko‘z kasalliklarini keltirib chiqarishi mumkin. UV nurlanish terining muddatidan oldin qarishiga sabab bo‘lishi mumkin; bunday ta’sir belgilari qatoriga jigar dog‘lari (liver spots), ajinlar, quyosh elastozi (solar elastosis) va aktinik keratoz (actinic keratosis) kiradi.
Q5
Ultrabinafsha nurlanishning sun’iy manbalari qanday?
Sun’iy qoraytirish yotoqlari (tanning beds), simob bug‘i lampalari, ultrabinafsha lazerlar va ultrabinafsha lampalar UV nurlanishning keng tarqalgan sun’iy manbalaridan ayrimlaridir.
