Inson organizmida mavjud bo‘lgan eng qattiq to‘qima bu — tish emali hisoblanadi. Bu to‘qima tishni tashqi ta’sirlardan, bakteriyalardan, kimyoviy va mexanik jarohatlanishlardan himoya qiluvchi mustahkam qoplamadir. Tish emali asosan minerallardan iborat bo‘lib, ularning asosiy qismini kalsiy va fosfat birikmalari tashkil etadi. Har qanday mustahkamlikka ega bo‘lishiga qaramay, tish emali tirik to‘qima emas, ya’ni u regeneratsiya — o‘zini tiklash xususiyatiga ega emas. Shu bois, u bir marta zararlansa, tabiiy holatda tiklanmaydi va bunday holatlar og‘irroq oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Tish emali yemirilishining sabablari
Zamonaviy stomatologiyada tish emalini yemirilishiga olib keluvchi omillar ko‘plab tadqiq qilingan. Ular orasida eng asosiylari sifatida noto‘g‘ri ovqatlanish, qand miqdori yuqori bo‘lgan mahsulotlar, kislotali ichimliklar, noto‘g‘ri gigiyena, tishlarni noto‘g‘ri yuvish, surunkali og‘iz qurishi, ba’zi dorilarni uzoq muddat qabul qilish va genetika bilan bog‘liq omillar sanaladi. Emal yemirilishi shuningdek, bruksizm — ya’ni tishlarni tunda g‘ijirlatish odati, qattiq narsalarni chaynash, stress tufayli ortiqcha bosim ostida qolish, shuningdek, oshqozon-ichak kasalliklari tufayli kislotaning og‘iz bo‘shlig‘iga chiqishi (refluks) natijasida ham ro‘y berishi mumkin.
Emal yemirilishining bosqichlari
Tish emali yemirilishi asta-sekinlik bilan sodir bo‘ladi va bir necha bosqichlarga bo‘lish mumkin. Dastlab, emal yuzasida noaniq oqish dog‘lar paydo bo‘ladi — bu demineralizatsiya jarayonining ilk belgisi hisoblanadi. Bu bosqichda emal yuzasida joylashgan minerallar, asosan kalsiy va fosfor yo‘qotila boshlaydi. Agar bu holat vaqtida aniqlansa, emal maxsus floridli vositalar yordamida qisman mustahkamlanishi mumkin. Ammo keyingi bosqichlarda bu jarayon chuqurlashib, emal sirtida nozik yoriqlar, qo‘porilishlar yuzaga keladi. Bu esa dentinning ochilib qolishiga sabab bo‘ladi. Dentinning ochilishi bilan tish sezuvchanligi ortadi, sovuq, issiq, shirin yoki nordon ovqatlarga sezgirlik kuchayadi, hatto og‘riqlar yuzaga keladi. Yakuniy bosqichda emal butunlay yemiriladi, bu esa tishni chuqur karies, pulpit yoki hatto yo‘qotish xavfi ostida qoldiradi.
Emal yemirilishining alomatlari
Tish emali yemirilayotganini erta bosqichlarda aniqlash ba’zida qiyin bo‘lishi mumkin. Lekin ayrim alomatlar borki, ular bu jarayon boshlangani haqida ogohlantiradi. Bularga sovuqqa, issiqqa, shirinlik yoki kislotali ovqatlarga nisbatan sezuvchanlik, tish yuzasida silliqlikning yo‘qolishi, tish yuzasida dog‘lar yoki yaltirab turuvchi yoriqlar, yuvishda yuzaga keladigan noqulayliklar, chaynashda og‘riq, tish shaklining o‘zgarishi kiradi. Ayrim hollarda emal yemirilishi tashqi ko‘rinishda bilinmaydi, lekin bu ichki qatlamlarda rivojlanayotgan zarar belgisi bo‘lishi mumkin. Shu sababli muntazam ravishda stomatolog ko‘rigidan o‘tish tavsiya etiladi.
Zamonaviy tibbiyotda tashxis va davolash usullari
Tish emali yemirilishini tashxislashda stomatologlar ko‘rik, rentgen suratlari, laser yoki infraqizil nurlardan foydalanadilar. Maxsus rangli reagentlar yordamida tish yuzasida demineralizatsiyalangan joylar aniqlanadi. Dastlabki bosqichda emalning minerallar bilan to‘yingan maxsus vositalar — floridli gel, laklar, kaltsiy-fosfat pastalari yordamida mustahkamlanadi. Bu usullar tishni to‘g‘ridan-to‘g‘ri davolamaydi, lekin emalni qo‘llab-quvvatlab, yanada yemirilishining oldini oladi. Agarda emalning katta qismi yemirilgan bo‘lsa, plombalash, kompozit qoplama yoki kerak bo‘lsa, qoplama (kron) o‘rnatiladi. Ba’zi hollarda estetik va funksional jihatlarni tiklash uchun mikroprotezlar yoki vinirlar qo‘llaniladi. Davolash usuli zararning darajasiga qarab belgilanadi.
Profilaktika: emalni himoyalash yo‘llari
Tish emalini yemirilishidan himoya qilish uchun sog‘lom turmush tarziga amal qilish zarur. Eng avvalo, kundalik tish gigiyenasi to‘g‘ri tashkil etilishi kerak: ertalab va kechqurun floridli tish pastasi bilan tishlarni to‘g‘ri yuvish, yumshoq cho‘tka ishlatish, har 3 oyda cho‘tkani almashtirish lozim. Ovqatlanishda qand miqdorini cheklash, ayniqsa gazli va kislotali ichimliklardan voz kechish kerak. Sabzavotlar, yong‘oqlar, sut mahsulotlari emal uchun foydalidir, chunki ular kalsiy, fosfor va vitaminlarga boy. Doimiy tarzda suv ichish og‘izdagi pH muvozanatini saqlaydi. Tishlarni och qoringa yoki juda sovuq/issiq ovqatlardan keyin darhol yuvish tavsiya etilmaydi, chunki bu vaqtda emal nozik bo‘ladi. Professional stomatologik tozalash va profilaktik floridlash 6 oyda bir amalga oshirilishi lozim. Bruksizm kuzatilayotgan bo‘lsa, maxsus tish qorovullari (kapalar) yordamida tishlarni tunda himoya qilish mumkin.
Bolalarda emal yemirilishi va uning oldini olish
Bolalarda tish emali ingichka bo‘lishi tufayli yemirilishga ko‘proq moyil bo‘ladi. Shirinliklar, shirin ichimliklar, qo‘shilgan shakarli sharbatlar bolalar tishlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek, bolalarda ayrim antibiotiklarni uzoq muddat qabul qilish yoki D vitamini yetishmovchiligi emal shakllanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli bolalarning tishlariga maxsus emal mustahkamlovchi laklar surtish, floridli pastalar ishlatish va ularni kichik yoshdan boshlab to‘g‘ri gigiyenaga o‘rgatish muhimdir. Shuningdek, homiladorlik davrida ona tomonidan kalsiy, vitamin D, magniy va fosfor moddalari bilan to‘yintirilgan ovqatlar iste’mol qilinishi homila tish emalining sog‘lom shakllanishiga asos bo‘ladi.
Tish emali yemirilishi — organizm sog‘lig‘iga oid signal
Tish emali yemirilishi nafaqat stomatologik, balki umumiy sog‘liq bilan bog‘liq muammolarning belgisi bo‘lishi mumkin. Surunkali gastrit, kislotalilikning oshishi, qandli diabet, osteoporoz kabi kasalliklar bevosita tish emalining yemirilishiga olib keladi. Shuningdek, buyrak kasalliklari yoki gormonal disbalans holatlari ham emal sifatiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois tish sog‘lig‘i yomonlashganida faqat stomatolog emas, balki terapevt, endokrinolog yoki gastroenterolog bilan ham maslahatlashish kerak bo‘ladi. Og‘iz bo‘shlig‘idagi muammolarni jiddiy qabul qilish, ular orqali butun organizmda bo‘layotgan salbiy o‘zgarishlarni oldindan aniqlash mumkin.
