Sun’iy intellekt tarixi

Sun’iy intellekt tarixi, zamonaviy fan va texnologiya yordamida intellektual mashinalar yaratish haqidagi ta’limot sifatida, o‘z ildizlarini inson tabiati va dunyoni anglash jarayoniga oid dastlabki falsafiy tadqiqotlardan oladi. Keyinchalik bu tadqiqotlar neyrofiziologlar va psixologlar tomonidan inson miyasi va tafakkurining ishlashiga oid qator nazariyalar bilan boyitildi. Zamonaviy bosqichda sun’iy intellekt fanining matematik hisoblash nazariyasi poydevorini rivojlantirish — algoritmlar nazariyasini — va kompyuterlarni yaratish bilan tavsiflanadi.

Sun’iy intellekt haqidagi fan

Amaliy fan sifatida sun’iy intellekt nazariy va tajribaviy qismlardan iborat. Amalda, sun’iy intellekt yaratish muammosi bir tomondan informatika va hisoblash texnikasi, ikkinchi tomondan esa neyrofiziologiya, kognitiv psixologiya va xulq-atvor psixologiyasi tutashgan nuqtada joylashadi. Nazariy asos vazifasini Sun’iy intellekt falsafasi bajarishi kerak, biroq nazariya faqat muhim natijalar paydo bo‘lgach mustaqil ahamiyat kasb etadi. Hozircha sun’iy intellekt nazariyasi va amaliyotini mustaqil ahamiyatga ega bo‘lgan matematik, algoritmik, robototexnik, fiziologik va boshqa nazariy fanlar hamda tajriba metodikalaridan farqlash lozim.

Fanning vujudga kelishiga oid falsafiy shart-sharoitlar

«Sun’iy intellekt» tushunchasi haqida fikr yuritish imkoniyatining o‘ziga mexanistik materializmning paydo bo‘lishi katta ta’sir ko‘rsatdi. Bu yo‘nalish Rene Dekartning «Metod haqida mulohaza» (1637) asaridan boshlangan, undan ko‘p o‘tmay Tomas Gobbsning «Inson tabiati» (1640) asari ham yaratilgan.

Rene Dekart hayvonni qandaydir murakkab mexanizm deb taxmin qildi va shu tariqa mexanistik nazariyani shakllantirdi.

Bu yerda mexanistik materializmning antik materializmdan farqini tushunish muhim. Antik materializm qarashlari Aristotel asarlarida, keyinchalik esa dialektika (Gegel), dialektik va tarixiy materializm (Feyerbax, Karl Marks, Fridrix Engels, V. I. Lenin) ta’limotlarida o‘z aksini topgan. Gap shundaki, mexanistik materializm organizmlarning mexanistik kelib chiqishini o‘rganishga qaratilgan. Antik materializm esa tabiatning mexanistik kelib chiqishiga, dialektik va tarixiy materializm esa jamiyatda mexanizmning namoyon bo‘lishiga taalluqlidir.

Shu sababli, organizmlardagi mexanistik xususiyatni tushunmasdan turib, hatto eng sodda ma’noda ham sun’iy intellektni anglash haqida gap bo‘lishi mumkin emasligi tushunarli. Tabiat va jamiyatdagi mexanistik xususiyatlar esa sun’iy intellekt sohasi doirasidan tashqarida bo‘lib, qat’iy aytganda, uning zaruriy shartlari hisoblanmaydi.

Fanning vujudga kelishiga oid texnologik shart-sharoitlar

1623-yilda Vilgelm Shikkard (nemischa Vilhelm Shikkard) ilk mexanik raqamli hisoblash mashinasini yaratdi. Undan keyin Blez Paskalning (1643) va Leybnitsning (1671) mashinalari yaratildi. Leybnits, shuningdek, zamonaviy ikkilik sanoq tizimini birinchi bo‘lib tavsiflagan, garchi undan oldin ham ko‘plab buyuk olimlar bu tizimga vaqti-vaqti bilan qiziqish bildirgan bo‘lsa-da.

1832-yilda kollegiya maslahatchisi S. N. Korsakov aql imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladigan ilmiy usullar va qurilmalarni ishlab chiqish tamoyilini ilgari surdi hamda «intellektual mashinalar» turkumini taklif qildi. Ularning konstruksiyasida informatika tarixida ilk bor perfokartalardan foydalandi. XIX asrda Charlz Bebbij va Ada Lavleys dasturlashtiriladigan mexanik hisoblash mashinasi ustida ishladilar.

Fanning tug‘ilishi

1910—1913-yillarda Bertran Rassel va A. N. Uaytxed «Matematika asoslari» asarini nashr etdilar. Bu asar formal mantiqda inqilob yasadi. 1941-yilda Konrad Tsuse dasturiy boshqariladigan ilk ishlaydigan kompyuterni yaratdi. Uorren Makkallok va Uolter Pitts 1943-yilda Nerv faoliyatiga oid g‘oyalar mantiqiy hisobi maqolasini e’lon qildilar; bu maqola neyron tarmoqlarining asoslarini yaratdi.

Klassik tadqiqotlar

1943-yilda «Nerv faoliyatiga oid g‘oyalar mantiqiy hisobi» nomli maqolasida U. Makkallok va U. Pitts quyidagi tushunchani taklif qildilar: sun’iy neyron tarmoq. Xususan, ular taklif qilgan model sun’iy neyron. D. Xebb «Xulq-atvorni tashkil etish» asarida 1949-yilda neyronlarni o‘qitishning asosiy tamoyillarini bayon qildi. Bir necha yil o‘tgach, bu g‘oyalarni amerikalik neyrofiziolog Frenk Rozenblatt rivojlantirdi. U modellashtiruvchi qurilma sxemasini taklif etdi. Ushbu qurilma inson idroki jarayonini modellashtirar edi va muallif uni «perseptron».

Sovet olimlari orasida sun’iy intellekt D. A. Pospelovning ilmiy faoliyatidagi asosiy yo‘nalishlardan biri bo‘lgan. D. A. Pospelovning ilmiy qiziqishlari inson xulq-atvorini modellashtirish, mulohazalarni formallashtirish, tabiiy va sun’iy tizimlarda hayotiy jarayonlarni modellashtirishning umumiy muammolari bilan bog‘liq edi. Xususan, D. A. Pospelov dunyoda birinchi bo‘lib semiotik (mantiqiy-lingvistik) modellarga tayangan qaror qabul qilish yondashuvini ishlab chiqdi. Bu yondashuv yirik tizimlarni vaziyatga asoslangan boshqarishning nazariy poydevori bo‘lib xizmat qildi. Tarix orqali boshqa sovet olimlarining kibernetikaga bo‘lgan qiziqishini ham kuzatish mumkin.

1970-yillar — 2000-yillar

Sun’iy intellektni ishlab chiqish jarayoni bir necha sikldan iborat bo‘ldi. Bu sikllarda avval katta shov-shuv va qiziqish kuchaygan, so‘ng «qish» — umidsizlik, tanqid va moliyalashtirishning qisqarishi davri boshlangan, bir necha yil yoki o‘n yillikdan keyin esa qiziqish yana tiklangan. Uzoq davom etgan ikki «qish» 1974—1980-yillar va 1987—1993-yillar davrlariga to‘g‘ri keladi.

Hozirgi holat

Tashkil etilganidan so‘ng, OpenAI faoliyati 2016—2017-yillarda sun’iy intellekt sohasida misli ko‘rilmagan jadal rivojlanish davrini boshlab berdi. Generativ sun’iy intellekt tizimlari — jumladan, OpenAI kompaniyasining turli GPT modellari (2018-yildan boshlab) va DALL-E (2021-yil) ushbu rivojlanishda muhim rol o‘ynadi.

2022-yilda katta til modellari shu darajada takomillashdiki, ulardan chatbotlar yaratishda foydalanish mumkin bo‘ldi; matndan tasvir yaratish modellari inson yaratgan tasvirlardan deyarli farqlab bo‘lmaydigan darajaga yetdi; nutq sintezi dasturiy ta’minoti esa inson nutqini samarali tarzda qayta yaratish imkoniga ega bo‘ldi.

2022-yil oxiri va 2023-yilda sun’iy intellektga asoslangan o‘nlab yangi veb-saytlar va chatbotlar paydo bo‘ldi. Yirik texnologiya kompaniyalarining aksariyati bozorda o‘z o‘rnini egallashga urindi. Bu esa sun’iy intellekt vositalarining misli ko‘rilmagan darajada o‘sishi va keng tarqalishiga olib keldi.

Sun’iy intellektni ishlab chiqayotgan firmalarning eng ko‘pi AQSh, Yevropa, Xitoy, Isroil, Buyuk Britaniya va Kanadada joylashgan. Sun’iy intellekt sohasida eng ko‘p patentni ro‘yxatdan o‘tkazgan kompaniyalar qatoriga IBM, Microsoft, Toshiba, Samsung, NEC, Fujitsu, Hitachi, Panasonic, Canon.

Adabiyotlar

  • D. A. Pospelov, G. S. Osipov Amaliy semiotika // Sun’iy intellekt yangiliklari. — 1999. — № 1. — 9—35-betlar.