Diskni shifrlash — axborotni himoyalash texnologiyasi bo‘lib, diskdagi ma’lumotlarni ruxsatsiz foydalanuvchi osonlikcha deshifrlay olmaydigan, o‘qib bo‘lmaydigan kodga aylantiradi. Diskni shifrlash uchun maxsus dasturiy yoki apparat ta’minotidan foydalaniladi. Bu ta’minot ma’lumotlarni shifrlaydi, bunda saqlash qurilmasidagi har bir bit qamrab olinadi.
Diskni to‘liq shifrlash (ingl. full disk encryption (FDE)) atamasi odatda diskdagi barcha ma’lumotlar, jumladan, tizimning yuklash bo‘limlari ham shifrlanganligini anglatadi.
Tasniflash
Bozorda diskni to‘liq shifrlashning ko‘plab yechimlari mavjud. Ular imkoniyatlari va himoya darajasi jihatidan keskin farq qilishi mumkin. Bunday yechimlar dasturiy va apparat turlariga bo‘linadi. Apparat usullari o‘z navbatida saqlash qurilmasining o‘zida ishlaydigan va undan tashqarida qo‘llanadigan turlarga bo‘linadi. Ikkinchi turga, masalan, shina adapteri.
Diskning o‘zida apparat vositalari orqali to‘liq shifrlashni amalga oshiradigan tizimlar o‘zini o‘zi shifrlovchi (ingl. self-encrypted drive, SED) disklar deb ataladi. Dasturiy FDE bilan solishtirganda, SED yuqoriroq unumdorlikka ega. Bundan tashqari, shifrlash kaliti hech qachon qurilmadan tashqariga chiqmaydi, shuning uchun operatsion tizimdagi viruslar undan foydalana olmaydi.
Bunday o‘zini o‘zi shifrlovchi disklar uchun Trusted Computing Group Opal Storage Specification (OPAL)[ingl.] spetsifikatsiyasi ishlab chiqilgan bo‘lib, u sohada qabul qilingan standartlarni belgilaydi.
Shaffof shifrlash
Shaffof shifrlash (ingl. transparent encryption), shuningdek, real vaqt rejimida shifrlash (ingl. real-time encryption) yoki bajarilish jarayonida shifrlash (ingl. on-the-fly encryption) — diskni shifrlash uchun muayyan dasturiy[ingl.] ta’minotdan foydalanadigan usuldir. «Shaffof» degani ma’lumotlar diskdan o‘qilganda yoki unga yozilganda operatsion tizim tomonidan avtomatik tarzda shifrlanishi yoki deshifrlanishini bildiradi. Buning uchun, odatda, drayverlar bilan ishlash talab etiladi; drayverlarni o‘rnatish esa maxsus kirish huquqlarini talab qiladi. Biroq ayrim FDE tizimlari administrator tomonidan o‘rnatilib va sozlangach, oddiy foydalanuvchilarga ham disklarni shifrlash imkonini beradi.
Shaffof shifrlashni tashkil etishning bir nechta usuli mavjud: disk bo‘limlarini shifrlash va fayllar darajasida shifrlash. Birinchisiga butun diskni shifrlash, ikkinchisiga esa shifrlangan fayl tizimi (EFS) misol bo‘la oladi. Birinchi holatda diskdagi butun fayl tizimi shifrlangan bo‘ladi: papka va fayl nomlari, ularning tarkibi hamda metama’lumotlar. To‘g‘ri kalitsiz ma’lumotlarga kirib bo‘lmaydi. Ikkinchi holatda esa faqat tanlangan fayllarning ma’lumotlari shifrlanadi.
Diskni shifrlash va fayl tizimi darajasida shifrlash
Fayl tizimi darajasida shifrlash[ingl.] (ingl. filesystem-level encryption, FLE) — saqlash qurilmasidagi har bir faylni shifrlash jarayonidir. Shifrlangan ma’lumotlarga faqat muvaffaqiyatli autentifikatsiyadan so‘ng kirish mumkin. Ayrim operatsion tizimlarda FLE uchun ichki dasturlar mavjud, shuningdek, mustaqil ishlab chiquvchilar yaratgan ko‘plab yechimlar ham bor. FLE shaffof ishlaydi, ya’ni fayl tizimiga kira oladigan har bir kishi shifrlangan fayllarning nomlari va metama’lumotlarini ko‘rishi mumkin. Bunday ma’lumotlardan tajovuzkor foydalanishi ehtimoli bor.
Fayl tizimi darajasida shifrlash diskni to‘liq shifrlashdan farq qiladi. FDE foydalanuvchi tizimni ishga tushirib, kirish bosqichidan o‘tguniga qadar ma’lumotlarni himoya qiladi. Shu sababli disk yo‘qolsa yoki o‘g‘irlansa, tajovuzkor ma’lumotlarga kira olmaydi. Ammo kompyuter ishlayotgan paytda disk deshifrlangan bo‘lsa va tajovuzkor kompyuterga kira olsa, saqlash qurilmasidagi barcha fayllardan foydalanishi mumkin. FLE esa foydalanuvchi muayyan fayl uchun autentifikatsiyadan o‘tguniga qadar uni himoyalaydi. Bir fayl bilan ishlanayotganida boshqa fayllar shifrlanganligicha qoladi. Shu bois xavfsizlikni kuchaytirish maqsadida FLEni diskni to‘liq shifrlash bilan birga qo‘llash mumkin.
Yana bir muhim farq shundaki, FDE diskdagi barcha ma’lumotlarni avtomatik shifrlaydi, FLE esa shifrlangan fayl va papkalardan tashqaridagi ma’lumotlarni himoya qilmaydi. Shuning uchun vaqtinchalik fayllar hamda almashtirish xotirasi (swap) fayllarida shifrlanmagan ma’lumotlar qolishi mumkin.
Diskni shifrlash va ishonchli platforma moduli (TPM)
Ishonchli platforma moduli (Trusted Platform Module) (TPM) — xavfsiz kriptoprotsessor bo‘lib, u ona plataga o‘rnatiladi va apparat qurilmalarining autentifikatsiyasi uchun ishlatilishi mumkin. Bundan tashqari, u maxfiy kalitlar kabi katta hajmdagi ikkilik ma’lumotlarni saqlashi va ularni ma’lum tizim konfiguratsiyasiga bog‘lashi mumkin. Natijada bu ma’lumotlar shifrlanadi va faqat tanlangan qurilmadagina deshifrlanishi mumkin bo‘ladi.
TPMdan foydalanadigan FDE tizimlariga, masalan, BitLocker kiradi. TPMni qo‘llab-quvvatlamaydigan tizimlardan biri esa — TrueCrypt.
Diskni to‘liq shifrlash va asosiy yuklash yozuvi
Dasturiy FDE operatsion tizimning yuklash diskiga o‘rnatilsa va tizim asosiy yuklash yozuvi (ingl. master boot record, MBR)dan foydalansa, FDE MBRni maxsus oldindan yuklash muhitiga (ingl. pre-boot environment, PBE) yo‘naltirishi kerak. Bu muhitda yuklashdan oldingi autentifikatsiya[ingl.] (ingl. Pre-Boot Authentication, PBA) bajariladi. Faqat PBA muvaffaqiyatli tugagach, operatsion tizimning yuklash sektori deshifrlanadi. Ayrim yechimlarda PBAni tarmoq orqali bajarish ham mumkin.
Biroq yuklash jarayonini o‘zgartirish muammolarga olib kelishi mumkin. Masalan, bu bir nechta operatsion tizimni yuklashga to‘sqinlik qilishi yoki odatda o‘z ma’lumotlarini diskning FDE o‘rnatilgach PBE egallaydigan qismiga yozadigan dasturlar bilan ziddiyat keltirib chiqarishi mumkin. Shuningdek, yuklashdan oldin PBA talab qilingani uchun mahalliy tarmoq signali orqali kompyuterni uyg‘otish (Wake-on-LAN) funksiyasi ham ishlamay qolishi mumkin. Ayrim FDE tizimlarini PBA bosqichini o‘tkazib yuboradigan qilib sozlash mumkin, ammo bu tajovuzkor foydalanishi mumkin bo‘lgan qo‘shimcha zaifliklarni yuzaga keltiradi. O‘zini o‘zi shifrlovchi disklar ishlatilganda bunday muammolar kuzatilmaydi. Shunga qaramay, bu o‘zini o‘zi shifrlovchi disklar boshqa saqlash qurilmalaridan har jihatdan ustun degani emas. Turli oilalarga mansub operatsion tizimlarning bir nechta variantini yuklash imkonini saqlab qolish uchun dasturiy shifrlashni operatsion tizimni o‘rnatishdan oldin sozlash shart emas: diskni to‘liq shifrlashni allaqachon o‘rnatilgan tizimlarga ham, bir nechta tizimni yuklash imkonini saqlagan holda, qo‘llash mumkin.
Parol va ma’lumotlarni tiklash mexanizmlari
Diskni shifrlash tizimlari uchun xavfsiz va ishonchli ma’lumotlarni tiklash mexanizmlari zarur. Agar foydalanuvchi parolni unutib qo‘ysa, tizim parollarni (eng muhim ma’lumotni) tiklashning oddiy va xavfsiz usulini taqdim etishi kerak.
Ko‘pgina yechimlarda foydalanuvchi paroliga asoslangan usullar taklif etiladi. Masalan, himoyalangan kompyuter parolini unutgan foydalanuvchiga maxsus kod yuborishi mumkin; foydalanuvchi ushbu kod bilan ma’lumotlarni tiklash saytiga kiradi. Sayt foydalanuvchiga avval javob bergan maxfiy savolini beradi. Javobdan so‘ng unga parol yoki ma’lumotlarni tiklash uchun bir martalik kod yuboriladi. Bu jarayon texnik yordam xizmatiga murojaat qilish orqali ham amalga oshirilishi mumkin.
Ma’lumotlarni tiklashning boshqa usullari odatda murakkabroq. Ayrim FDE tizimlari foydalanuvchiga texnik yordam xizmatiga murojaat qilmasdan ma’lumotlarini tiklash imkonini beradi. Masalan, buning uchun smart-kartalar yoki kriptografik tokenlar ishlatiladi. «Savol-javob» asosida mahalliy tiklash mexanizmini qo‘llab-quvvatlaydigan tizimlar ham bor. Biroq bunday yondashuvlar ma’lumotlar himoyasini zaiflashtiradi, shu sababli ko‘plab kompaniyalar ulardan foydalanishga ruxsat bermaydi. Autentifikatsiya vositasini yo‘qotish ma’lumotlarga kirish imkoniyatidan ayrilishga yoki tajovuzkorning ularga kirishiga olib kelishi mumkin.
Xavfsizlik muammolari
Dasturiy vositalar orqali amalga oshirilgan to‘liq shifrlash tizimlarining aksariyati sovuq qayta yuklash hujumiga zaif bo‘lib, bu usul orqali kalitlar o‘g‘irlanishi mumkin. Hujumning asosi shundaki, tezkor xotiradagi ma’lumotlar kompyuter o‘chirilganidan keyin ham bir necha daqiqagacha saqlanib qolishi mumkin. Xotirani sovitish ma’lumotlarning saqlanish muddatini uzaytiradi. TPMdan foydalanadigan tizimlar ham bunday hujumga chidamsiz, chunki operatsion tizim ma’lumotlarga kirishi uchun kerakli kalit tezkor xotirada saqlanadi.
Dasturiy yechimlarni apparat keyloggerlaridan (klaviatura orqali kiritilgan ma’lumotlarni yashirin qayd etuvchi qurilmalardan) himoyalash ham qiyin. Ularni aniqlay oladigan tizimlar mavjud, ammo ular muayyan apparatga bog‘liq.
Adabiyotlar
- K. Skarfone, M. Suppaya, M. Sekston. Foydalanuvchi qurilmalari uchun saqlash vositalarini shifrlash texnologiyalari bo‘yicha qo‘llanma. — 800-111-sonli maxsus nashr. — AQSh Milliy standartlar va texnologiyalar instituti, 2007. — 40 bet. — [Arxivlangan 17 oktabr 2011 -yilda.]
- A. M. Korotin. LINUX OPERATSION TIZIMI UCHUN SERTIFIKATLANGAN KRIPTOGRAFIK AXBOROTNI HIMOYALASH VOSITASI ASOSIDA FAYLLARNI SHAFFOF SHIFRLASHNI AMALGA OSHIRISH USULLARI HAQIDA // Axborot texnologiyalari xavfsizligi. — 2012. — № 2012—2. — 62—66-betlar.
- B. Bozen. FDE unumdorligini taqqoslash. Diskni apparat va dasturiy vositalar orqali to‘liq shifrlash. — 2010. Arxivlangan 22 dekabr 2015 -yilda.
- Stefan Lyudvig, professor, doktor Vinfrid Kalf. Foydalanuvchilarni boshqarish tizimi bilan integratsiyalashgan fayl tizimini shifrlash. — 2001.
- Tilo Myuller, Tobias Latso, Feliks K. Frayling. O‘zini o‘zi shifrlovchi disklar o‘zini o‘zi deshifrlash xavfini tug‘diradi. Diskni apparat vositalari orqali to‘liq shifrlashni qanday buzish mumkin? // «(Un)Sicherheit Hardware-basierter Festplattenverschlüsselung» («Qattiq disklarni apparat vositalari orqali shifrlashning (xavf)sizligi») nomli nemis tilidagi ma’ruza uchun texnik hisobot. — 2012.
- Tilo Myuller, Hans Shpat, Rixard Mekl, Feliks K. Frayling. Klaviatura kiritmalarini yashirin yozib olishdan himoyalanish uchun buzishga chidamli autentifikatsiya. — 2013.
- J. Vinter. Ishonchli platforma moduli bilan aloqa jarayonini yashirin tinglash. — 2009.
- J. Aleks Xalderman, Set D. Shyon, Nadya Xeninger, Uilyam Klarkson, Uilyam Pol, Jozef A. Kalandrino, Ariel J. Feldman, Yakob Appelbaum, Edvard V. Felten. Eslab qolmaslik kerak bo‘lgan narsa: shifrlash kalitlariga sovuq qayta yuklash hujumlari // USENIX xavfsizlik simpoziumi. — 2008.
- Poul-Xenning Kamp. GBDE — GEOM asosida diskni shifrlash // BSDCon. — 2003.