Botnet (ingl. botnet, XFA: [ˈbɒtnɛt]; atama quyidagi so‘zlardan olingan: robot va network) — kompyuter tarmog‘i, ma’lum miqdordagi xostlardan iborat bo‘lib, ularning har birida botlar (mustaqil ishlaydigan dasturiy ta’minot) ishga tushirilgan bo‘ladi. Botnet tarkibidagi bot ko‘pincha jabrlanuvchi qurilmasiga yashirincha o‘rnatilib, tajovuzkorga zararlangan kompyuter resurslaridan foydalanib muayyan ishlarni bajarish imkonini beradigan dasturdir. Botnetlar odatda noqonuniy yoki nomaqbul faoliyat — spam yuborish, parollarni birma-bir sinab ko‘rish (masofaviy tizimda) va xizmat ko‘rsatishni rad etishga qaratilgan hujumlar (DoS va DDoS hujumlari) uchun ishlatiladi.
Botlarning o‘zi virus hisoblanmaydi. Ular turli dasturlardan tuzilgan majmua bo‘lib, uning tarkibiga viruslar, brandmauerlar, kompyuterni masofadan boshqarish dasturlari, shuningdek, operatsion tizimdan yashirinish vositalari ham kirishi mumkin.

Paydo bo‘lish tarixi
Dastlab botlar IRC-kanallarni boshqarishda yordam berish uchun yaratilgan. IRC tarmog‘idagi kanallarni boshqarish ko‘p vaqt talab qilishi mumkinligi sababli administratorlar mashhur kanallar faoliyatini boshqarishga ko‘maklashadigan maxsus botlar yaratgan. Bunday ilk botlardan biri Eggdrop bo‘lib, u 1993-yilda yozilgan.
Vaqt o‘tishi bilan IRC-botlardan zararli maqsadlarda ham foydalanila boshlandi. Ularning asosiy vazifasi IRC-serverlar va IRC tarmoqlaridagi boshqa foydalanuvchilarga hujum qilishga aylandi. Bu DoS-hujumlar uyushtirish imkonini berdi. Botlardan foydalanish hujumchini yashirishga yordam bergan, chunki paketlar tajovuzkor kompyuteridan emas, botdan yuborilgan. Shuningdek, bir nechta zararlangan kompyuterni birlashtirib, DDoS-hujumlar uyushtirish imkoni paydo bo‘ldi. Yirik nishonlarga hujum qilish uchun katta bot tarmoqlari kerak edi. Shu bois tajovuzkorlar tarmoqdagi zararlangan kompyuterlar sonini ko‘paytirish maqsadida troyan dasturlari va boshqa yashirin usullardan foydalana boshladi.
Zamonaviy botlar — boshqaruv va nazorat tizimiga birlashtirilgan turli tahdidlarning gibrid shakllaridir. Ular kompyuter chuvalchanglari kabi tarqalishi, aksariyat viruslar kabi operatsion tizimdan yashirinishi hamda turli hujum usullarini o‘z ichiga olishi mumkin. Yana bir jiddiy muammo shundaki, zamonaviy botlarni yaratishda ko‘pincha bir vaqtning o‘zida bir necha kishi qatnashadi. Natijada bitta botning bir nechta turli varianti paydo bo‘ladi, bu esa antivirus dasturlariga ularni aniqlashni qiyinlashtiradi.
Arxitektura
Mijoz–server modeli
Dastlabki botnetlar vazifalarini bajarish uchun mijoz–server modelidan foydalangan. Hozir ham markazlashgan tarmoqlar keng qo‘llaniladi. Ular orasida internet orqali xabarlarni uzatishga asoslangan va botlar bilan boshqaruvchi kompyuter o‘rtasidagi ma’lumot almashinuvini yengillashtirish uchun IRC dan foydalanadigan tarmoqlar ayniqsa keng tarqalgan. Bunday arxitekturali tarmoqlarni yaratish va qo‘llab-quvvatlash oson; ular boshqaruvchi kompyuter buyruqlarini turli mijozlarga samarali yetkazish imkonini beradi.
Markazlashgan tarmoqda botlar bir yoki bir nechta serverga ulanadi va serverdan boshqaruv buyruqlarini kutadi. Boshqaruvchi kompyuter buyruqlarni serverlarga yuboradi, serverlar esa ularni mijozlarga uzatadi. Mijozlar buyruqlarni bajarib, natijalar haqida serverga xabar jo‘natadi.
Bu modelning bitta jiddiy kamchiligi bor. Server ishdan chiqsa, boshqaruvchi kompyuter botlar bilan aloqani yo‘qotadi va ularni boshqara olmaydi.
Markazlashmagan model
So‘nggi vaqtlarda teng huquqli (peer-to-peer) bot tarmoqlari tobora ko‘paymoqda. P2P botnetda markazlashgan server bo‘lmaydi: botlar bir-biriga ulanib, bir vaqtning o‘zida ham server, ham mijoz vazifasini bajaradi.
Boshqa zararlangan kompyuterni topish uchun bot tasodifiy IP-manzillarni boshqa zararlangan qurilma bilan aloqa o‘rnatmaguncha tekshiradi. Topilgan bot, o‘z navbatida, o‘zidagi dasturiy ta’minot versiyasi va o‘ziga ma’lum botlar ro‘yxati haqida ma’lumot yuboradi. Agar dasturiy ta’minot versiyalaridan biri boshqasidan eski bo‘lsa, yangi versiyaga yangilash uchun fayl uzatiladi. Shu tariqa har bir bot zararlangan qurilmalar ro‘yxatini kengaytiradi va dasturiy ta’minotini yangilab boradi.
Bunday tarmoqlar tarkibidagi o‘zgarishlarga chidamli: botlar tarmoqqa tez qo‘shilishi yoki undan chiqishi mumkin. Bundan tashqari, bir nechta bot yo‘qolsa yoki ishdan chiqsa ham aloqa uzilmaydi. Markazlashgan tarmoqlardan farqli ravishda, P2P botnetlar ishonchliroq va ularni aniqlash qiyinroq.
Texnik tavsif
Boshqaruvni qo‘lga kiritish
Odatda kompyuter ustidan boshqaruv foydalanuvchining xabarisiz, kundalik foydalanishda ko‘zga tashlanmaydigan va aniqlanmaydigan dasturiy ta’minotni o‘rnatish orqali qo‘lga kiritiladi. Bu odatda quyidagi yo‘llar bilan sodir bo‘ladi:
- Kompyuterni virus yordamida dasturiy ta’minotdagi zaiflik orqali zararlash (brauzerlar, elektron pochta dasturlari, hujjat, rasm va videolarni ko‘rish dasturlaridagi xatolar);
- Foydalanuvchining tajribasizligi yoki e’tiborsizligidan foydalanish — zararli dasturni «foydali kontent» sifatida ko‘rsatish;
- Kompyuterdan ruxsat etilgan tartibda foydalanish imkoniyatini ishga solish (kamdan-kam hollarda);
- Umumiy foydalanishdagi tarmoq resurslari uchun administrator parolini turli variantlarda sinab ko‘rish (xususan, dasturni masofadan ishga tushirishga imkon beradigan ADMINS resursiga kirish uchun) — asosan mahalliy tarmoqlarda.
O‘zini himoya qilish va avtomatik ishga tushish mexanizmi
O‘chirishdan himoyalanish mexanizmi ko‘pchilik viruslar va rutkitlarnikiga o‘xshaydi. Jumladan:
- o‘zini tizim jarayoni sifatida niqoblash;
- tizimda konteynerlashtirishdan foydalanish;
- ishga tushirishning noodatiy usullaridan foydalanish (dasturiy ta’minotning eski versiyalaridan qolgan avtomatik ishga tushish yo‘llari, jarayonlarning nosozliklarini tuzatish dasturini almashtirish);
- bir-birini qayta ishga tushiradigan ikkita jarayondan foydalanish (bunday jarayonlarni to‘xtatish deyarli imkonsiz: ular «keyingi» jarayonni ishga tushirib, majburan to‘xtatilishidan oldin o‘zlari yakunlanadi);
- o‘zini yashirish maqsadida tizim fayllarini almashtirish;
- bajariluvchi fayllar yoki ular qayd etilgan avtomatik ishga tushirish kalitlariga murojaat qilinganda kompyuterni qayta yuklash.
Botnetni boshqarish mexanizmi
Ilgari boshqaruv ma’lum port orqali berilgan muayyan buyruqni «tinglash» yoki IRC-chatda bo‘lish orqali amalga oshirilgan. Buyruq berilmaguncha dastur «uyqu» holatida turadi — ehtimol, ko‘payadi va buyruq kutadi. Botnet «egasidan» buyruq olgach, uni bajarishga kirishadi (faoliyat turlaridan biri). Ayrim hollarda buyruqqa ko‘ra bajariluvchi kod yuklab olinadi (bu dasturni «yangilash» va istalgan funksiyali modullarni yuklash imkonini beradi). Botni oldindan tayyorlangan manzilga joylashtirilgan buyruq orqali ham boshqarish mumkin. Bunday manzil turi — URL.
Hozirgi vaqtda veb-sayt orqali yoki P2P tarmoqlari tamoyili asosida boshqariladigan botnetlar keng tarqalgan.
Botnetlarga qarshi kurash
Botnetni aniqlash
Aksariyat hollarda qurilmadagi botni aniqlash qiyin, chunki botlar foydalanuvchi ishtirokisiz, to‘liq mustaqil ishlaydi. Shunga qaramay, kompyuter bot bilan zararlanganini ko‘rsatadigan bir nechta alomat mavjud:
- IRC-trafik (chunki botnetlar aloqa uchun IRC-kanallardan foydalanadi);
- Botnetlar tarkibida qayd etilgan serverlarga ulanishlar;
- Tashqariga yo‘naltirilgan yuqori hajmli SMTP-trafik;
- Tarmoqdagi bir nechta kompyuter bir xil DNS-so‘rovlar yuborishi;
- Kompyuterning sekin ishlashi;
- Protsessorga katta yuklama tushishi;
- Trafikning keskin ko‘payishi, ayniqsa 6667-portda (IRC uchun ishlatiladi), 25 (SMTP-port), 1080 (undan proksi-serverlar foydalanadi);
- Foydalanuvchi yubormagan shubhali chiquvchi xabarlar;
- Internetga ulanishda muammolar.
Zararlanishning oldini olish
Zararlanishning oldini olish uchun foydalanuvchilar nafaqat botnet virusi bilan zararlanishdan, balki umuman zararli dasturlardan himoyalanishga qaratilgan choralarni ko‘rishi kerak. Kompyuter zararlanishining oldini olish uchun quyidagilar tavsiya etiladi:
- Tarmoqni kuzatib borish va uning faolligini muntazam tekshirish kerak. Bu tarmoqdagi g‘ayrioddiy xatti-harakatlarni tez aniqlashga yordam beradi;
- Barcha dasturiy ta’minot muntazam yangilanib turishi, yangilanishlar esa faqat ishonchli manbalardan yuklab olinishi kerak;
- Foydalanuvchilar qurilmalari botlar yoki viruslar bilan zararlanmasligi uchun hushyor bo‘lishi lozim. Bu, avvalo, elektron xatlarni va shubhali biriktirma fayllarni ochish, ishonchsiz saytlarga kirish hamda tekshirilmagan havolalarni bosishga taalluqli;
- Bot tarmoqlarini aniqlash vositalaridan foydalanish kerak. Ular bot-viruslarni bloklab, zararlanishning oldini olishga yordam beradi. Bunday dasturlarning aksariyati bot tarmoqlarini yo‘qotish imkoniyatiga ham ega. Kompyuterda botlar faolligini aniqlashga yordam beradigan vositalarga quyidagilar misol bo‘ladi:
- DE-Cleaner — Kasperskiy laboratoriyasi;
- DE-Cleaner — Avira;
- RuBotted;
- Mirage Anti-Bot;
- Bot Revolt;
- Norton Power Eraser.
Botnet tarmog‘ini yo‘q qilish
Kompyuterda bot aniqlanishi bilan uni maxsus dasturiy ta’minot yordamida darhol o‘chirish kerak. Bu alohida kompyuterni himoya qiladi, biroq botnet tarmoqlarini tugatish uchun botlarni boshqaradigan serverlarni ham o‘chirish zarur.
Savdo
DDoS xizmat sifatida
Ko‘pincha DDoS-hujumga buyurtma berishda to‘laqonli veb-xizmatdan foydalaniladi. Bu tashkilotchi bilan mijoz o‘rtasidagi aloqani ancha osonlashtiradi. Bunday veb-xizmatlar foydalanuvchilarga hisobidagi mablag‘ni boshqarish, hujum byudjetini rejalashtirish va bajarilgan ishlar yuzasidan hisobotlarni ko‘rish imkonini beradigan to‘laqonli veb-ilovalardir. Ayrim xizmatlarda hujumlar uchun bonus ballar hisoblanadigan sodiqlik dasturlari ham mavjud.
DDoS-hujumlar narxlari
Turli DDoS-xizmatlar asosiy imkoniyatlarga qo‘shimcha ravishda hujum narxiga sezilarli ta’sir qiluvchi turli maxsus funksiyalarni taklif etadi. Bunday «qo‘shimchalar»ga misollar:
- Murakkab nishonlar. Kiberjinoyatchilarning hammasi ham davlat resurslariga hujum qilishga rozi bo‘lmaydi, chunki bunday saytlar huquqni muhofaza qiluvchi organlar nazoratida bo‘ladi. Davlat resurslariga hujum qilish, masalan, internet-do‘konga hujum qilishga qaraganda qimmatroq turadi.
- Hujum manbalari va ularning xususiyatlari. Bu ko‘rsatkich tarmoqdagi qurilmalarga hamda ularni zararlash qanchalik murakkabligiga bog‘liq. Masalan, videokuzatuv kameralaridan tashkil topgan botnet serverlardan iborat botnetga qaraganda arzonroq bo‘lishi mumkin. Sababi IoT-qurilmalarni buzib kirish ancha oson.
- Hujum ssenariylari. Buyurtmachi qanchalik noodatiy hujum talab qilsa, uning narxi shunchalik yuqori bo‘ladi.
Shuningdek, kiberjinoyatchilar qo‘shimcha funksiyalarni tanlash imkoniyatisiz, soniyabay haq to‘lanadigan turli tarif rejalarini ham taklif qiladi. Masalan, DDoS-hujum 10 800 soniya davom etsa, mijozga taxminan 60 dollarga tushadi. Demak, DDoS-hujumning o‘rtacha narxi soatiga qariyb 20 dollarni tashkil etadi.
Ko‘lami
Mashhur TCP/IP protokoli yaratuvchisi Vint Serfning baholashicha, internetga ulangan 600 mln kompyuterning taxminan chorak qismi botnetlar tarkibida bo‘lishi mumkin. SecureWorks mutaxassislari SpamThru troyaniga asoslangan botnetning ichki statistik ma’lumotlarini o‘rganib, zararlangan kompyuterlarning qariyb yarmi Windows XP operatsion tizimining Service Pack 2 yangilanishi o‘rnatilgan versiyasida ishlashini aniqlagan.
Axborot xavfsizligi mutaxassisi, McAfee kompaniyasida ishlovchi Maykl De Chezarening (ingl. Michael DeCesare) ma’lumotlariga ko‘ra, faqat AQSHning o‘zida botnetlar tarkibida taxminan 5 mln zararlangan kompyuter bor. Bu mamlakatdagi jami kompyuterlarning qariyb 10 % ini tashkil etadi.
Zararlangan kompyuterlar soni eng ko‘p bo‘lgan mamlakatlar:
| № | Mamlakat | Zararlangan kompyuterlar soni |
|---|---|---|
| 1 | Hindiston | 2 017 847 |
| 2 | Xitoy | 1 697 954 |
| 3 | Misr | 1 404 250 |
| 4 | Eron | 749 570 |
| 5 | Vyetnam | 686 920 |
| 6 | Braziliya | 580 168 |
| 7 | Turkiya | 530 796 |
| 8 | Rossiya | 516 295 |
| 9 | Tailand | 494 069 |
| 10 | Meksika | 470 213 |
Botnetlarning eng yirik hujumlari
Botnet faoliyatining eng ko‘zga ko‘ringan turlari — DoS va DDoS-hujumlar. Ularning eng yiriklari quyidagilar:
- 21-oktabr (2016-yil) kuni DNS-provayder Dyn kompaniyasiga hujum uyushtirildi. Hujum oqibatida quyidagi yirik kompaniyalar ham zarar ko‘rdi: BBC, Fox News, GitHub, PayPal, Reddit va Visa;
- 2016-yil sentabrda xosting-provayder OVHga hujum qilindi. Bu o‘sha paytgacha ma’lum bo‘lgan eng yirik DDoS-hujum edi. Unda 150 000 ta IoT-qurilma, jumladan, kameralar va videoregistratorlar qatnashgan;
- 20-sentabr (2016-yil) kuni DDoS-hujumga uchragan veb-sayt KrebsOnSecurity edi. Tajovuzkorlar juda katta chiquvchi trafikni hosil qilish uchun boshqaruvsiz DNS serverlardan foydalandi;
- 2016-yilning Yangi yil kechasida BBC sayti kuchli DDoS-hujum oqibatida bir necha soat ishlamadi. Bu hodisa uchun javobgarlikni «New World Hacking» nomli xakerlar guruhi o‘z zimmasiga oldi;
- 14–15-iyun (2014-yil) kunlari Xitoyda aholi o‘rtasida so‘rovlar o‘tkazishga mo‘ljallangan PopVote internet platformasining faoliyati to‘xtatildi. Tajovuzkorlar ovoz berish saytiga kira olgani sababli sayt ishini shoshilinch to‘xtatishga to‘g‘ri keldi;
- 14-iyun (2016-yil) kuni DDoS-hujum oqibatida Xitoydagi qimor o‘yinlari muassasasi zarar ko‘rdi. Hujum to‘rt soat davom etdi. Qizig‘i shundaki, tajovuzkorlar to‘qqiz xil turdagi paketlardan foydalangan. Hozirgi vaqtda bunday hujumlar barcha DDoS-hujumlarning bir foizidan kamini tashkil etadi.
Adabiyotlar
- Kreyg A. Shiller, Jim Binkli, Devid Harli, Gadi Evron, Toni Bredli, Karsten Villems, Maykl Kross. Botnets — The Killer Web App (Botnetlar — halokatli veb-ilova). — M. : Syngress, 2007 — ISBN 1-59749-135-7
- E. Kuk, F. Jaxanian va D. Makferson. The zombie roundup: Understanding, detecting and disrupting botnets (Zombi kompyuterlarni o‘rganish: botnetlarni tushunish, aniqlash va faoliyatini to‘xtatish). Kembrij, Massachusets, iyul, 2005-yil
- Ping Vang, Baber Aslam, Kliff S. Zou. Handbook of Information and Communication Security. Peer-to-Peer Botnets (Axborot va kommunikatsiya xavfsizligi qo‘llanmasi. Teng huquqli botnetlar). — M.: Springer — ISBN 978-3-642-04116-7
- Saymon Xeron. Botnet command and control techniques (Botnetlarni boshqarish va nazorat qilish usullari). Network Security. 2007-yil aprel
- Brett Stoun-Gross, Marko Kova, Lorenso Kavallaro, Bob Gilbert, Martin Shidlovski, Richard Kemmerer, Kristofer Kryugel, Jovanni Vinya. Your Botnet is My Botnet: Analysis of a Botnet Takeover (Sizning botnetingiz — mening botnetim: botnet ustidan boshqaruvni qo‘lga olish tahlili). 9–13-noyabr, 2009-yil, Chikago, Illinoys, AQSH
- Pol Barford. An Inside Look at Botnets (Botnetlarga ichkaridan nazar). Viskonsin universiteti, Medison
- Venke Li, Kliff Vang, Devid Dagon. Botnet Detection. Countering the Largest Security Threat (Botnetlarni aniqlash. Eng yirik xavfsizlik tahdidiga qarshi kurash) — M. : Springer, 2008 — ISBN 978-0-387-68766-7
Havolalar
- Vitaliy Kamlyuk. Botnetlar — viruslist.com saytidagi batafsil maqola
- Botnetlarning asl mohiyati — bot tarmoqlari haqida maqola
- Bredolab botnetini yaratgan shaxs to‘rt yilga ozodlikdan mahrum etildi
- Rossiyada bot tarmoqlari bo‘yicha qisqa tahliliy so‘rovnoma, 2009-yil
- Botnetlar haqidagi yangiliklar
- «Botlar-II. LiveJournal’dagi yashirin reklamani „fosh qilish“ning yangi to‘lqini haqida» — LiveJournal’dagi «bot doiralari» haqidagi batafsil maqola