REST (inglizcha Representational State Transfer — «reprezentativ holatni uzatish» yoki «tasvirlash holatini uzatish») — me’moriy uslub bo‘lib, taqsimlangan ilova tarkibiy qismlarining tarmoqdagi o‘zaro ishlash uslubini belgilaydi. Boshqacha aytganda, REST — dasturchi server ilovasi kodini qanday tashkil etishi kerakligini belgilaydigan qoidalar to‘plami bo‘lib, ular turli tizimlarning oson ma’lumot almashishini va ilovani kengaytirish imkonini ta’minlaydi. REST taqsimlangan gipermedia tizimini loyihalashda hisobga olinadigan, bir-biriga mos cheklovlar majmuasidir. Ayrim holatlarda (internet-do‘konlar, qidiruv tizimlari; ma’lumotlarga asoslangan boshqa tizimlar) bu unumdorlikni oshirib, arxitekturani soddalashtirishi mumkin. Keng ma’noda[aniqlashtirish kerak] REST tarkibiy qismlari Butunjahon o‘rgimchak to‘ridagi mijozlar va serverlar singari o‘zaro ishlaydi. REST — RPCga muqobil yondashuv.
REST so‘rovi odatiy HTTP so‘rovi (odatda GET yoki POST) bo‘lib, zarur ma’lumotlar so‘rov parametrlari sifatida uzatiladi.
Quyidagi atama qo‘llanadi: REST talablariga mos yaratilgan veb-xizmatlar (ya’ni REST cheklovlarini buzmaydigan xizmatlar) — «RESTful».
RESTful veb-API uchun, SOAP asosidagi veb-xizmatlardan farqli o‘laroq, «rasmiy» standart mavjud emas. Sababi, REST — me’moriy uslub, SOAP esa protokoldir. REST o‘zi standart hisoblanmasa ham, RESTful asosidagi yechimlarning aksariyati HTTP, URL, JSON va kamroq hollarda XML kabi standartlardan foydalanadi. RESTful API turli sohalardagi tizimlarning avtomatik o‘zaro ishlashi uchun qo‘llanadi; jumladan, domen nomlari, hosting va xavfsizlik sertifikatlarini boshqarishda ham ishlatiladi.
Atamaning tarixi
Ushbu konsepsiya bevosita Butunjahon o‘rgimchak to‘rining asosida yotsa-da, «REST» atamasini Roy Filding — «HTTP» protokolini yaratuvchilardan biri — faqat 2000-yilda taklif qilgan. U o‘zining «Tarmoq asosidagi dasturiy ta’minot arxitekturalarining me’moriy uslublari va loyihalanishi» («Architectural Styles and the Design of Network-based Software Architectures») nomli dissertatsiyasida, Kaliforniya universitetining Irvayn kampusida, mijozlar va serverlarning Butunjahon o‘rgimchak to‘rida o‘zaro ishlash usulini mavhumlashtirib, uni «reprezentativ holatni uzatish» («Representational State Transfer»). Filding taqsimlangan ilova yaratish konsepsiyasini bayon etgan. Unda mijozning serverga yuborgan har bir so‘rovi (REST so‘rovi) serverdan kutilayotgan javob (reprezentativ holat) haqidagi barcha zarur ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi va server mijoz holati («mijoz sessiyasi») haqidagi ma’lumotni saqlashi shart emas.
«REST» uslubi «HTTP 1.1» bilan bir vaqtda rivojlangan. 1996–1999-yillarda ishlab chiqilgan bu uslub «HTTP 1.0» protokolining 1996-yilda yaratilgan tuzilishiga asoslangan.
REST arxitekturasining xususiyatlari
REST tizimlariga qo‘yilgan cheklovlarga bog‘liq bo‘lgan arxitektura xususiyatlari quyidagilardan iborat:
- Unumdorlik: tizim tarkibiy qismlari o‘rtasidagi o‘zaro aloqa foydalanuvchi nuqtayi nazaridan tarmoq unumdorligi va samaradorligini belgilovchi asosiy omil bo‘lishi mumkin;
- Ko‘lamni kengaytirish imkoniyati: ko‘plab tarkibiy qismlar va ular o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni ta’minlash.
Roy Filding (HTTP protokoli spetsifikatsiyasining asosiy mualliflaridan biri) REST arxitekturasining ko‘lamni kengaytirishga ta’sirini quyidagicha tasvirlaydi:
- Yagona interfeysning soddaligi;
- O‘zgarib borayotgan ehtiyojlarni qondirish uchun tarkibiy qismlarni o‘zgartirish imkoniyati (hatto ilova ishlayotgan paytda ham);
- Xizmat ko‘rsatish tizimlari uchun tizim tarkibiy qismlari o‘rtasidagi aloqalarning shaffofligi;
- Dastur kodi va ma’lumotlarni birgalikda ko‘chirish orqali tizim tarkibiy qismlarining boshqa muhitga ko‘chirilishi;
- Ishonchlilik: alohida tarkibiy qismlar, ulanishlar yoki ma’lumotlarda nosozliklar yuz bersa ham, tizim darajasida ishlashni davom ettira olish.
REST arxitekturasiga qo‘yiladigan talablar
Taqsimlangan REST ilovalarini yaratish uchun beshta majburiy va bitta ixtiyoriy cheklov mavjud, deb hisoblaydi Filding.
Ushbu cheklovlar serverning mijoz so‘rovlarini qanday qayta ishlashi va ularga qanday javob berishi mumkinligini belgilaydi. Ularga rioya qilinganda tizim unumdorlik, ko‘lamni kengaytirish imkoniyati, soddalik, o‘zgarishlarga moslashuvchanlik, ko‘chiriluvchanlik, kuzatiluvchanlik va ishonchlilik kabi muhim xususiyatlarga ega bo‘ladi.
Agar xizmat ko‘rsatuvchi ilova ushbu cheklovlardan birortasini buzsa, uni REST tizimi deb hisoblab bo‘lmaydi.
Majburiy cheklovlar quyidagilardir:
1. Mijoz–server modeli
Gibrid modelga qo‘yiladigan birinchi cheklov — arxitekturani mijoz–server modeliga moslashtirish. Bu cheklovning asosiy tamoyili vazifalarni bir-biridan ajratishdir. Mijoz interfeysiga oid talablarni ma’lumotlarni saqlaydigan server talablaridan ajratish mijoz interfeysi kodini boshqa platformalarga ko‘chirishni osonlashtiradi. Mijoz interfeysini serverdan ajratish va server qismini soddalashtirish tizim ko‘lamini kengaytirishni yaxshilaydi. Ayniqsa Butunjahon o‘rgimchak to‘ri uchun bu ajratish muhim: u tizimning turli qismlariga bir-biridan mustaqil rivojlanish imkonini beradi va turli tashkilotlarning internetni rivojlantirishga doir ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladi.
2. Holatni saqlamaslik
Mijoz va server o‘rtasidagi aloqa protokoli quyidagi shartga javob berishi kerak: so‘rovlar orasidagi vaqtda serverda mijozning holati haqidagi hech qanday ma’lumot saqlanmaydi (Stateless protocol, ya’ni «holatni saqlamaydigan protokol»). Har bir mijoz so‘rovini bajarish uchun zarur barcha ma’lumotlar o‘sha so‘rovning o‘zida bo‘lishi lozim. Sessiyaning holati mijoz tomonida saqlanadi. Sessiya holati haqidagi ma’lumotni server barqaror holatni ta’minlash, masalan, autentifikatsiya jarayonida, boshqa xizmatga (masalan, ma’lumotlar bazasi xizmatiga) uzatishi mumkin. Mijoz yangi holatga o‘tishga tayyor bo‘lganda (zarurat tug‘ilganda) so‘rov yuboradi.
Mijoz so‘rovlari qayta ishlanayotgan paytda mijoz o‘tish holatida bo‘ladi. Har bir holat — ilovaning joriy holati — mijozning navbatdagi murojaatida ishlatilishi mumkin bo‘lgan havolalar bilan ifodalanadi.
3. Keshlash
Xuddi Butunjahon o‘rgimchak to‘ridagi kabi, mijozlar va oraliq tugunlar server javoblarini keshlashi mumkin. Bunda server javoblari keyingi so‘rovlarda mijozga eskirgan yoki noto‘g‘ri ma’lumot yetib bormasligi uchun keshlash mumkin yoki mumkin emasligi aniq yoxud bilvosita ko‘rsatilgan holda yuborilishi kerak. Keshlashdan to‘g‘ri foydalanish mijoz–server o‘zaro aloqasidagi ayrim muammolarni qisman yoki butunlay bartaraf etib, tizim unumdorligi va ko‘lamini kengaytirish imkoniyatini yanada oshiradi.
4. Interfeysning yagonaligi
Yagona interfeys REST xizmatlarini loyihalashning asosiy talabidir. Bunday interfeyslar har bir xizmatning boshqalardan mustaqil rivojlanishiga imkon beradi.
Yagona interfeysga quyidagi to‘rtta cheklov qo‘yiladi:
Resurslarni identifikatsiya qilish
Barcha resurslar so‘rovlarda, masalan, internet tizimlarida URI orqali aniqlanadi. Resurslar tushuncha jihatidan mijozga qaytariladigan ifodalardan ajratilgan. Masalan, server ma’lumotlarni ma’lumotlar bazasidan HTML, XML yoki JSON shaklida yuborishi mumkin; bu formatlarning hech biri serverning ichki saqlash usulini belgilamaydi.
Resurslarni ularning ifodasi orqali boshqarish
Agar mijoz resursning ifodasiga, shu jumladan metama’lumotlariga ega bo‘lsa, u resursni o‘zgartirish yoki o‘chirish uchun yetarli ma’lumotga ega bo‘ladi.
«O‘zini tavsiflovchi» xabarlar
Har bir xabar uni qanday qayta ishlash kerakligini tushunish uchun yetarli ma’lumotga ega bo‘ladi. Masalan, xabardan ma’lumotlarni ajratib oladigan tahlilchi dastur (parser) quyidagi ro‘yxatda ko‘rsatilishi mumkin: MIME turlari ro‘yxati.
Ilova holatini o‘zgartirish vositasi sifatida gipermedia (HATEOAS)
Mijozlar tizim holatini faqat server gipermediasida dinamik ravishda belgilangan amallarni bajarish orqali o‘zgartiradi (masalan, giperhavolalar va gipermatndagi havolalar). Ilovaga kirishning oddiy boshlang‘ich nuqtalaridan tashqari, mijoz serverning oldingi javoblarida tegishli ma’lumotni olmagan bo‘lsa, muayyan resurs ustida qandaydir amal mavjud deb taxmin qila olmaydi. Resurslar orasidagi havolalarni taqdim etishning yagona universal formati mavjud emas. Web Linking (RFC 5988 -> RFC 8288) va JSON Hypermedia API Language Arxiv nusxasi — 27-iyun, 2014-yilda Wayback Machine REST gipermedia xizmatlarida havolalarni taqdim etishning ikkita keng tarqalgan formatidir.
5. Qatlamlilik
Tarmoqlar iyerarxik tuzilishga (ya’ni serverlar va oraliq tugunlardan iborat qatlamlarga) ega bo‘lgani sababli, mijoz bevosita server bilanmi yoki oraliq tugun bilanmi ishlayotganini odatda aniq ajrata olmaydi. Oraliq serverlardan foydalanish yuklamani muvozanatlash va taqsimlangan keshlash orqali tizim ko‘lamini kengaytirish imkoniyatini oshiradi. Oraliq tugunlar, shuningdek, xavfsizlik siyosatiga rioya qilib, axborot maxfiyligini ta’minlashi mumkin.
6. Talab bo‘yicha kod (ixtiyoriy cheklov)
REST serverdan appletlar yoki skriptlar ko‘rinishidagi kodni yuklab olish orqali mijozning funksional imkoniyatlarini kengaytirishga ruxsat berishi mumkin. Fildingning ta’kidlashicha, bu qo‘shimcha cheklov umumiy holatlarda kerakli funksiyalarni qo‘llab-quvvatlaydigan arxitekturani loyihalashga imkon beradi, biroq ayrim sharoitlarda bundan mustasno holatlar bo‘lishi mumkin.
Afzalliklari
Roy Filding keltirilgan shartlarga javob bermaydigan ilovalarni REST ilovalari deb atab bo‘lmasligini ta’kidlagan. Uning fikricha, barcha shartlar bajarilgan taqdirda ilova quyidagi afzalliklarga ega bo‘ladi:
- Ishonchlilik (yo‘qolib qolishi mumkin bo‘lgan mijoz holati haqidagi ma’lumotni saqlash zarurati yo‘qligi tufayli);
- Unumdorlik (keshdan foydalanish hisobiga);
- Ko‘lamni kengaytirish imkoniyati;
- O‘zaro ishlash tizimining shaffofligi (ayniqsa tarmoq xizmatlariga xizmat ko‘rsatuvchi ilovalar uchun zarur);
- Oddiy interfeyslar;
- Tarkibiy qismlarni boshqa muhitlarga ko‘chirish imkoniyati;
- O‘zgartirishlarni oson kiritish;
- Yangi talablarga moslashib rivojlanish qobiliyati (Butunjahon o‘rgimchak to‘ri misolida).
Adabiyotlar
- Erik Vilde, Chezare Pautasso. REST: tadqiqotdan amaliyotgacha (REST: From Research to Practice). — Springer Science & Business Media, 2011. — 528 bet. — ISBN 978-1-4419-8303-9.
Havolalar
- Roy Filding. Tarmoq asosidagi dasturiy ta’minot arxitekturalarining me’moriy uslublari va loyihalanishi (Architectural Styles and the Design of Network-based Software Architectures) (ingliz tilida) (2000). Murojaat sanasi: 20-fevral, 2009-yil. Arxivlangan 15-may, 2012-yilda.
- Chezare Pautasso; Olaf Simmerman; Frank Laymann: . RESTful veb-xizmatlar va yirik veb-xizmatlar: to‘g‘ri arxitektura qarorini tanlash (RESTful Web Services vs. Big Web Services: Making the Right Architectural Decision) (ingliz tilida). 17-xalqaro Butunjahon o‘rgimchak to‘ri konferensiyasi (WWW2008). Murojaat sanasi: 20-fevral, 2009-yil. Arxivlangan 15-may, 2012-yilda.
- Jon Flanders. WCF yordamida RESTful xizmatlariga kirish. MSDN Magazine (2009-yil yanvar). Murojaat sanasi: 20-fevral, 2009-yil. Arxivlangan 15-may, 2012-yilda.
- Aleks Rodriges. RESTful veb-xizmatlari: asoslari (RESTful Web services: The basics) (ingliz tilida). IBM. Murojaat sanasi: 15-dekabr, 2015-yil. Arxivlangan 22-dekabr, 2015-yilda.
- Todd Fredrik. REST API bo‘yicha qo‘llanma (REST API Tutorial) (ingliz tilida). Murojaat sanasi: 27-oktabr, 2016-yil. Arxivlangan 25-fevral, 2017-yilda.