JSON ma’lumotlar formati

JavaScript obyekti notatsiyasi (JavaScript Object Notation)
Изображение логотипа
Kengaytma .json
MIME-turi application/json
Format turi Maʼlumotlar almashinuvi
Asosi JavaScript
Standart(lar) STD 90 (RFC 8259), ECMA-404, ISO/IEC 21778:2017
Ochiq format? Ha
Veb-sayt json.org
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsʼdagi mediafayllar

JSON (ingl. JavaScript Object Notation, ingliz tilida odatda quyidagicha talaffuz qilinadi: /ˈdʒeɪsən/ yoki /ˈdʒeɪˌsɒn/) — matnli format bo‘lib, maʼlumot almashish uchun mo‘ljallangan va JavaScript asosida yaratilgan. Boshqa ko‘plab matnli formatlar singari, JSON ham inson uchun o‘qish va tushunishga qulay. JSON formatini Duglas Krokford ishlab chiqqan.

JavaScriptʼdan (aniqrog‘i, ECMA-262 1999-yilgi standarti tilining bir qismidan) kelib chiqqan bo‘lsa-da, u dasturlash tiliga bog‘liq bo‘lmagan format hisoblanadi va deyarli istalgan dasturlash tili bilan ishlatilishi mumkin. Ko‘plab tillarda JSON maʼlumotlarini yaratish va qayta ishlash uchun tayyor dasturiy kod mavjud.

Uzatilayotgan matn UTF-8 kodlashida bo‘lishi va BOM belgisini o‘z ichiga olmasligi kerak.

Qo‘llanilishi

O‘zining ixchamligi tufayli XML bilan solishtirganda, JSON formati murakkab tuzilmalarni seriyalashtirish (serialization) uchun qulayroq bo‘lishi mumkin. Veb-ilovalarda u brauzer va server (AJAX) o‘rtasida ham, serverlar o‘rtasida ham (dasturiy HTTP interfeyslarida) maʼlumot almashish uchun ishlatiladi.

JSON formati JavaScript sintaksisining bir qismi bo‘lgani uchun uni o‘rnatilgan quyidagi funksiya yordamida tezda deserializatsiya qilish mumkin: JSON.parse().

Sintaksis

JSON matni kodlangan ko‘rinishda quyidagi ikkita tuzilmadan birini ifodalaydi:

  • Juftliklar to‘plami: kalit: qiymat. Turli tillarda bu quyidagicha ifodalanadi: yozuv (record), tuzilma, lug‘at, xesh-jadval, ro‘yxat kalitli yoki assotsiativ massiv. Kalit faqat satr bo‘lishi mumkin (harflarning katta-kichikligi farqlanishi standartda belgilab qo‘yilmagan — bu dasturiy taʼminotga bog‘liq. Odatda dasturlar harflarning katta-kichikligini farqlaydi, yaʼni turli registrdagi harflardan iborat kalit nomlari har xil hisoblanadi); qiymat esa istalgan turda bo‘lishi mumkin. Bir xil kalit nomlarini takrorlashga ruxsat etiladi, ammo standart buni tavsiya qilmaydi. Bunday holatni qayta ishlash dasturiy taʼminotga bog‘liq: faqat birinchi kalitni hisobga olish, faqat oxirgisini olish yoki xatolik chiqarish mumkin.
  • Tartiblangan qiymatlar to‘plami. Ko‘plab tillarda u quyidagicha ifodalanadi: massiv, vektor, ro‘yxat yoki ketma-ketlik.

JSON foydalanadigan maʼlumotlar tuzilmalari barcha zamonaviy dasturlash tillarida qo‘llab-quvvatlanadi. Shu sababli JSON turli dasturlash tillari va dasturiy tizimlar o‘rtasida maʼlumot almashish imkonini beradi.

JSONʼda quyidagi qiymat turlaridan foydalanish mumkin:

  • yozuv (record) — tartiblanmagan kalit:qiymat juftliklaridan iborat bo‘lib, ular «{ }» jingalak qavslariga olinadi. Kalit satr orqali ifodalanadi va u bilan qiymat orasiga «:» belgisi qo‘yiladi. Kalit-qiymat juftliklari bir-biridan vergul bilan ajratiladi.
  • massiv (bir o‘lchamli) — tartiblangan qiymatlar to‘plamidir. Massiv «[ ]» kvadrat qavslariga olinadi. Qiymatlar vergul bilan ajratiladi. Massiv bo‘sh bo‘lishi, yaʼni birorta ham qiymat saqlamasligi mumkin. Bitta massiv ichidagi qiymatlar turli turlarga mansub bo‘lishi mumkin.
  • son (butun yoki haqiqiy).
  • literallar true (mantiqiy qiymat «rost»), false (mantiqiy qiymat «yolg‘on») va null.
  • satr — nol yoki undan ortiq Unicode belgilaridan iborat tartiblangan to‘plam bo‘lib, qo‘shtirnoqqa olinadi. Belgilar ekranlash ketma-ketliklari (escape sequences) yordamida, yaʼni teskari qiya chiziq «\» (\", \\, \/, \t, \n, \r, \f va \b variantlari qo‘llab-quvvatlanadi) orqali yoki Unicode kodlashida \uFFFF ko‘rinishidagi o‘n oltilik kod bilan yozilishi mumkin.

Satr maʼlumot turi literal sifatida ifodalanishi jihatidan JavaScript tilidagi shu turga juda o‘xshaydi. Son ham JavaScriptʼdagi songa juda o‘xshaydi, faqat unda o‘nlik format (ajratkich sifatida nuqta bilan) ishlatiladi. Istalgan ikkita sintaktik element orasiga bo‘sh joy qo‘yish mumkin.

Quyidagi misolda insonni tavsiflovchi obyekt haqidagi maʼlumotlarning JSON ko‘rinishi keltirilgan. Unda ism va familiya uchun satrli maydonlar, manzil haqidagi maʼlumotlar hamda telefon raqamlari ro‘yxatidan iborat massiv mavjud. Misoldan ko‘rinadiki, qiymat ichma-ich joylashgan tuzilma bo‘lishi mumkin.

{
   "firstName": "Иван",
   "lastName": "Иванов",
   "address": {
       "streetAddress": "Московское ш., 101, кв.101",
       "city": "Ленинград",
       "postalCode": 101101
   },
   "phoneNumbers": [
       "812 123-1234",
       "916 123-4567"
   ]
}

JSONʼda qiymat sifatida ham son, ham satr ishlatilishi mumkin. Shu sababli "postalCode": "101101" yozuvida satr, "postalCode": 101101 yozuvida esa son ishlatilgan. Zaif tiplash tufayli JavaScript va PHP tillarida satrni songa aylantirish mumkin va bu dastur mantig‘iga taʼsir qilmasligi mumkin. Shunga qaramay, qiymat turiga ehtiyotkorlik bilan yondashish tavsiya etiladi, chunki JSON turli tizimlar o‘rtasida maʼlumot almashish uchun mo‘ljallangan.

XML tilida shunga o‘xshash tuzilma taxminan quyidagicha ko‘rinadi:

<person>
  <firstName>Иван</firstName>
  <lastName>Иванов</lastName>
  <address>
    <streetAddress>Московское ш., 101, кв.101</streetAddress>
    <city>Ленинград</city>
    <postalCode>101101</postalCode>
  </address>
  <phoneNumbers>
    <phoneNumber>812 123-1234</phoneNumber>
    <phoneNumber>916 123-4567</phoneNumber>
  </phoneNumbers>
</person>

yoki quyidagicha:

<person firstName="Иван" lastName="Иванов">
  <address streetAddress="Московское ш., 101, кв.101" city="Ленинград" postalCode="101101" />
  <phoneNumbers>
    <phoneNumber value="812 123-1234"/>
    <phoneNumber value="916 123-4567"/>
  </phoneNumbers>
</person>

JSON5

JSON5 — ECMAScript 5 sintaksisiga mos keluvchi, JSON formatining taklif qilingan kengaytmasi. U JSON faqat dasturlar o‘rtasida maʼlumot uzatish uchun emas, balki qo‘lda yaratish va tahrirlash uchun ham ishlatilishi sababli ishlab chiqilgan. JSON5 fayli har doim ECMAScript 5ʼning sintaktik jihatdan to‘g‘ri kodidir. JSON5 JSON bilan orqaga mos keladi. Ayrim dasturlash tillari uchun JSON5 parserlari allaqachon mavjud.

Baʼzi yangiliklari:

  • Bir qatorli // hamda ko‘p qatorli /* */ izohlar qo‘llab-quvvatlanadi.
  • Yozuvlar va ro‘yxatlarning oxirgi elementidan keyin ham vergul qo‘yish mumkin (elementlarni nusxalashda qulay).
  • Yozuv kalitlari ECMAScript 5ʼda yaroqli identifikator bo‘lsa, qo‘shtirnoqsiz yozilishi mumkin.
  • Satrlar bir tirnoq yoki qo‘shtirnoq ichiga olinishi mumkin.
  • Sonlar o‘n oltilik sanoq tizimida yozilishi, o‘nlik nuqta bilan boshlanishi yoki tugashi, Infinity, -Infinity, NaN va -NaN qiymatlarini o‘z ichiga olishi hamda + belgisi bilan boshlanishi mumkin.

YAML bilan taqqoslash

Ham funksional, ham sintaktik jihatdan JSON YAML tilining bir qismidir. Xususan, YAML 1.2 spetsifikatsiyasiga ko‘ra, «JSON formatidagi har qanday fayl YAML formatida ham to‘g‘ri fayl hisoblanadi». Eng keng tarqalgan parser YAML bilan bir qatorda JSONʼni ham qayta ishlay oladi. YAMLʼning 1.2 versiyasigacha bo‘lgan spetsifikatsiyasi JSONʼni to‘liq qamrab olmagan. Bunga, avvalo, YAMLʼda UTF-32 kodlashini bevosita qo‘llab-quvvatlash yo‘qligi va vergul ajratkichidan keyin bo‘sh joy talab qilinishi sabab bo‘lgan; bundan tashqari, JSON spetsifikatsiyasida /* */ uslubidagi izohlar ham ko‘rsatilgan edi.

YAMLʼning JSONʼdan eng muhim farqi — JSONʼda muqobili bo‘lmagan quyidagi sintaktik kengaytmalardir:

  • YAMLʼda relyatsion maʼlumotlar qo‘llab-quvvatlanadi: YAML hujjatida fayl yoki oqimning oldingi qismida berilgan tayanch belgiga (anchor) murojaat qilish mumkin; bu rekursiv tuzilmalarni ifodalash imkonini beradi.
  • YAML kengaytiriladigan maʼlumot turlarini oddiy turlardan (satr, son, mantiqiy qiymat va hokazo) tashqari ham qo‘llab-quvvatlaydi.
  • YAMLʼda blokli chekinishlarga asoslangan sintaksis qo‘llab-quvvatlanadi; u tuzilmali maʼlumotlarni turli qavslar, qo‘shtirnoqlar va boshqa ortiqcha belgilar ishlatmasdan ifodalash imkonini beradi.

JSON Schema

JSON Schema — JSON hujjatining tuzilishini tavsiflash tillaridan biri. U JSON sintaksisidan foydalanadi va XML Schema, RelaxNG, Kwalify konsepsiyalariga asoslanadi. JSON Schema o‘zini tavsiflovchi tildir: unda maʼlumotlarni qayta ishlash va ularning yaroqliligini tekshirish uchun bir xil vositalar, yaʼni seriyalashtirish/deserializatsiya vositalari ishlatilishi mumkin.

Bog‘langan maʼlumotlar uchun JSON-LD formati

JSON standarti obyektlarga havolalarni qo‘llab-quvvatlamaydi, ammo qo‘shimcha kelishuvlar yordamida kerakli natijaga erishish mumkin. W3C bog‘langan maʼlumotlar uchun JSON-LD formatini tavsiya etadi; unda RDF maʼlumotlar modeli ishlatiladi. JSON-LDʼda maʼlumotlarga kontekst (context) qo‘shiladi; u JSON hujjatidagi obyekt xususiyatlarini ontologiya elementlari bilan bog‘laydi.

Quyidagi JavaScript kodi brauzer XMLHttpRequest yordamida serverdan JSON formatidagi obyektni qanday so‘rashi mumkinligini ko‘rsatadi (dastur server qismi keltirilmagan; unda so‘rovlarga javoban JSON satri shaklidagi maʼlumotlarni qaytaradigan kod bo‘lishi kerak; so‘rov manzili — url).

var http_request = new XMLHttpRequest();
http_request.onreadystatechange = function () {
    if (http_request.readyState !== 4)
        return;
        
    if (http_request.status !== 200)
        throw new Error('request was defeated');
        
    do_something_with_object(JSON.parse(http_request.responseText));
    http_request = null;
};
http_request.open("GET", url, true);
http_request.send(null);

Shuni taʼkidlash kerakki, XMLHttpRequest dan foydalanishning ushbu namunasi Internet Explorer brauzerining 6-versiyasigacha (shu versiya ham qo‘shilgan holda) ishlamaydi. Ular uchun biroz boshqacha kod kerak. XMLHttpRequestʼdan foydalanish imkoniyatlari bir manba siyosati (same-origin policy) bilan cheklangan: so‘rovga javob beruvchi URL so‘rov yuborayotgan sahifa joylashgan server bilan bir xil DNS domenida bo‘lishi kerak. Muqobil usul sifatida JSONP qo‘llaniladi. Bunda mijoz va server o‘rtasida kodlangan funksiya chaqiruvi uzatiladi; natijada mijoz boshqa domenlardan JSONʼda kodlangan maʼlumotlarni yuklay oladi va chaqiruvchi tomonga jarayon tugaganini bildiradi. Biroq ushbu yondashuv xavfsizlikka oid ayrim xatarlarni keltirib chiqaradi va serverga qo‘shimcha talablar qo‘yadi.

Muqobil ravishda sahifa kodida <iframe> yordamida JSON maʼlumotlarini asinxron so‘rash yoki shunchaki <form action="url_to_cgi_script"> ishlatish mumkin. Bu usullar XMLHttpRequest keng qo‘llab-quvvatlanishidan oldin ommalashgan edi.

JSON maʼlumotlarini uzatish uchun dinamik <script> teglaridan ham foydalanish mumkin. Bu usul bir manba siyosatini (same-origin policy) chetlab o‘tish imkonini beradi, biroq kod xavfsizligini pasaytirishi mumkin. Xavfsizroq muqobil sifatida JSONRequestʼdan foydalanish taklif qilingan.

Xavfsizlik masalalari

JSON seriyalashtirilgan maʼlumotlarni uzatishga mo‘ljallangan bo‘lsa-da, uning sintaksisi JavaScriptʼnikiga mos keladi. Bu esa ayrim xavfsizlik muammolarini yuzaga keltiradi. Tashqi manbadan kelgan JSON maʼlumotlarini qayta ishlashda ko‘pincha eval() funksiyasi hech qanday oldindan tekshiruvsiz qo‘llaniladi.

JavaScript eval()

JSON sintaktik jihatdan to‘g‘ri JavaScript kod bo‘lagi sifatida qaralishi mumkinligi uchun JavaScript dasturida JSON maʼlumotlarini tahlil qilishning eng oddiy usuli JavaScriptʼning o‘rnatilgan eval() funksiyasidan foydalanishdir. U JavaScript ifodalarini bajarishga mo‘ljallangan. Bunda qo‘shimcha parserlardan foydalanish shart bo‘lmaydi.

Quyidagi funksiyadan foydalanish — eval() — agar JSON maʼlumotlarining manbasi ishonchli[ingl.] bo‘lmasa, tizimni zaiflashtiradi. Bunday maʼlumotlarda Kod kiritish (code injection)[ingl.] turidagi hujumlarni amalga oshiruvchi zararli JavaScript kodi bo‘lishi mumkin. Ushbu zaiflik orqali maʼlumotlarni o‘g‘irlash yoki autentifikatsiyani soxtalashtirish mumkin.

Yangi JSON.parse() funksiyasi taklif qilingan bo‘lib, u faqat JSON maʼlumotlarini qayta ishlaydi. Funksiya ECMAScript standartining to‘rtinchi versiyasida taqdim etilgan va «JSON: XMLʼga yengil muqobil» maqolasida tavsiflangan. Hozirda u JavaScript kutubxonasi sifatida mavjud hamda ECMAScriptʼning beshinchi nashriga kiritilgan.

O‘rnatilgan JSON qo‘llovi

Veb-brauzerlarning keyingi versiyalari JSONʼni bevosita qo‘llab-quvvatlaydi va uning maʼlumotlarini qayta ishlay oladi.

Domenlararo so‘rovni soxtalashtirish

JSONʼdan ehtiyotsiz foydalanish veb-saytlarni saytlararo so‘rovlarni soxtalashtirishga (CSRF yoki XSRF) nisbatan zaiflashtiradi. <script> tegi foydalanilayotgan resurs joylashgan domendan tashqaridagi manbani ham yuklay oladi. Bu JSON maʼlumotlari ko‘rinishida berilgan kodni istalgan sahifa kontekstida bajarish imkonini beradi; natijada quyidagilarni qo‘lga kiritish mumkin bo‘ladi: boshqa saytda tizimga kirgan foydalanuvchilarning parollarini yoki boshqa maxfiy maʼlumotlarini.

Bu muammo JSON maʼlumotlari uchinchi tomon qo‘lga kiritishi mumkin bo‘lgan maxfiy axborotni saqlaganida va server bir manba siyosatiga[ingl.] tayanib, tashqi so‘rov aniqlanganda maʼlumotga kirishni to‘sishga uringandagina yuzaga keladi. Server so‘rovning qonuniyligini tekshirib, maʼlumotni faqat to‘g‘ri so‘rovda taqdim etsa, bu muammo yuz bermaydi. HTTP cookie buning uchun ishonchli mezon bo‘la olmaydi. Faqat HTTP cookieʼga tayanish saytlararo so‘rovlarni soxtalashtirishga yo‘l ochadi.

JSONP va JSONPP

JSONP (ingl. JSON Padding — «qo‘shimchali JSON») — JSON kengaytmasi bo‘lib, unda qayta chaqirish funksiyasining (callback) nomi kirish argumenti sifatida beriladi.

Ushbu texnologiya brauzer xavfsizlik siyosati <script type="text/javascript" src="…"></script> tegi orqali sahifa yuklangan serverdan boshqa serverlarga murojaat qilishni taqiqlamasligiga asoslanadi.

JSONP ishlatilmaganda (yaʼni maʼlumotlar shunchaki JSON ko‘rinishida kodlanganda), server faqat maʼlumotni qaytarishi mumkin. Masalan:

{"paper": "A4", "count": 5}

Biroq bular faqat maʼlumotlar bo‘lib, brauzer ishiga bevosita taʼsir qila olmaydi.

JSONP usulida boshqa serverga yuboriladigan GET so‘rovi satrida callback funksiyasining nomi ko‘rsatiladi:

<script type="text/javascript" src="http://example.com/getjson?jsonp=parseResponse"></script>

Bu yerda jsonp parametri parseResponse callback funksiyasining nomini o‘z ichiga oladi.

Endi tashqi example.com serveri quyidagi kodni qaytarishi mumkin:

parseResponse({"paper": "A4", "count": 5})

Endi kod birinchi domenning JavaScript funksiyasini chaqiradi.

Bu g‘oya dastlab 2005-yilda MacPython blogida ilgari surilgan va hozir ko‘plab Web 2.0 ilovalarida, jumladan, Dojo Toolkit Applications, Google Toolkit Applications [https://www.webcitation.org/6Djo88laj?url=http://www.gwtapps.com/?p=42%5d va zanox Web Servicesʼda ishlatiladi. Ushbu protokolni qo‘shimcha argumentlar bilan kengaytirish bo‘yicha takliflar ham ilgari surilgan. Masalan, S3DB veb-xizmatlari JSONPPʼni qo‘llab-quvvatlaydi.

JSONP skript teglaridan foydalangani sababli, uning chaqiruvlari amalda hamma uchun ochiq. Shuning uchun JSONP maxfiy maʼlumotlarni uzatish uchun mos bo‘lmasligi mumkin.

Uzoqdagi saytlardan skript teglarini ulash ularga saytga istalgan kontentni uzatish imkonini beradi. Agar tashqi saytda JavaScript kodini kiritish imkonini beruvchi zaifliklar bo‘lsa, bu holat dastlabki saytga ham taʼsir qilishi mumkin.

JSONPP (ingl. parameterized JSON with padding — «parametrlashtirilgan qo‘shimchali JSON») — JSONP g‘oyasining rivojlantirilgan shakli.

JSONPP manba URL manzilini, JSON maʼlumotlarini qayta ishlaydigan funksiya nomini, maʼlumot olingandan keyin eval orqali bajariladigan satrni hamda qayta ishlash tugagandan so‘ng eval orqali bajariladigan satrni o‘z ichiga oladi:

JSON_call(SRC,JSONP,JSONPP,ONLOAD);

yakunda quyidagicha o‘raladi:

ans = JSONP(SRC)
{
    eval(JSONPP(ans));
    eval(ONLOAD);
}

Umuman olganda, JSONPP g‘oyasi uchun parametrlar soni qatʼiy belgilab qo‘yilmagan. SRC, JSONP va JSONPP parametrlarining mavjudligi, shuningdek, ularning avval server, keyin mijoz tomonidan qayta ishlanishi ushbu usulni JSONPP deb hisoblash uchun yetarlidir.

Buni S3DB xizmati misolida ko‘rib chiqamiz.

function s3db_jsonpp_call(src, next_eval){
	var call = "call_"+Math.random().toString().replace(/\./g,"");
	var headID = document.getElementsByTagName("head")[0];
	var script = document.createElement('script');
	script.id = call;
	script.type = 'text/javascript';
	// using padded, parameterized json
	src = src+"&format=json&jsonp=s3db_jsonpp&jsonpp="+next_eval+"&onload=remove_element_by_id('"+script.id+"')";
	script.src = src;
	headID.appendChild(script); // retrieve answer
}
function s3db_jsonpp(ans, jsonpp){
	eval(jsonpp);
	return ans;
}
function remove_element_by_id(id){
	var e = document.getElementById(id);
	e.parentNode.removeChild(e);
	return false;
}

Misolda s3db_jsonpp_call() funksiyasi DOMʼning head qismida script elementini yaratadi; uning src atributi JSONPP chaqiruviga mos keladi.

Serverdan javob olingandan so‘ng s3db_jsonpp() chaqiriladi — JSONP qoidalariga muvofiq, uning nomi chaqiruv parametrlarida berilgan.

Quyidagi funksiya ichida — s3db_jsonpp() — eval(jsonpp) ishga tushadi va ans qiymati qaytariladi.

eval(onload) chaqiruvi remove_element_by_id() funksiyasini head qismida yaratilgan skriptning identifikatori (id) bilan ishga tushiradi va natijada skript o‘chiriladi. Chunki u boshqa kerak bo‘lmaydi: misolda id funksiyaning boshidayoq tasodifiy hosil qilingan edi — s3db_jsonpp_call(). Ushbu chaqiruv server javobida beriladi

JSONB

JSONB — PostgreSQL maʼlumotlar bazasini boshqarish tizimining 9.4.18-versiyasida joriy etilgan JSONʼning ikkilik kengaytmasidir. Aslida JSONB JSONʼning ikkilik ko‘rinishi bo‘lib, saqlanadigan satrlardagi bo‘sh joylar olib tashlanishi, obyektlar tartibi saqlanmasligi va takrorlangan kalitlardan faqat oxirgisining qiymati qoldirilishi bilan farq qiladi.

Havolalar