Veb-ishlab chiqish — veb-saytni yoki veb-ilovani yaratish jarayonidir. Uning asosiy bosqichlari — veb-dizayn, sahifalarni maketlash, mijoz va server tomonida dasturlash hamda veb-serverni sozlash.
Veb-saytni ishlab chiqish bosqichlari
Hozirgi vaqtda veb-saytni ishlab chiqish bir necha bosqichdan iborat:
- Loyihalash — veb-sayt yoki veb-ilovani rejalashtirish (talablarni to‘plash va tahlil qilish, texnik topshiriqni tayyorlash, interfeyslarni loyihalash);
- Saytning ijodiy konsepsiyasini ishlab chiqish;
- Saytning dizayn konsepsiyasini yaratish;
- Sahifalar maketlarini yaratish;
- Sayt uchun multimedia obyektlarini yaratish;
- Sahifalarni maketlash va shablonlarni tayyorlash;
- Dasturlash (funksional vositalarni ishlab chiqish) yoki kontentni boshqarish tizimiga integratsiya qilish (CMS);
- Optimallashtirish va joylashtirish[aniqlashtirish kerak] — sayt materiallariga oid ishlar;
- Sinovdan o‘tkazish va tuzatishlar kiritish;
- Loyihani xostingga joylashtirish;
- Ishlayotgan saytga yoki uning dasturiy asosiga texnik xizmat ko‘rsatish.
Joriy vazifaga qarab, ayrim bosqichlar bajarilmasligi mumkin.
- Texnik topshiriqni tayyorlash
- Loyiha uchun texnik topshiriqni tuzish bilan loyihachi, tahlilchi, veb-arxitektor, loyiha menejeri birgalikda yoki alohida shug‘ullanishi mumkin. (Sayt frilanser tomonidan ishlab chiqilsa, texnik topshiriqni buyurtmachi kompaniya ham tayyorlashi mumkin.)
- Buyurtmachi bilan ish brifni to‘ldirishdan boshlanadi. Unda buyurtmachi saytning tashqi ko‘rinishi va tuzilishiga oid istaklarini bayon qiladi, saytning eski versiyasidagi kamchiliklarni ko‘rsatadi hamda raqobatchilar saytlaridan misollar keltiradi. Brif asosida loyiha menejeri dasturlash va dizayn vositalarining imkoniyatlarini hisobga olib texnik topshiriq tuzadi. Bu bosqich buyurtmachi texnik topshiriqni tasdiqlagach yakunlanadi. Ta’kidlash joizki, veb-saytni loyihalash bosqichlari ko‘plab omillarga, jumladan, sayt hajmi, funksional imkoniyatlari, kelajakdagi resurs bajarishi kerak bo‘lgan vazifalar va boshqa jihatlarga bog‘liq. Shunga qaramay, har qanday loyihani rejalashtirishda albatta bajariladigan bir necha bosqich mavjud. Natijada texnik topshiriq hujjati quyidagi asosiy bo‘limlarni o‘z ichiga olishi mumkin:
- Saytning maqsadlari va vazifalari.
- Sayt auditoriyasi.
- Texnik xususiyatlar.
- Sayt mazmuni (har bir sahifaning elementlari va funksiyalari batafsil tavsiflangan sayt tuzilishi).
- Interaktiv elementlar va xizmatlar (qayta aloqa shakllari, saytda qidiruv, sayt forumi).
- Shakllar (elektron pochtaga xabar yuborish, xabarnomaga obuna bo‘lish, qayta aloqa).
- Kontentni (mazmunni) boshqarish tizimi.
- Materiallarga qo‘yiladigan talablar.
- Xostingga ko‘chirish.
- Saytning bosh va namunaviy sahifalari dizayni
- Ish odatda grafik muharrirda sayt dizaynini yaratishdan boshlanadi. Dizayner texnik topshiriqqa muvofiq dizaynning bir yoki bir nechta variantini tayyorlaydi. Bunda bosh sahifa dizayni va namunaviy sahifalar (masalan, maqola, yangiliklar, mahsulotlar katalogi) dizayni alohida ishlab chiqiladi. «Sahifa dizayni» aslida umumiy tasvirning kichik elementlari aks etgan ko‘plab qatlamlardan iborat grafik fayldir. Dizayner HTML standartlari cheklovlarini ham hisobga olishi lozim (keyinchalik standart HTML vositalari bilan amalga oshirib bo‘lmaydigan dizaynni yaratmasligi kerak). Flash-dizayn bundan mustasno. Eskizlar soni va ularni taqdim etish tartibi loyiha menejeri bilan kelishiladi. Loyiha menejeri ish muddatlarini ham nazorat qiladi. Yirik veb-studiyalarda jarayonda grafik ishlar sifatini nazorat qiladigan art-direktor ham qatnashadi. Bu bosqich ham eskizning buyurtmachi tomonidan tasdiqlanishi bilan yakunlanadi.
- HTML asosida sahifalarni maketlash
- Tasdiqlangan dizayn HTML maketlovchisiga topshiriladi. U grafik tasvirni alohida rasmlarga «bo‘lib», keyin ulardan HTML-sahifani yig‘adi. Natijada brauzer orqali ko‘rish mumkin bo‘lgan kod yaratiladi. Namunaviy sahifalar esa keyinchalik shablon sifatida ishlatiladi.
- Dasturlash
- Keyin tayyor HTML-fayllar dasturchiga topshiriladi. Saytni dasturlash «noldan» yoki kontentni boshqarish tizimi (CMS) asosida amalga oshirilishi mumkin. Veb-ishlab chiquvchilar CMS’ni ko‘pincha quyidagicha atashadi: «dvijok».
CMS haqida gap ketganda, u ma’lum ma’noda almashtiriladigan qismlardan tashkil topgan tayyor sayt ekanini aytish kerak. «Dasturchi» — bu holda uni shunchaki CMS mutaxassisi deb atash to‘g‘riroq bo‘ladi — CMS bilan birga keladigan standart shablonni o‘ziga xos shablonga almashtirishi kerak. Ushbu o‘ziga xos shablonni esa dastlabki «veb-dizayn» asosida yaratadi.
Saytni dasturlash jarayonida mutaxassis uchun ish muddatlariga oid nazorat nuqtalari belgilanishi mumkin. - Saytni ishlab chiqishning yakuniy bosqichi — sinovdan o‘tkazish
- Saytni sinovdan o‘tkazish jarayoni turli tekshiruvlarni o‘z ichiga olishi mumkin: shrift kattalashtirilganda, brauzer oynasi turli o‘lchamlarda bo‘lganda yoki Flash Player mavjud bo‘lmaganda sahifaning qanday ko‘rinishi va boshqa ko‘plab holatlar tekshiriladi. Shuningdek, foydalanish qulayligi sinovi ham o‘tkaziladi.
Aniqlangan xatolar tuzatish uchun yuboriladi. Muddatlarni loyiha menejeri nazorat qiladi. Shu bosqichda dizayner ham jalb qilinib, undan mualliflik nazoratini amalga oshirish so‘ralishi mumkin. - Saytni internetga joylashtirish
- Sayt fayllari xosting provayderi (xosting xizmati) serveriga joylashtiriladi va zarur tekshiruvlar o‘tkaziladi: saytga turli hududlardan kirish imkoni, mobil qurilmalarga moslashuvi hamda turli brauzerlarda ishlashi tekshiriladi.
- Kontent bilan to‘ldirish va e’lon qilish
- Sayt turli materiallar (kontent) bilan to‘ldiriladi: matnlar, rasmlar, yuklab olinadigan fayllar va boshqalar. Ba’zan matnlarni studiya mutaxassisi yozadi, ba’zan esa kontent uchun buyurtmachi tomonidan mas’ul shaxs javobgar bo‘ladi. Bu masala texnik topshiriqni tuzish bosqichida hal qilinadi. Agar kontentni studiya vakili tayyorlasa, u loyihaning boshqa bosqichlari bilan bir vaqtda yaratiladi va tasdiqlanadi. Har bir sahifada matn bloklari mavjud bo‘lib, ular namunaviy (standart) yoki noodatiy bo‘lishi mumkin. Odatda, noodatiy matn bloki 404-sahifada joylashadi.
- Standart matn bloklariga quyidagilar kiradi:
- saytning yuqori qismi (header);
- saytning quyi qismi (footer);
- navigatsiya zanjiri yoki «non ushoqlari» (breadcrumbs).
- Matn blokining asosiy elementlari:
- 1, 2 va 3-darajali sarlavhalar;
- rasmlar;
- matn ichidagi rasmlar;
- galereyalar;
- matn;
- sarlavhaga ega ochiladigan matn bloki;
- raqamlangan va raqamlanmagan ro‘yxatlar;
- jadvallar;
- yuklab olinadigan fayllar;
- videolar.
- Ichki SEO-optimallashtirish
- Saytning o‘ziga ayrim o‘zgartirishlar kiritish bilan bog‘liq. SEO-optimallashtirish semantik yadroni aniqlashdan boshlanadi. Bu jarayonda saytga eng qiziqqan tashrif buyuruvchilarni jalb qiladigan va qidiruv natijalarida raqobatlashish nisbatan oson bo‘lgan kalit so‘zlar belgilanadi. Keyin bu so‘zlar saytga kiritiladi. Matnlar, havolalar va boshqa teglar qidiruv tizimlari ushbu kalit so‘zlar orqali saytni muvaffaqiyatli topa oladigan qilib moslashtiriladi.
- Tashqi SEO-optimallashtirish
- Odatda, saytga yo‘naltirilgan tashqi havolalar tuzilmasini shakllantirishdan iborat bo‘ladi va sayt yaratish jarayoniga kirmaydi. Aslida bu — saytni targ‘ib qilishdir. SEO-optimallashtirish «oq» va «qora» usullarga ajratiladi («qora» usul natijasida sayt ikki hafta ichida yuqori o‘rinlarga chiqishi, keyin esa qidiruv tizimlari tomonidan bloklanishi mumkin). Haqiqiy «oq» SEO-optimallashtirish ko‘p mehnat va vaqt talab qiladigan jarayon bo‘lib, uning narxi sayt yaratish xarajatlaridan bir necha baravar yuqori bo‘lishi mumkin.
- Loyihani topshirish
- Buyurtmachi yoki uning vakolatli vakili tayyor loyihani ko‘rib chiqadi va hammasi talabga javob bersa, loyihani topshirish-qabul qilish hujjatlarini imzolaydi.
Shu bosqichda buyurtmachi vakiliga saytning ma’muriy boshqaruv qismida ishlash ham o‘rgatiladi.
Asosiy kasblar
- Axborot arxitektori
- Veb-dizayner
- Foydalanish qulayligi bo‘yicha muhandis
- Veb-sahifalar maketlovchisi
- Dasturchi
- Sinovchi mutaxassis
- Qidiruv tizimlari uchun optimallashtirish mutaxassisi
- Matn muallifi (yozuvchi), kontent menejeri
Ko‘pincha veb-mutaxassislar bir vaqtning o‘zida bir nechta kasb vazifalarini bajaradilar.
Adabiyotlar
- Marko Bellinyaso. ASP.NET 2.0 muhitida veb-ilovalarni ishlab chiqish: masala — loyiha — yechim = ASP.NET 2.0 asosida veb-sayt dasturlash: muammo - dizayn - yechim. — Moskva: «Dialektika», 2007. — B. 640. — ISBN 0-7645-8464-2.
- Andrey Vladimirovich Olishchuk. PHP 5 yordamida veb-ilovalar ishlab chiqish. Professional ish. — Moskva: «Vilyams», 2006. — B. 352. — ISBN 5-8459-0944-9.
- Aleksandr Yuryevich Dashchinskiy. Veb-dasturlashni bilmasdan saytni noldan mustaqil yaratish. — Moskva: «Ridero», 2021. — ISBN 978-5-0055-4545-9.
- Kelli Goto, Emili Kotler. Veb-saytni qayta dizaynlash, 2-nashr. — Sankt-Peterburg: «Simvol-Plyus», 2006. — B. 416. — ISBN 5-93286-082-0.