Optik tizim (ingl. optical system) — optik elementlar (yorug‘likni sindiruvchi, yorug‘likni qaytaruvchi, difraksion va hokazo) majmuasi bo‘lib, u yorug‘lik dastalarini (geometrik optikada), radioto‘lqinlarni (radiooptikada), zaryadlangan zarrachalarni (elektron va ion optikasida) o‘zgartirish uchun yaratiladi. Muayyan vazifani bajarishga mo‘ljallangan va kamida bitta asosiy optik elementdan tashkil topgan, konstruktiv jihatdan yaxlit optik tizim optik asbob deb ataladi. Optik asbob tarkibiga yorug‘lik manbalari va nurlanish qabul qilgichlari ham kirishi mumkin.
Optik sxema — optik tizimda yorug‘likning qanday o‘zgarishini grafik tarzda ifodalash.
Umumiy ma’lumotlar
Optik asboblarda yorug‘lik bilan o‘zaro ta’sirlashadigan barcha qismlar ham uni o‘zgartirish uchun maxsus mo‘ljallangan optik elementlar hisoblanmaydi. Linzalarning gardishlari, asbob korpusi va shu kabilar optik bo‘lmagan qismlarga misol bo‘ladi.
Tartibsiz joylashtirilgan optik qismlar majmuasi optik tizimni tashkil etmaydi.
Odatda optik tizim deganda elektromagnit nurlanishnispektrning ko‘rinadigan yoki unga yaqin diapazonlarda (ultrabinafsha, infraqizil) o‘zgartiradigan tizimlar tushuniladi. Bunday tizimlarda yorug‘lik dastalari sinishi va qaytishi, shuningdek, yorug‘likning difraksiyasi (bu interferensiya hodisasining xususiy ko‘rinishi bo‘lib, to‘lqin frontlarining cheklangan ko‘lamini hisobga olganda yuzaga chiqadi), yutilishi va kuchaytirilishi (kvant kuchaytirgichlar qo‘llanilganda) orqali o‘zgartiriladi.
Optik tizimlarning turlari va ko‘rinishlari juda xilma-xil. Shunga qaramay, odatda optik tasvir hosil qiluvchi tasvirlovchi optik tizimlar hamda yorug‘lik manbalaridan keladigan dastalarni o‘zgartiruvchi yoritish tizimlari ajratib ko‘rsatiladi.
Asosiy optik elementlar
Ular optik qismlar deb ham ataladi. Tarixan bunday elementlarga quyidagilar kirgan:
Keyinchalik, XIX asrda ushbu to‘rtta elementga qutblagichlar va difraksion elementlar ham qo‘shildi (masalan, difraksion panjara, Maykelson esheloni).
Keyinroq, XX asrda esa quyidagilar paydo bo‘ldi:
- tolali optika elementlari (egiluvchan yorug‘lik o‘tkazgichlar);
- interferension elementlar (masalan, tor polosali yorug‘lik filtrlari va interferension ko‘zgular);
- golografik texnika elementlari (masalan, qalin qatlamli fotoplastinkalar);
- nochiziqli optika elementlari (masalan, yorug‘lik chastotasini o‘zgartirish uchun ishlatiladigan kristallar).
Ishlash prinsipi
Optik tizim nurlanish maydonini optik tizimdan oldingi («predmetlar fazosi»dagi) holatidan tizimdan keyingi («tasvirlar fazosi»dagi) holatiga fazoviy jihatdan o‘zgartirish uchun mo‘ljallangan. «Fazo»larning bunday ajratilishi ancha shartlidir: maydon tuzilishining o‘zgarishi nuqtayi nazaridan farqlanuvchi bu «fazolar» ayrim hollarda (masalan, ko‘zgular ishlatilganda) uch o‘lchamli fizik fazoda bir-biriga mos kelishi mumkin.
Predmetlar fazosidagi maydonni tasvirlar fazosiga o‘zgartirish, odatda, predmetlar fazosidagi maydon tuzilishini belgilovchi nurlanish interferensiyasi hodisasidan tegishli tarzda foydalanish orqali amalga oshiriladi.
Bunday o‘zgartirishga muayyan shaklga ega optik elementlar yordamida erishiladi. Ularning ta’siri nurlanishning sinishi, qaytishi va sochilishi hodisalarida namoyon bo‘ladi. Bu hodisalarning barchasining fizik sababi — interferensiya.
Ko‘p hollarda optik elementning ishlashini tushuntirish uchun interferensiyaning rolini batafsil ochib bermay, ushbu hodisalarning mohiyati haqidagi tushunchalardan foydalanish kifoya. Bu nurlanish maydonini «yorug‘lik nuri» haqidagi intuitiv tasavvurga, nurlanish to‘lqin uzunligini cheksiz kichik deb qabul qilishga va muhitning optik bir jinsliligiga asoslangan formallashtirilgan geometrik model yordamida tasvirlash imkonini beradi. Bunda butun fazoni to‘ldiruvchi muhitda geometrik optika qonunlari amal qiladi.
Biroq nurlanishning to‘lqin xususiyatlarini hisobga olish, shuningdek, optik element o‘lchamlari nurlanish to‘lqin uzunligiga yaqinligini e’tiborga olish zarur bo‘lganda, geometrik optika xatoliklarga olib keladi. Bu hodisa difraksiya deb ataladi. Aslida u mustaqil hodisa emas, balki interferensiyaning o‘zidir.
Paraksial yaqinlashuv
Difraksiyaning ta’sirini e’tiborga olmaslik mumkin bo‘lgan taqdirda ham, geometrik optika tasvirlar fazosida faqat navbatdagi optik elementning ishchi yuzasiga tizim o‘qiga nisbatan kichik burchaklar ostida tushadigan va tushish nuqtasi o‘qdan kichik masofada joylashgan nurlarning yo‘lini yetarli aniqlikda bashorat qila oladi. Bunday nurlar paraksial nurlar deb ataladi.
Aks holda nurlar yo‘nalishida sezilarli og‘ishlar kuzatiladi. Bunday og‘ishlar aberratsiyalar deb ataladi. Ularning ta’sirini optik tizimni murakkablashtirish (qo‘shimcha komponentlar kiritish), sferik yuzalardan voz kechib, ularni yuqori darajali tenglamalar bilan ifodalanadigan egri chiziqlar hosil qilgan yuzalar bilan almashtirish orqali kamaytirish mumkin. Biroq bu ishlab chiqarish texnologiyasini sezilarli darajada murakkablashtiradi. Bundan tashqari, optik muhitlar turlarini kengaytirish, tobora kengroq spektral diapazonda shaffof bo‘lgan va sindirish ko‘rsatkichi tobora yuqori qiymatlarga ega muhitlarni yaratish ham muhimdir. Bu yo‘nalishda tarixan optik shisha va keyinchalik boshqa optik muhitlar — amorf va kristall muhitlar ishlab chiqarish bilan bog‘liq optik-mexanika sanoatining maxsus tarmog‘i faoliyat yuritadi. Bu sohada Shott va Abbe hamda Rossiyada Grebenshchikov, Lebedev va boshqalar kabi mutaxassislar o‘z hissalarini qo‘shgan.
Ba’zi aberratsiyalar (masalan, xromatik aberratsiya) paraksial dastalarda ham namoyon bo‘ladi.
Nurlanishning qaytishidan kelib chiqadigan yo‘qotishlar

Turli sindirish ko‘rsatkichlariga ega ikkita optik muhit chegarasi nurlanishning ma’lum bir qismini doimo qaytaradi. Masalan, sindirish ko‘rsatkichi 1,5 bo‘lgan shisha yuzasi havoda yorug‘likning taxminan 4 % ini qaytaradi. Bu yo‘qotishlarni kamaytirish uchun optik yuzalarni akslanishga qarshi qoplash usuli qo‘llanadi. U ishchi yuzalarga surtiladigan shaffof materiallarning yupqa qatlamlarida yuzaga keluvchi interferension effektlarga asoslanadi. Masalan, nisbatan sodda Kuk tripleti yoki Tessar turidagi obyektivlarda shisha va havo orasida 6 ta chegara mavjud. Akslanishga qarshi qoplamasiz qaytish tufayli yo‘qotishlar taxminan 20 % ni tashkil etgan bo‘lardi. Yo‘qotishlarning o‘ziga chidash mumkin, biroq qaytgan yorug‘lik boshqa yuzalardan yana qaytib, tasvirga tushadi va uni buzadi. Bunday yorug‘lik dog‘lari akslanishga qarshi qoplama qo‘llanilgan taqdirda ham yorug‘likka qarshi olingan fotosuratlarda yaqqol ko‘rinadi.
Nurlanishning yutilishi
Nurlanish maydonini fazoviy jihatdan o‘zgartirish bilan bir qatorda, har qanday optik element o‘zi tayyorlangan materialning nurlanishni yutishi sababli uning intensivligini ham doimo kamaytiradi. Nurlanish to‘lqin uzunligida yutilish ko‘rsatkichi eng kichik bo‘lgan optik materiallardan foydalanish tolali optikada nihoyatda muhimdir. Undan foydalanish asosida optik tolali aloqa liniyalari yaratiladi.
Ko‘zguli va ko‘zgu-linzali optik tizimlarda nurlanishning bir qismi metall ko‘zgularda yutiladi.
Ba’zi hollarda nurlanish intensivligini kamaytirish foydalidir (masalan, quyoshdan himoyalovchi ko‘zoynaklarda), ayniqsa nurlanish rangli yorug‘lik filtrlari tomonidan tanlab yutilganda.
Hozirgi vaqtda tashqi energiya manbayidan foydalanish hisobiga yorug‘likni kuchaytirish ham mumkin.
Adabiyotlar
- Ye. A. Iofis. Fotokinotexnika / I. Yu. Shebalin. — M.,: «Sovet ensiklopediyasi», 1981. — B. 220, 221. — 447 b.