Optik illyuziya nima

Optik illyuziya, shuningdek, ko‘rish illyuziyasi — ko‘rish orqali idrok etishdagi xato bo‘lib, ko‘rilayotgan tasvirni ongdan tashqari ravishda tuzatish jarayonlarining noaniqligi yoki nomuvofiqligi (Oy illyuziyasi, kesmalar uzunligi, burchaklar kattaligi yoki tasvirlangan obyektning rangini noto‘g‘ri baholash, harakat illyuziyalari, «obyekt mavjud emasligi illyuziyasi» — banner ko‘rligi va boshqalar), shuningdek, fizik sabablar (masalan, «yassilangan Oy», suvli stakandagi «singan qoshiq») tufayli yuzaga keladi. Optik illyuziyalarning sabablari ko‘rish fiziologiyasi hamda ko‘rish orqali idrok etish psixologiyasi doirasida o‘rganiladi.

Badiiy tasvirlarda perspektivani ataylab buzib ko‘rsatish o‘ziga xos effektlarni keltirib chiqaradi. Bunday effektlar, ayniqsa, Maurits Esherning asarlaridan yaxshi ma’lum (masalan, uning «Yuqoriga va pastga» (1947), «Qavariq va botiq» (1955), «Belveder» (1958) va boshqa litografiyalariga qarang).

Optik illyuziyalarni yaratish Salvador Dalining ijodida ham ko‘p uchraydi (masalan, uning «Volterning ko‘rinmas byusti namoyon bo‘lgan qullar bozori» (1938), «Fillarda aks etayotgan oqqushlar» (1937) va boshqa kartinalariga qarang).

Ayrim optik illyuziyalar geshtaltpsixologiya doirasida o‘rganilgan (masalan, Akiyoshi Kitaoka[ingl.]).

Ko‘rish tizimining illyuziyalari

Ko‘z aldanishi

Ko‘rish orqali idrok etishda shunday hodisa borki, kuzatuvchi ko‘rayotgan manzarasiga ongli ravishda yoki beixtiyor haqiqatga mos kelmaydigan izoh beradi. Osmonda suzib borayotgan bulutlarning ba’zan tanish narsalar shakliga kirishini kuzatgan har bir kishi bu hodisani biladi. Xuddi shunday holat uch o‘lchamli jismlar soyalarining yorug‘lik manbalariga nisbatan muayyan burchaklardan ko‘rinishida ham yuz berishi mumkin.

Ommaviy axborot vositalarida shov-shuvli xabarlar sifatida tarqaladigan Marsda inson boshiga o‘xshash shaklning kuzatilishi haqidagi ma’lumotlar va shu kabi holatlar aynan shu bilan izohlanadi.

Shu bilan birga, tasodifan hosil bo‘lgan dog‘ni qanday talqin qilishidan psixologlar ba’zan tekshirilayotgan shaxsning aqliy xususiyatlarini aniqlashda foydalanadilar. Bunda ko‘z aldanishi ataylab yuzaga keltiriladi. (Rorshax dog‘lari)

Ranglarni idrok etish illyuziyalari

Qariyb yuz yildan beri ma’lumki, ko‘z to‘r pardasida yorug‘ va qorong‘i qismlardan iborat tasvir hosil bo‘lganda, kuchli yoritilgan sohalardan kelgan yorug‘lik go‘yo qorong‘i sohalarga oqib o‘tgandek tuyuladi. Bu hodisa optik irradiatsiya.

deb ataladi. Shunday illyuziyalardan birini 1995-yilda Massachusets texnologiya instituti professori Edvard Adelson («Adelson soyasi illyuziyasi»). U rangni idrok etish fon rangiga kuchli bog‘liqligini ta’kidladi: turli fonlarda joylashgan bir xil ranglar bir-biriga yaqin turgan va bir vaqtda ko‘rinib turgan bo‘lsa ham, bizga har xil rangdek tuyuladi.

Chuqurlikni idrok etish

Illyuziyalar — chuqurlikni idrok etish jarayonidagi xatolar bo‘lib, ular idrok etilayotgan predmet va uning xususiyatlarini noto‘g‘ri aks ettirishdir. Hozirda ikki o‘lchamli konturli tasvirlarni ko‘rishda kuzatiladigan illyuzion effektlar eng yaxshi o‘rganilgan. Miya rasmlarni beixtiyor ravishda faqat bir yo‘nalishda qavariq (yoki botiq) deb idrok etadi. Idrok tashqi yorug‘likning haqiqiy yoki taxmin qilingan yo‘nalishiga bog‘liq.

3D-effekt (2D tasvirlar hajmli bo‘lib ko‘rinadi):

Manfiy disparatlik odamda teskari perspektiva illyuziyasini idrok etish uchun sharoit yaratadi. Ya’ni odam botiq yoki qavariq predmetga, masalan, psevdoskop orqali qarasa, ko‘rish maydonida predmet tegishlicha qavariq yoki botiq ko‘rinadi. Bu illyuziya oddiy, simmetrik obyektlarni kuzatganda eng yaqqol namoyon bo‘ladi.

O‘lchamni idrok etish

Illyuziyalar ko‘pincha haqiqiy geometrik kattaliklarni miqdoriy baholashda mutlaqo noto‘g‘ri natijalarga olib keladi. Ko‘z bilan chamalab berilgan baho chizg‘ich yordamida tekshirilmasa, xatolik 25 % yoki undan ham ortiq bo‘lishi mumkin.

Haqiqiy geometrik kattaliklarni ko‘z bilan chamalash tasvir fonining xususiyatlariga juda kuchli bog‘liq. Bu uzunliklar (Myuller–Layer illyuziyasi), yuzalar, egrilik radiuslariga taalluqli. Xuddi shu holat burchaklar, shakllar va boshqalarga ham tegishli ekanini ko‘rsatish mumkin.

Ikki xil talqin qilinadigan tasvirlar

«O‘rdak-quyon» deb ataladigan ikki xil talqinli tasvir

Ikki xil talqin qilinadigan tasvir — optik illyuziyaning bir turi bo‘lib, unda obyekt qanday qabul qilinishi qarash yo‘nalishiga bog‘liq. Bunday illyuziyalardan biri «o‘rdak-quyon»dir: rasmni ham o‘rdak, ham quyon tasviri deb talqin qilish mumkin. Bunday rasmlar 18—19-asrlarda juda urf bo‘lgan.

Stereoillyuziyalar

Takrorlanuvchi teksturalardagi nuqsonlar (Vengriyalik Bela Yules tajribalarida) odatdagi stereojuftlik singari hajm illyuziyasini hosil qiladi. Takrorlanish tufayli ko‘zlarning konvergensiyasi va akkomodatsiya (ko‘z gavharlarining moslashuvi) o‘rtasidagi odatiy muvofiqlik buzilganda, yonma-yon takrorlanadigan elementlar bir butundek noto‘g‘ri birlashib ko‘rinishi mumkin. Bunda rasm kuzatuvchiga haqiqiy masofasidan yaqinroq yoki uzoqroq joylashgandek tuyuladi, ataylab kiritilgan nuqsonlar esa hajmli elementlar sifatida idrok etiladi.

Bu usul stereojuftlikning ikkala qismini bitta tasvirda birlashtirish imkonini beradi va ularning o‘lchamiga qo‘yiladigan cheklovlarni bartaraf etadi. Biroq rasmlar mazmuniga ayrim cheklovlar qo‘yadi hamda amalda kompyuter yordamida hisoblab chiqiladi.

Qiya minora illyuziyasi

Bu fotosuratlar turli burchaklardan olingandek tuyuladi. Aslida esa ular yonma-yon joylashtirilgan ikkita aynan bir xil fotosuratdir

Yonma-yon joylashtirilgan va perspektiva ta’sirida buzilgan ikkita bir xil rasmga qaralganda, ular turli burchaklardan olingandek tuyulishi mumkin. Bu effekt 2007-yilda tavsiflangan va qiya minora illyuziyasi deb nomlangan, chunki u Piza minorasi misolida ko‘rsatilgan. 2007-yilda ushbu effekt «Yilning eng yaxshi illyuziyasi»[ingl.].

Eyms xonasi

1946-yilda Adelbert Eyms kichik tomonidan o‘ylab topilgan xona uch o‘lchamli optik illyuziyaga misol bo‘ladi. Xona shunday loyihalanganki, old tomondan qaralganda devorlari va shiftlari bir-biriga perpendikulyar bo‘lgan oddiy xona kabi ko‘rinadi. Aslida xona shakli trapetsiya bo‘lib, uning orqa devori bir yon devorga nisbatan juda o‘tkir, boshqa yon devorga nisbatan esa o‘tmas burchak ostida joylashgan. Shu sababli o‘ng burchak chap burchakka qaraganda kuzatuvchiga ancha yaqin turadi.

Pol va devorlardagi ataylab buzib tasvirlangan shaxmat kataklari bu illyuziyani yanada kuchaytiradi. Natijada yaqin burchakda turgan odam uzoq burchakdagi odamga nisbatan bahaybat ko‘rinadi. Odam bir burchakdan boshqasiga o‘tganda esa kuzatuvchiga u birdan kattalashayotgandek yoki, aksincha, kichrayayotgandek tuyuladi.

Harakatlanuvchi illyuziyalar

Boshni egish, burish, yaqinlashtirish yoki uzoqlashtirish effektni kuchaytiradi

  • Harakatsiz tasvir harakatlanayotgandek tuyuladi
  • Bir xil harakatlanayotgan to‘plarga qaralganda, ularning o‘lchami turlicha ko‘rinishi mumkin.
  • Bitta animatsion tasvirda obyekt soat mili yo‘nalishida, unga teskari yo‘nalishda yoki navbatma-navbat (tebranma harakat qilib) aylanayotgandek ko‘rinishi mumkin.

Kamalakrang halqa va nurlar illyuziyasi

Muayyan sharoitlarda (kechqurun va tunda, qorong‘ilashtirilgan xonada) yorug‘lik chiqaruvchi jismlar atrofida aslida mavjud bo‘lmagan kamalakrang halqa va nurlarni ko‘rish mumkin. Buni barmoq bilan kamalakrang halqa va nurlarning bir qismini to‘sib osongina tekshirish mumkin. Shunda halqa va nurlar barmoqning oldida ko‘rinadi. Bu yorug‘lik chiqarayotgan jism atrofida bunday halqa va nurlar yo‘qligini, ular ko‘zning optik tizimida paydo bo‘lishini ko‘rsatadi. Bu holat inson ko‘rish qobiliyati mukammal emasligini yana bir bor tasdiqlaydi: inson fazoda mavjud bo‘lgan hamma narsani ko‘ra olmaydi, ba’zan esa aslida mavjud bo‘lmagan narsalarni ko‘radi.

Tasvirlar

Adabiyotlar

Havolalar